Laiu Fachhai
Mizoram State Assembly Budget Session-a CM zahawm takin ADC te tan revised budget estimate (RE) awm tawh lo tura a sawi leh ADC te chuan an budget zaa sawmkua pasarih (97%) chu hlawhah an hmang tia a sawina clip kha, he article ziaktu hian a en ve a. ADC lam MLA pakhat lah chuan ADC te RE pe hram turin CM a han ngen chiam a, CM-in rem a tih loh thu te han hmuh chuan ADC lam mi tan chuan zah ngawih ngawihna tham a tling a ni. Zawhna a tam duh hle.
ADC te hnena Mizoram sawrkarin sum a pek turte chu, plan (hlawh, etc) leh non-plan (project, program, etc) te dah hrang loa, a hlawma pek thin a ni tawh a, RE provision pawh a awm tawh lo, tia CM thusawi kha State Finance Commission remruatna leh thutlukna nge, amah CM thu thua tih nge a nih tih hi zawhna hmasa ber chu a ni. State Finance Commission remruatna leh thutlukna a nih chuan, ADC te chu stakeholder an ni ve a, an ngaihdan leh pawmpuina lak a ni em tih chu anmahni house-a an tih thin dan takin supplementary question tur a ni leh ta a. Stakeholders ADC te ngaihdan leh pawmpuina lak a nih loh chuan State Finance Commission chuan ADC te chu a va tham lo ve tih chu supplementary question dang a ni leh dawn a, chutianga rorelna chu rorelna tha ber leh fing ber a nih ang em, tih pawh zawhna awm leh theih a ni. State Finance Commission remruatna leh thutlukna ni lovin, CM-in ama thu thua a thil tih a nih leh zel phei chuan, CM chuan ADC te chu a va tham lo ve, tih a hlawh ve ngei ang.
ADC budget 97% chu hlawhah a kal, tia CM thusawi kha a dik a nih chuan hlawha sum hman thin chu a tam tham hle a, siam that ngai thil a ni hrim hrim. ADC ten a rang lamin siam that hna thawk thei se a lawmawm ngawt ang. Chutih laiin hlawha sum hman tamna thuah chuan Mizoram State pawh ADC te aiin chuti tehchiam chuan a vantirhkoh chuang lo. Total revenue expenditure atang chuan 40% vel hlawhah kal thin ang ni mah sela, committed expenses atang chuan 80% vel chu hlawhah a kal ve thin awm e. Hei pawh hi sang tak a ni. Bible-in, “Engati nge mahni mita khanchhuk awm chu ngaihtuah si lovin, i unau mita hmawlh tê tak tê awm chu i hmuh ni?” (Mathaia 7.3), tia a sawi kha a ang lek lek.
Ni e, Mizoram State leh ADC te budget atanga sum tam zawk chu hlawhah a kal daih a, chuvangin hmasawnna hna dang thawhna atan sum a tlem thin ta a ni. Chhan leh vang sawi tur a awm ngei ang. A chhan lian ber nia lang chu hei hi a ni: Mizoram State, a bik takin ADC huam chhungah hian private company leh industry te a tam lo a, sawrkar hna hi eizawnna tha ber a ni tlat a ni. He article ziaktu-in a ziah tawh ang khan, kut hnawthawktu hlawh lah chu a tlem tham lutuk a, sawrkar hnathawk Grade 4 (chowkidar) hlawh takngial pawh a phak loh avangin, mistiri thiam em em pawhin chowkidar hna a hmuh chuan, a mistiri hna kalsana chowkidar hna zawm chu a hreh dawn lo a ni.
Sum lak luhna nghet sawrkar hna an mamawh hlawmzia chu politiciante’n an hria a, chuvangin sawrkar hna an siam a, vote zawnna atana hna pek anga inpuhna te hial a awm thin hi maw.
Chuvangin, sawrkar budget atanga hlawh atana sum hman thin titlem tur chuan, hna dang thawh tur a tam a ngai a, ADC area te leh non-ADC area Mizoramah hian company leh industry lian leh tha a awm tam a ngai.
