JC.Zoremi Hmar Joute
|uanpuii hi Hmar Nula hmeltha tak mai a ni a, Manipur leh Burma inrina bul vel Khawkhum khua, (Tunlai Burma ram Pangmual khua hi niin an sawi a, dik zawk hria chuan han sawi teh u) a awm niin doral hlauh vangin Chhawrtuiah hian an pêm a ni. A hun thu-ah hian rin thu pawhin sawi a ngam a har hle mai, 1850-1860 inkar vel ni turah dah chhin ta ila, a la sual duai tho mai thei a ni. =uanpuii Nu leh Pa hming sawina awm kan hre lo va. Mahse chhungkaw hausa tak mai an ni tih chu kan hre thei thung a, chutiang a nih chuan chhungkaw hung ve tak an nih ngei a rinawm.
Chhawrtui khuaa an va pem pawh hian ral hlauh vanga pem tih takah a hun laia an ngaihsan em em, a inthuamna =hi leh Bengbeh vel pawh sin chhuak ngam lo vin, a thukru vek a. A thi awrhna hnu hma chu a chat uarh mai a ni. Hmelfang tha na na na chu le Chhawrtui Tlangval ho chuan an rim laih laih thin a, Neihlala nen hian an inhmelduh ta in, an inlâwm ta zak zak mai a (lâwm awmzia hi hre lo kan awm takin, hman lai chuan thingtlang Lo neia eizawng vek an ni a, Lo vah, mangkhawh, hlo thlawh-ah te hian thianzaho emaw Nula Tlangval emaw an inlâwm thin, Vawiinah emaw tun kar chhung zawng emaw ka thianpa lo-ah hna tul ang ang thawkin kan feh ang a , kar leh-ah keimah ni lo-ah kan feh ve leh ang, hetiang hian Nula ten Tlangval an lâwm bawk thin, Lâwm nu chuan tlangval hna thawh thawmhnaw zawng zawng a phur haw vek a, sûk fai sa diamin a phur lut leh thin. Lawmrawih Ni hi chuan chhun chaw hmeh tur pawh an inbuatsaih nasa ve thin hle a, Maian bai ngawt lo deuh Artui tal emaw ken ngei an tum thin. Hetiang hian hmeichhe rual awmna chhungkua ten tlangval chak an lawm bawk thin; a tlangpuiin thian ho emaw Nula Tlangval inhmelduh te chu an inlâwm ngei ngei thin ‘LAWM’ tih hi “Thingkungah ka lawn” tia lawn rik ang a lam rik tur a ni) Chutia Neihlala nen an han inkawp ta bik chu nula tlangval thenkhatin an itsik ta tlat mai a, Neihlala lo ngaizawng ru vetu nulate chuan, Tuanpuii =hi awrhna chat te chu ‘a phâr’ an tihsak ta hial a, aruk taka |uanpuii lo ngaizawng vetute lah chuan an itsik ru em em bawk a; an sawi chhe tawn hle chung chuan an innei ta nge nge a ni.
Anmahni ertute duhthusam tak maiin Neihlala Nu chu le a hrawn a hrehawm ta em em mai a, Thlasik zing tui fim tak a han chawi pawh hian ‘Vawk bual tui’ a tihsak thin a, Fah thing leh kangvar =hil thing ro tha ngat a phurh ve pawh in ‘Hlingkhang thing’ a tih sak ta thin a. A thi awrhna chât te pawh chu, a phar ngei alo ni e tiin thenawm khawveng hriatah te a sawi chhuak ta hial a, =uanpuii tan awm ngaihna thlawt a awm ta lo va, ‘’E khai, i nuin min duh ngang lo a ni e, innei hlen thei kan ni lo a nih hi inthen mai ang” a ti ta nge nge a, Neihlala nu chuan a duhthusam ang ngeiin a mak sak ta a ni. Neihlala chuan a ui em em mai a, a nu thu a hnial ngam si lo, a tap ru zawih zawih mai a, an inthen hnu pawh chuan, Neihlala nu hian mei nei tak tak leh =uanpuii chhungte tana hriat nuam lo tak tak tur hian a tawng khum zui fo mai a, |uanpuii Nu leh Pa te pawh chuan Chhawrtui khua-a awm hlen chu chak eltiang mah se, an tlâng than danah an fate tan, nupui pasal neih tur pawh an van hle dawn hian an hria a, ral te a lo muang ta bawk nen an khaw hlui lama kir leh chu an tum ta nge nge a, zanah thenawm khawvengte hriat hlau takin an insiam ru ta sauh sauh a, zingah an chhuak ta a ni.
