M. Lalmanzuala
October ni 4, 2024-a Aijal Club-a Mizoram tan All India Services Cadre hranpa neih a hun tih thu, Zoram Foundation Research, Mizoram IAS Association leh Aijal Club buatsaih-ah ka va tel ve a. Thusawina hun ka va nei ve na-in duh anga sawina hun kha a awm lo deuh va. He thu hi pawimawh hlea ka hriat avangin chiang deuhvin ka rawn sawizui a ni.
A hmasain All India Services(AIS) hi eng nge ni a, eng vanga lo awm nge ni a, eng nge a tih tur pawimawh kan hriat a tul a ni.
British-te khan an huaisen avang leh ralthuam te an neih that avang khan ram tam tak leh ram zau tak an hneh a. Ram ni tla seng lova roreltu ti-a hriat an hlawh phah hial a ni. Kum tam tak chu’ng an ram hnehte chungah chuan ro an rel a. Ram lak ai mah khan tha taka rorel kha a harsa zawk tih an hria. Chuta tan chuan sawrkar hnathawk nghet neih a tul tih an hria a. Mi thiam, mi dik, mi rinawm leh huaisen thlan chhuah awm nan, Indian Civil Service(ICS) leh Indian Police(IP) kha an din ta a ni. An beisei ang ngeia ICS leh IP officer-te khan rorelna(administration) an kenkawh that em avang khan, “Steel Frame of Administration” ti-a hriat an ni ta a ni.
India a’n independent tak khan British-te tihdan kha thlak an duh tlangpui a. ICS, IP te pawh kha nuai bo duhna a lian viau a ni. Amaherawhchu, Iron Man of India ti-a hriat lar tak, Sardar Vallabbhai Patel-an hetianga thiam taka thu a sawi chuan pawm a hlawh ta a ni.
India ram hi hnam hrang hrang, tawng hrang hrang leh ze hrang hrang nei inzawmkhawm kan ni a. Politician-te hi chu mahni awmna hmun theuhva, a hnam bil zawnga thiltih duh deuh vek kan ni a. Chu chu hnam inpumkhat zelna kawng daltu lian tak a ni a. Chutiang hun leh ram pum tana thil pawimawha kan kalsual changa nghet tak leh huai taka thurawn tha min pe-a min khalh ngiltu kan mamawh a. Chutianga min khalh ngiltu kan neih loh chuan rei lo te-ah kan darhsarh thuai ang, tiin a sawi a ni.
Tichuan ICS aiah, Indian Administrative Service(IAS), Indian Police aiah, Indian Police Service(IPS), All India Services an lo din ta a ni. India ram pum hmun hrang hranga hnathawk tura tih an nih avanga an service hming pawh All India Service tih a ni.
|ha taka rorelna khawl(administration) kengkawhtu tur an nih bakah, India inpumkhatna vawnghimtu tur an nihna kha a pawimawh ber a. Ram pum huapa thawk tur an nihna leh a tangkaina turin ruahmanna fel tak siam a ni nghal a. Kum tin bi-in IAS leh IPS officer-te chu State hrang hrang, State Cadre-ah dah an ni a. Cadre tina officer awm zat chanve chu State chhunga mi(insider), a chanve dang chu State danga mite hnawh khah tur tih a ni a. Tunah phei chuan State chhunga mite chuan hmun thuma thena hmun khat chiah an chang thei tawh a; hmun thuma thena hmun hnih chu State pawna mite luah tur a ni.
Hetiang ruahmanna-in a tum ber chu State pawn atanga lokal te khan an awmna State mite chanchin, an hnam zia te, an harsatna te, an mamawh thil te an zir a, an hriatthiam a; chu chu Central Sawrkara hna pawimawh tak tak an chelh hun a, ram pum huapa ‘policy decision’ siam a tul huna an tawnhriatte chu an hman tangkai theih nan a ni.
