2024- 2025 sawrkar kum chhunga Mizoram sawrkarin sum hmuh leh hman tura beisei chu cheng vaibelchhe 14412.12 a ni a. Buhfai, kawng siamna hmanrua leh stationery leina atangtea hmuh let tura beisei cheng vbch. 135.50 paih hnua sum hman tura ruahman chu vbch. 14276.62 a ni. Stamp duty tih loh thil tihsan langsar a awm loa, flagship programme ‘Bana Kaih’ na atan vaibelchhe 200 dah a ni.
Finance changtu chief minister Lalduhoma chuan sawrkar kum thar atana budget hi Thawhlehni khan Assembly House-ah a pharh a. Hemi hnu hian thuthar thehdarhtute nen an inkawm zui a ni.
“Kan ngaihpawimawh ber chu mipui tana ei leh bar zawnna kawng tlo leh nghet zawk buatsaih a ni a. Chumi tihlawhtling tur chuan langtlang leh rintlak taka sum enkawl hi kan ngaihpawimawh hmasak tur a ni bawk. Heng sum hian mipui a thleng ngei a ni tih leh, tangkai taka hman an ni ngei a ni tih finfiah kan tum tlat a ni,” a ti a. Leiba a tam zel loh nan leh sum puk tawh sa rulh a nih theih nan inrenchem an ngaipawimawh dawn tih a sawi.
Sum puk tur, public debt chu cheng vbch. 697.69 in an tihniam dawn a. Chumi atan chuan a bul tan nan, tul baka sum hmanna nia hriat state sawrkarin tam thama a dolet ngai ang chi tihtawp leh tihtlem kawngah hma an la dawn a, he sawrkar kumah hi chuan an insum rih dawn tih chief minister hian a sawi. Chutihrualin, state sum eihek lo tur project hailuh dan an dap tho dawn tih a sawi a ni.
Sawrkar flagship programme – Bana Kaih policy atan cheng vaibelchhe 200 an dah a, he policy hi amah lawnga kal loin, central leh state sawrkar hnuaia thawh mek leh scheme la awm thei tur nen a theih ang anga inthlunzawm a, mipui vantlang thleng phakra hlawk zawka hnathawh dan kawng dap an tum tih a sawi a. Hei bakah hian sawrkar kum kal mekah vbch. 110 an lo dah tawh tih a sawi. “Hei hi hman zawh kher a ngai lo thei a, a tul chuan RE (revised estimate) ah kan dah belh mai ang. Sum kan ui lohna tur tak a ni,” a ti.
Khawsak harsa zualte tana a thlawna mitthi ruang thingtlang khaw lama phurhna atan cheng vbch. 5 ruahman a ni tih a sawi a. Hei hi mitthi ruang zawng zawng ni loin, a mamawh bik tak tak tana chauh a ni, tiin Lalduhoma hian zawhna a chhang.
Mipui vantlangin an hman electric bill tihsan an tum rih lo tih a sawi nawn a. Mipui nitin khawsak khawih buai lo zawngin, sawrkar tana sum lakluh theihna tur dap an tum dawn tih a sawi. Power gereration leh supply mumal zawka kalpui theih nan vbch. 20.13 dah niin, “Kan transformer hman mek hlui lutuk a thara thlak, rooftop solar tangkai zawka hman dan tur, power infrastructure tha zawk neihte chu kan hmathlir leh tum pakhat a ni,” a ti.
“State-in thawhchhuah kan neih tlem zia leh sum lakluhna atana ngaihtuahna sen a ngaih zia kan hria a. Hemi kawnga hmalakna atan stamp duty hnuaia rate hman lai, ram hlutna (market value of property) atanga chhutin 1% atangin 3% ah kan tisang dawn a, cabinet pawhin hei hi kan pass tawh. Chutih laiin hmeithai leh hmeichhe harsa zawkte tan 3% ni loin 2.5% a dah a ni,” chief minister hian a ti.
Sawrkar kum kal meka sum hman ruahman belhna, Supplementary Demands for Grants 2023- 2024 cheng vbch.3287.93 chu chief minister hian a pharh nghal a. Heng sum ruahman leh ruahman belhna te hi House-a sawihoa pawm tum a ni ang.sawi. Power gereration leh supply mumal zawka kalpui theih nan vbch. 20.13 dah niin, “Kan transformer hman mek hlui lutuk a thara thlak, rooftop solar tangkai zawka hman dan tur, power infrastructure tha zawk neihte chu kan hmathlir leh tum pakhat a ni,” a ti.