|uanpuii chu, a =hi, Ngun leh Saingho Bengbeh te chuan a inthuam ta a, Neihlala te kawmthlang kawng chu hmar lam chhuah kawng a ni si a, chuta an kal lai chuan Neihlala nu zing tho chuan a zuk hmu ta a, nawmnah tak a zuk auh a tum a, mahse |uanpuii inthuam dan a zuk hmuh meuh chuan, a ni, Nu chapo tak mai chu a ngawi ta hmak mai zawk a, a inchhir ta em em mai a, |uanpuii nula chapo lo tak chuan Chhawrtui khuaah hian a thuam neih hlu alo sin chhuak ngai miah lo a lo ni tiin, Neihlala lah chu zing kar khuantevik-ah ramvakin a chhuak daih mai si a, rawn haw thuai thuai se va umzui vat rawh se tiin Neihlala ram vak chu lo haw har hi a ti em em mai a, =uanpuii te kalna lam a thlir thul Neihlala lo hawnna tur lam a thlir thul a vei tawn ta sek mai a.
Neihlala chu a lo haw ta nge nge a, umzui tur chuan a tur ta sek sek mai a, Neihlala lah chuan “I rilru chhiat luat vanga inthen kan nia lawm, Tumpang chalin a pui dang ka zui tawh,” a tih san mai si, mahse a nu chuan =uanpuii inthuam dan a hmuh khan neih leh ngei ngei a duh si a, Neihlala chu umzui tur in a ngen ta sek sek mai a.
A tawpah chuan Neihlala pawh chuan a nih leh le, tiin Feipui a keng a, a umzui ve ta char char mai a. Puilo-ah (he khaw hming hi Biate tawng a ni) a phei a, tun laia Kawlkulh tlangdung Hliappui, Pawlrangah Tuiphal a thlen thlak hian khua a thim tep tawh a, tui te a han in te te a, Meichher te a siam lawk sauh sauh a chho zawng hlirin a tlan leh ta ngat ngat mai a, ti chuan, tuna Ngopa khaw piah Khawdungsei kawnga ‘=uani Lung’ an tih takah sawn khaw thim hle hnu-ah, =uanpuii te chhungkaw riahbuk sual lai a va nang ching ta a ni. A hah em em mai a, thil awmzia leh a nu inchhir thu te sawiin ngaihdam a dil ta a, zan te a lo rei tawh bawk nen an mu ta a, zanah chuan Chhawrtui Neihlala chu Feipui nen a meng tlaivar zak a ni.
A tuk zingah chuan an han kal dawn ta a, Neihlala chuan Chhawrtui lama kir leh chu a han rawt a, mahse |uanpuii chuan, “Eng pawh ni se i hah bawk si nizan i mu bawk si lo muhil phawt la,” a ti ta a. Chhawrtui Neihlala chuan a mut hilh hlana an lo kalsan daih a hlau bawk si |uanpuii mal kham chung leh a banreka |uanpuii =hi awrh lai vet chung chuan a muhil ta bawrh bawrh mai a, Tuanpuii chuan a =hi chu Neihlala vawnna chinah chuan a hlep hmawk a, a puan thulkhung phawrhin a thlep a dim tein Neihlala chu a khamtir ta a, Neihlala chu a muhil zui bawrh bawrh a, |uanpuii chuan dim tein a kalsan ta a ni.