He mi pawimawhna chu ka mimal tawnhriat atang pawhin sawi theih ka nei a. IAS-a ka tlin ve tum khan Assam State(cadre)-a Mizo District a awm lai kha a ni. Assam cadre-a awm thei, kei aia position nei sang an awm avangin chutiang mite chuan dan dinglaiin duhsakna a pek an nih avangin, ‘insider quota’ chu an luah khat a. Mahni state cadre chang lote an semzaina lamah Punjab cadre-ah min dah a ni.
Training kan neih laia Punjab thingtlang khua-a kan kal tumin in pakhatah kan va lut a. In neitupa chuan nelawm takin, “Lo lut rawh u; thu rawh u, eng nge in in ang, tuisik nge in duh, thingpui” a ti nghal mawlh mawlh mai a. Chu chu kan Mizo hnam nunphung nena inmil tak a nih avangin ka hriatthiam zawng tak a ni a. Ka thianpa hnena thingpui kan in mai dawn lo’m ni, ti-a ka’n zawh khan, ani chuan a ngaihdan a lo ni awzawng lo mai a. Tuna an duhsakna kan dawn chuan nakin lawkah, SDO te, DC te kan ni mai dawn a. Chu’ng hunah chuan min duhsakna te hi ngampat nan an rawn hmang ang a, tih chi a ni lo, a ti daih thung a. Punjabi te leh keini te chuan kan inlengte chu thingpui inpui ngei tura kan ngaih ang kha anni chuan an lo nei ve lo tihna a ni.
Rambuai kan nih laia sipai lokal te kha Sikh Regiment an ni a. Kan inte min halsaka kan hmeichhiate pawngsualtu an nih avang khan kan phek huat vek mai kha a ni a. Indona leh ram buaina hmunah chuan khatiang kha sipaite chet dan tlangpuia ngaih a ni a. Buainain a kentel a ni a, a sipai mal mawhpuh vakna chi pawh a ni lo. Indopui laia Japan sipaiten Korea an awp lai khan an sipaite chuan Korean hmeichhiate kha an kawl fur mai a. Khatianga an kawl thin hmeichhe thenkhatten zahthlak an tihzia leh hrehawm an tihzia thu an sawi TV-a hmuh tur te pawh a awm thin a ni. Hetiang tihphung hrethiam lo tan chuan khatiang mite kha anmahni mimal baka an hnam puma phek huata neih mai chu thil awm thei tak a ni. Punjab-ah khan zu awmin an ze dik tak te kha zu hre lo ila chuan kei pawhin chutiang ngaihdan chu ka nei zui mai thei bawk a ni.
Mahni State-a kan awm hian kawng hrang hrangah mahni chhungkhat laina thian tha induhsak hi tihphung pangngaia ngaih a ni deuh ber a. Chu chu corruption chi khat, rorelna dik kawng daltu tak chu a ni fo mai. Punjab-a ka awm laia ka hna chelh pakhat, Addl. Registrar, Cooperative Societies chu loan lak thila thubuai ngaihtuahna a ni a. Thutlukna(judgement) ka siam apiang chu thiam changlotute pawh khan ‘appeal’ lovin an pawm mai thin a. ‘Kan Chinapa hian kan zingah makpa monu a nei si lo va, duhsakzawnga tih engmah a nei lo vang’ tih thu te kha an sawi mai thin a ni. Mizorama hnam dang officer lo awmte pawh hi hetiang induhsakna thilah hi chuan an fihlim ni-a hriat a ni.
Ka hna chelh laiina tih theih a neih thila tihsak rawn dil an awm ve chang chuan, tih theih a nih chuan ka tihsak nghal mai a. Tih theih loh a nih chuan tih theih loh a nih thu ka hrilh mai bawk thin a. Chuvang chuan min hretute ngaihah chuan, dik taka thil ti mi, dik lo taka thil ti ngai lo mi, ti-a hriat ka ni a. Dawt sawi ngai lo mi ka ni tih kha min hriat dan a ni bawk a. Mizo an hriat chhun ka nih avang khan Mizo chu dik taka thil ti mi, dik lo taka thil ti ngai lo mi leh dawt sawi ngai lo mi-ah an ngai hmiah mai a ni. Khatianga min hre thintute kha Mizoramah hian lo zin ta se, Mizo min hriat dan chu a dang tawh hle ang le!