“State-in thawhchhuah kan neih tlem zia leh sum lakluhna atana ngaihtuahna sen a ngaih zia kan hria a. Hemi kawnga hmalakna atan stamp duty hnuaia rate hman lai, ram hlutna (market value of property) atanga chhutin 1% atangin 3% ah kan tisang dawn a, cabinet pawhin hei hi kan pass tawh. Chutih laiin hmeithai leh hmeichhe harsa zawkte tan 3% ni loin 2.5% a dah a ni,” chief minister hian a ti.
Sawrkar kum kal meka sum hman ruahman belhna, Supplementary Demands for Grants 2023- 2024 cheng vbch.3287.93 chu chief minister hian a pharh nghal a. Heng sum ruahman leh ruahman belhna te hi House-a sawihoa pawm tum a ni ang.
State economy dinhmun:
8 Kum 2022 – 23 chhunga state economy (GSDP) thanna chu 10.14% a ni a, kum kal mek 2023-24 chhungin 10.55% in a than beisei a ni a, kum 2024-25 chhunga 11.03% a a than theih beisei a ni.
8 Kum 2024-25 atana state bil sum thawhchhuah tura ruahman chu vbch. 2434.81 niin, kum kal meka ruahman (BE) aiin zaa 22.29-in a pung tura beisei a ni. A punna tura ruahmanna langsar zual chu – GST (20.81%), stamps & registration fee (12.82%), vehicle tax (16.67%), interest receipt (10.20%) leh non-ferrous mining (25.00%) an ni.
8 State sum hmuh pung chho tura ruahmanna thlir chungin, 2024 -25 chhungin revenue surplus vbch. 564.95 neih theih inbeisei a ni.
8 Sawrkar leiba tlingkhawm chu vbch. 14034.76 a ni dawn a, debt/GSDP ratio chu 29.22% a ni ang. 2023-24 BE-a debt/GSDP ratio chu 37.84% a ni a, ziaawm lam a pan chhoh hret hret beisei a ni.
Budget thara CM sawi dang:
8 2024-25 chhunga state sum hmuh tura beisei vbch. 14412.12 hi kum kal mek 2023-24 ruahmanna vbch. 14209.95 aiin zaa 1.42-in a pung.
8 Kum 2024-25 chhunga sawrkar sum puk tum zat ruahman chin chu vbch. 1992.03 a ni a. Hei hi SASCI, Market Borrowing, NABARD, UIDF leh SIDBI atanga puk tur a ni.
8 A vawikhatna atan Gender Budget pharh tel a ni a. Hetah hian hmeichhiate tana a hranpaa ruahmanna awmte bilh luh a ni.
8 State-in chhiah leh a kaihhnawiha sum a lakluh chu kum 2024-25 chhung hian cheng vbch. 1312.42 hmuh a inbeisei a, kum kal mek (2023-2024) budget cheng vbch. 1084.30 atangin zaa 21-in a pung dawn.
8 Chhiah ni lo, thildang atanga state-in sum a lakluh leh hmuh let thinah kum bi thar atana hmuh beisei chu cheng vbch. 1122.39 a ni a, kum kal meka beisei zat aiin zaa 25-in a pung.
8 Central atanga sum hmuhna lian ber tur pahnih, sawrkar laipuiin chhiah hrang hrang a hmuh atanga state ho insem turah Mizoram chan tura rawt zat anga beisei chu vbch. 6098.93 a ni a. Post devolution revenue defitcit grant-ah vbch. 1079 beisei a ni bawk.
8 CSS sum doletna tur, counterpart funding atan cheng vbch. 250 dah a ni
8 Healthcare lama indaihloh phuhruk nan cheng vbch. 20 dah a ni a, vbch. 40 chu healthcare bill ba rulh nan 2023-24 sawrkar kumah dah a ni tawh bawk.
8 National Social Assistance Programme hnuaia scheme pakhat, Indira Gandhi National Old Age Pension Scheme hnuaia state-in a tum ve thin, mi pakhatah Rs.100 chu Rs. 1000 a tihpun turin budget-ah hian dah a ni.
8 Inkalpawhna kawngpui leh lei dawh tha lo thawmthat nan kum 2024-25 chhunga hman turin vbch. 100 dah a ni. Kawng chhe siamna turin Road Fund Board-ah vbch. 40 dah a ni bawk.
8 State Finance Commission 2-na report-in a rawt danin, State Own Tax atanga revenue lakluh atanga 42% chu state sawrkar atanga local bodies-a sem tur atan hman nise, chumi atanga 90.71% chu Autonomous District Council (ADC) pathumin insem se, a tih zulzuiin, 2024-25 chhungin ADC pathum hnenah vbch. 607.09 pek turin ruahman a ni.