Entirnan, sawkar hnathawk pensiona chhuakte hian, an pension benefit tam tham tak chu bank loan te nen tangkawpin company leh industry tha din hlawm se, anmahni hlawkna tur chauh ni lovin, unemployment problem pawh nasa takin an sukiang thei ang. Mizoram leilung hi thingpui huan siamna atan a tha hle awm a, nimahsela tun thlengin thingpui huan lian leh tha a awm rih lo.
Thingpui intu an pung zel a, chuvangin thingpui chu market awm sa a ni. Chu loah pawh, a capital neihte tan chuan company leh industry dang din thei tur tam tak a awm. Tunlai khawvel chu information technology (IT) khawvel a ni a, Mizoram leh ADC area te hi information technology (IT infrastructure management, data management and security, technical support and help desk, software development and maintenance, etc, etc) outsourcing hmunpuia siam theih an ni. Chutiang company tha din tur erawh chuan power (electricity) chak leh tha neih a ngai.
Sawrkar hnathawk tamna ram nih hi a tha (positive) lam sawi tur a awm ve tho a. A chunga tarlan tak ang khian, Mizoramah chuan, ADC area te telin, sum lak luhna tur a vang hle a, mi nawlpui tan chuan sawrkar hna hi eizawnna tha ber a ni rih tlat a. Chutianga eizawnna nghet leh tha nei sawrkar hnathawkte chuan, an thla hlawh atangin an fate, tute leh chhungkua rethei zawk fate lehkha an zirtir thei ta a, chuvangin state leh ADC pachhete ni chung chung hian lehkhathiam an tam phah ta a ni. Chutih rualin lehkhathiamte chuan ADC te leh Mizoram State-a sawrkar hna chauh beisei loin, mainland India leh foreign lamah te hna zawng hlawm sela a tha hle ang, state sawrkar hna leh ADC sawrkar hna te chuan lehkhathiam zawng zawng a daih sen dawn loh avangin.
ADC area te chhunga State leh ADC ten parallel department (entirnan, PWD, Agriculture, etc) an neih ve ve te pawh hi, tihtawp a hun tawh a ni. ADC te hi thuneihna sang zawk pek nih sela, line department zawng zawng hi chu ADC te kutah dah vek ni sela, State Sawrkar chuan civil leh police department-te chauh enkawl sela, ram hmasawnna atan a tha ang a, State sawrkar sum pawh tam tak hum theih a ni bawk ang. Chutichuan State sawrkar chuan non-ADC area lam hmasawnna hnate a thawk tam thei dawn a ni.
RE lam tlema zawng han tuihnih leh ila. “ADC te tan RE a awm tawh lo ang” han tih rikngawt chu politics tha, fing leh ram hmangaihna a ni ang em, tih ngaihtuah fe tham a tling a ni. Mizoram State sawrkar pawh hian Central sawrkarah RE a dil reng thin a, Central-in a lo pe zel thin. Central-in “RE ka pe tawh lo ang che u” lo ti ta sela, tha takin sawrkar a kal theiin a rinawm loh. Chuvangin Lal Isua zirtirna, “Miin in chunga an tiha in duh tûr ang zêlin, mi chungah pawh ti ve rawh u,” (Luka 6.31) ringtu CM zahawmtak leh kohhran upa ni bawk hian ADC tea a mipuite mamawh hmanhmawh RE hi a tha lam zawngin ngaituah that leh thei sela a lawmawm ngawt ang.
A tawpah chuan, democracy ramah chuan political will a awm chuan thil tih theih loh tur awm lo tluk a ni. ADC te tan RE leh budget pumpui tihpun thuah pawh Mizoram sawrkar-in political will a neih chuan a pek theih lohna tur leh a tih theih lohna tur a awm lo. Chuti a nih loh chuan, Central atangin ADC te tan budget allotment lo siam sa thin tawh mai sela, ADC te pawhin State sum beisei tawh lo law law sela a tha ang. Chutichuan ADC leh State sawrkar inkara innghirnghonate a pumpelh thei ang. ADC area te tana hmasawna tha thlenna tur a ni thei bawk ang a, State sawrkar tan pawh a ngaihtuah tur leh buaipui tur a tlem phah tawh dawn a ni.
“Rorêlna dik chu lui angin luang sela, felna chu luipui kang ngai lo angin luang rawh se” (Amosa 5.24)