Hei hian State hrang hranga officer sem darh tangkaina chu a hrilhfiah tawk hlein ka hria.
Mizoramin AIS cadre hranpa kan neih ve hi a thuphung chuan a tha tih loh rual a ni lo. Tuna kan dinhmun ngaihtuah erawh hi chuan a thatna aiin a that lohna a tam zawkin ka hria.
Tun kum sawm chhung hian kan thalaite zingah, IAS/IPS ‘direct’-a tling pakhatmah kan nei lo va. Cadre hranpa nei ila, ‘insider quota’ luahtu tur pawh kan nei lo tihna a ni. Promotion quota ami te tih loh chu hnam dang officer deuh vekin min enkawl dawn tihna a nih chu. AIS awm chhan ber leh a tangkaina ber, mahni State pawna awmten India inpumkhatna humhalh zel nana an tawnhriat an hman tangkai theihna lamah chuan engmah tih theih kan nei dawn lo tihna a ni. AGMUT cadre-a kan awm hi chuan Arunachal Pradesh-ah te, Goa-ah te, Delhi-ah te leh hmun thenkhat danga awm theihna kan nei a. Chu chu kan sawi tak ang khian AIS awm chhan pawimawh taka tangkaina kan neih ve theihna a ni.
IAS/IPS kan neih theih tak rih lohna hian chhan hrang hrang a nei a. Chu’ng zinga a langsar ber chu kan Mizoram Civil Service(MCS)officer-ten chhan hrang hrang avanga Mizorama awm hi an duh zawk vang a ni. UPSC Civil Service Competitive Exams te hi bei ve se, tling thei ngei tura kan ngaihte hian an ti duh tlat lo a ni. Mizote hi thliarkar rilru nei lian tak, mahni rama mahni Mizopuite nena awmho nuam ti mi tak kan nihna hi a chhan dang chu a ni bawk a. Chhungkhat laina thian thate puih theihna hun leh hmun a nihna hi a chhan lian tak a ni bawk. Chutiang tih chu a tam berah chuan corruption a ni tih kan hria. He kan thliarkar rilru hi kawng tam tak dang kan nih theih tur min neihtir thei lotu a ni fo va, a pawi khawp mai.
Kan sawi fo tawh thin angin, Mizoram hi India rama State pachhe ber, Central Sawrkar chawmhlawm titiha awm leh Corruption kairualna ber a ni a. Hetiang dinhmun chhe taka kan dinna-ah hian kan Minister te leh kan officer-te hi a mawhphurtu lian ber an ni kan ti lo thei lo va. Cadre hranpa kan neih chuan kan Minister-ten hetiang tihna lamah hian Mizo officer an thurualpui theih an duhna hmuna dah theihna an nei tam dawn a; chu chu corruption hluar zelna kawng khat chu a nih ngei a rinawm a, a hlauhawm a ni.
Kan nih theih tur kan nih theih lohna chhan, kan thliarkar rilru kan tih bakah khan Kohhran leh khawtlang thila kan thalaite an inhmang tam lutuk hi a ni a. Hei hi kan tih danglam thuai a tul a ni. Hnam dang Civil Service Exam bei turte chuan a tlem berah ni khatah darkar 15 tal zirna hun an neih laiin kan thalaite chuan chutiang chuan hun an hmang ve thei lo a ni.
Cadre hranpa ngaihtuah nana kan thluak kan hman tluk zet hian hetiang lamah te hi ngaihtuahna hmang tam ila; kan rilru puthmang hrim hrim her danglam a tulna lamah te pawh huai takin kal ngam ila, chu chu mi kan an ve theih dan kawng tha tak a ni ngei ang.
State pachhe ber, Corruption Kairualna ber leh Natna tihbaiawm pui puiina a bawm nasat ber nih reng zahna chang te hi hre tawh ila. Kan tih phung diklo hetianga min awmtirtute hi i bansan ngam tawh ang u.