Neihlala a rawn harh chuan |uanpuii =hi a lo hum mek an hmuh chuan thil awmzia a hre thiam nghal a, =hi chu a paih darh chuai a, a um ve leh ta char char mai a, pumpelh lamah tlankhalhin, tunlaia Khawdungsei ram Tuila lui, Mimbung kai thlang deuh =uanpuii ten an kan lai mekin a chhak lam pumpelha tlan Neihlala puanrin thlauh chu Tuanpuii ngalah a rawn inzem hlawp mai a ni an ti. Tuila lui luan kual kawi vel dan han ngaihtuahin a awm viau mai, “Chhei raw Ka Chhawrtui Neihlala a harh ta zu nia,” tiin a lo nghak ta a.
“Tunah chuan kan khua pawh a hnai ta… lo let leh thei ka ni tawh lo, mi duh ve tak tak a nih chuan min la rawn lam leh zawk ang che,” a ti ta a. ChhawrtuiNeihlala pawh chuan, “Ni rawh se; ngai Di vawithum a par hunah (kumthum) ka rawn lam ang che; chumi hmaa Kivik i khim a inleng i neih chuan Uire ka ti ang che,” tiin thu an tiam ta a, kum khat em pawh a la vei lo, =uanpuii nghakhlel lutuk chuan Di hmun chu a hal ta hluah mai a, a par ta chul mai a, chutiang chuan kumkhat chhungin vawithum a hal a ngai. Di (Di fang ln chung atan a hman thin hi a ni mai) chu vawithum a par ta a, Neihlala lah a lo thleng si lo, Kivik te chu a lo khim ta a, (Sam hnung lama phiar tukkhum lama lak chhoha chhipa kilh beh hi Kivik chu a ni mai) Tlangvalte chuan an rim ta hut hut mai a, kum thum hnuah chuan Neihlala a va lang ta hlawl mai a ni. Tlangval an lo awm huai huai mai a, “Khawnge =uanpuii” a han ti a, “Tui a chawi,” an lo ti a, “Tuman lo chhuah (lo chawi thlak sak) hauh suh ang che u,” a ti ta a. |uanpuii tuichawi a lo thlen chuan, “Min han chhuah teh u” a han ti ta ngei a, an ngawi thap a. “Aw, ka Chhawrtuineihlala chu awm se min chhuah vat mai tur,’’ a han ti a.
“KHAA LE ka awm a lawm,” tih pah chuan a rawn zuang chhuak ta a. =uanpuii chuan a kivik khim chu a phelh sawk sawk a, a phelh zawh hman hmain Neihlala’n a hmu hman ta si, “Nang kan mihurnu chu,” tih pah chuan a tlawh tlu tawp a chil a chhak zui tuarh a, =uani chuan pawi a ti em em mai a.
Neihlala chuan, “In kawmchara Kawkpui hi a par hunah ka rawn lam leh ang che,” tiin a haw san leh ta a ni. Mahse Kawkpui kung chuan par tih ni a nei ngai ta reng reng si lo. Tuk tin an kawmchara Kawkpui chu a thlir thin a, lungleng tak chuan a dam chhung hun a hmang ral ta a ni.
KIVIK= Kivik hi hmanlai nula pasalnei, kir leh ten, Tlangval dang tan ‘rim theih ka ni ta e’ tih an entirna chikhat a ni, Sam hi hnunglamah an han phiar phawt a, chu chu tukkhum lam atang bawkin chhip lamah an han lehkhim chho ta a, chhipah dawhkilhin an kilh bet leh chiah ang, chu chu ‘Kivik’ antih chu a ni mai. Tuanpui’n he a Kivik khim hi a phelh zo hman ta lo a ni.
KAWKPUI = Kawkpui hi chu Mizo puan hming (tah dan) ah pawh kawkpuizikzial tih te pawh a awm awm e, Chakawk chikhat lian tak, a hawng hi han thel fai ila, ze mawi tak a nei, pangpar khawi nan leh Ashtray atan te an cheimawi thin, thing mawi tak a ni.