By RK Dawla
Mb 9366095658
1. August thla tâwp kan thleng leh ta dêr mai. Khaw hnâwn zual lai hun a ni a, ni êng lang mang lova chhûmin min tuam phui mup mup leh ruah phingphisiau cherh cherh hun a ni a. Hetih lai tak hi thlaiah pawh natna inlar hun vanglai a ni ve thin. A hnah val tawih (anthracnose leh cercospora) te, vutbuak (powdery mildew) te, thlai kung bul tawih/lâwng (Phytopthora blight) hluar duh lai hun a ni. Thlaiin an mamawh khawp ni êng an dawn loh chuan, chaw an siam tam thei lova. Natna leh rannung lakah invenna an nei chau thin. Hetih hun lai tak hi thlaite kan vil uluk zual hun lai tur a ni thin.
2. Ruahtui tam lai leh leilung hnâwn zual lai, tun ang hunah hian thlai tona leilung awmdan kha a pawimawh zual thin. Leilungin tui a pawm rei lutuk te, bit leh indîp lutuka an awm te, kung khat rau rau pawh buk lutuka an awm hian a chunga kqn sawi tâk natna hi a hluar duh thin. Kum khat thlai hovah chuan rihvur hi tun ang laia thlai zung awmna lei chiau lutuk vên nân chuan a tha hle a. Mahsela thlai kumhlun leh a chul kuma thlai enkawl tân, a kung bul rihvur mai hi chu a tâwk tawh lo deuh thin. A chhan chu an upa tawh a, zung qn chhuah thui tawh a. A kung bulah tui tling/châm rei thei lo mah sela, a kung piah deuha tui châm rei theihna laiah khan zung an chhuah thlen tawh thin vang a ni thin.
3. Bed kan siam emaw khur kan siam a nih rêng rêngin, ruahtui tamnaah chuan hei hi ngai pawimawh ila – meihawl dip (biochar) soil mix atan hman tel a tha. Kangvar a nih chuan, lei chunglang rihkhawmah khan biochar hi a awm tawh avangin a hranpaa hman a ngai tawh lêm lova. Chutiang ni lova, kangvar ni tawh lovah thlai kan phun ching thar emaw kan rihvur a nih chuan, biochar hman tel hi natna tam tak laka invennna hmanraw tha a ni. Meihawl hi a thâwp a, a mûr kaw kârah hian tui mûr leh hrik tangkai an tawm thei bawk a. Leiin tui a tlachham lutuk tur leh lei chiau lutuk tur a vêng kawp thei a, a tha êm êm.
4. Tin, farmer tam tak hian tun ang hunah hian thlai bulah ran-êk tawih lo pêk kan ching a. Hei hi tihsual a hlauhawm êm êm. A chhan chu ran êk tawih mêk eitu hrikte kha thlai tâna tangkai lo an ni fo thin a. Thlai an ei chhe tel fo thin. Chuvangin, tuifur tlâk lai hi chuan ran-êk tawih lo chu thlaiah hmang lo ila a him tlangpui. Kan hmang dawn a nih chuan, lei nên chehpawlh lovin, mulch angin thal laia hman zawk kha a him thin. Ran-êk hring ngat phei chu, boruak mamawh tam lo hrik (anaerobic microbes) fawmkhawmtu a nih vangin, thlaiin an huat palh chuan chhan ngaihna a awm tawh meuh lo thin e.
5. Changel/balhla hnah. A tawih mawh êm êm. Chuvang chuan fur laia hnim tam lutuk laka thlai bul vên nâna khuh nân a tha hle. A kung ai mahin a hnah hi a tawih har zawk a. Tin, changel/balhla kung pawh hi a lairil apiang a novin a tawih hma a, a pawnlam kawr nâ apiang hi a tawih mawh bawk. A kung tawih hian soil carbon a titam a, lei hrik tangkai a tipung nasa bawk a. Changel kung tawih vâng hian leiin tui a pâi tam theih phah a, furah a hnawng chiau lutuk tur a vêng bawk. Hei bâkah hian hnim a vêng bawk. Changel khan a tawih hmain hnim a dîp a, a tawih hnu-ah pawh, a tawihna zawnah khan lei a that bîk miau vangin hnim a bit ve lo bawk. Huan kan enkawl hian, leilung zawk hi kan enkawl a, chu kan leilung enkawl thiam leh thiam lovah chuan kan thlaite hmakhua pawh a innghat thin tih kan hriat a pawimawh êm êm bawk.

