F. Lalremsiama
Chaltlang
8415994340
Tawnhriat Phurrit hmasa ber, PM Indira Gandhi venghimtu tur, Delhi Police Sub-Inspector Beant Singh leh Constable Satwant Singh ten lainatna nei hauh loa an kahhlum thu leh a nghawng, Anti-Sikh Riots Zuankhum a tul ta zawk. Delhi, National Capital “Shake – up” lian ber leh hmasa ber chu Prime Minister thar atan a fapa, Rajiv Gandhi thu tiamtira lakluh a ni, tlai dar 6 hnu deuh chuan khaihlak rei lo thei ber angin. Independent India ram leh a mipuite tipumkhattu atan leh humhim turin Thuneitu sang ber Sorkar Prime Minister nei loin awm chi a ni lo!
A hnuai lam pawh a nghing. Delhi LG, PG Gavai (no relation to CJI BR Gavai) a chhuak, a aiah Home Secretary MMK Wali a rawn LG. Kan Police Commissioner SC Tandan a chhuak, a aiah Bombay Police Commissioner SS Jog a lo lut. Delhi Chief Secretary Virendra Prakash a chhuak. A thlaktu leh a hnuai lam zel chhuak te, lo lut tharte sawi vek lo mai ila. Tihtur tul hmasa lam i hawi nghal vat zawk ang le.
Sawi tawh angin, Buaina lian leh Hunkhirh laiin Police indaih loh lutuk pawizia leh an Hlutna mi tin tan a fiah chiang kuau thin. PM thar Rajiv Gandhi khan a nu ruang vui liam hma hma khan, hmu a hriain a paltlang a, a hlui hma a-sârhu lai ngeiin tihvat turte a rilruah a khat liam a ni ang. A normal duty ngaihthah chuang si loin, a priority sang ber zingah “Delhi Police Overhaul” a dah. Commission lianpui leh Roport Bu lianpui a duh ve lo!! Tih thuai vat zel (phata phat = fata fat) a duh a ni. Committee te reuh tê a siam a. Top Police Chiefs pathum (Group of three) a ruat a, an duh chuan midang (invitee) an sawm thei. Director IB, DG BSF leh kan CP te, MHA-a Director Vineeta Rai IAS (RR-1968) chu an Secretary a ni nghal mai.
Delhi Police Revamp dan chu System Structural, Personnel, Communication, Police Control Room & Patrol Vans – Training, Welfare and Housing, in short over-all upgradation and modernization. Of course, Security of VVIPs. Fiah bawk, tawi bawk sia Saptawnga ka ziak hi keima hriat dan leh remchang ka tih vang maia khitia ziak khi ka ni. Pu Rajiv Gandhi khan a rinte hi a ring thei khawp mai. Terms of Reference emaw a bituk thu CP emaw Vineeta emaw khan an sawi ka hre ngai lo. Kan thawk ve mawp mawp a ni mai!
Chawlhkar tawpah an Report an pe lut a. PM-in a lo en a, a thutlukna chu Thawhtanniah a lo chhuak a, kan bawhzui vat vat zel a ni mai. Chawlhkar khat-ah vawi engzat nge an thutkhawm ang, eng ni berah nge bituk a awm lo tih erawh a thuin(verbal) kan hre ve a ni mai.
Police Station tihpun a tul. Police Vans tha zawk leh tam zawk thuam that nghal a tul. Kan bawhzui nghal. Unit hrang hranga level hrang te te-ah mihring awm belh vat a tul. Tih theih zel tura ngaih a ni a, kan ti zui nghal mawlh mawlh zel bawk. Mizoram UT lai vela tawngkam lar tak “Money No Problem” ang kha kan chang!! Dil chuan hmuh nghal. Keini justify a ngai mawlh lo leh zel! A hahthlak eltiang naa a nuam ve tlat tho mai, kut kan lo thlak ve thei a!
Tichuan Sakhi ngalah a vun leh a hmul a bet, hnialhrat aw rawl chhuah chang suh i, Addl. CP Dawrzawn chanve zat lek zingah ka chan (Admin) a rit leh ber, hnial rual lohin. Hetiang hun rei lo te hi IPS-a ka chimsan ber ve chhun niin ka hria. Kum 1975 anchhe sernung (stigma) nawhrehna remchang tha lutuk Siamtu remruat vek a ni. Kaihruaitu leh thawhpui thaten min hual vela. PM Rajiv-a duh hmanhmawhte tipuitlingtu berte zingah kut ka thawh ve thei nia! Kei chu e, Delhi tlanga mahni Tawtawrawt ham ka ni a, Mizo IPS ropui zawkte aiin ka ham ring zawk ta mah mah!! Ka awmna leh nihnain a zir vangte pawh ni fa hmiang.
Fact check dawl zo tur ka sawi em ka inti ve thin. 1985 hma chuan Delhi Police Patrol Vans chu chaurau tak(disarray) – in a lo awm. Jeep hmang phawt, Trekker enchhin chu tihtlak loh, Ambassador Car- siam that harsa, parts original-in daih lo, duplicates fuh thei mai lo. Sawiin a siak lo!! Awm tur 60 aiah 100 tal tul chu kan um. Wireless leh Phone Connection nen, area siam felin an bial an vil hneh zui ta. Police Control Room (PCR) ti lianin kan thuam chak thar a chhawngthum (Shifts) kan siam thei. Police-in mangang, tanpui ngai an ngaihsak zui (response) rang thei zui ta zel bawk. Constable pangngaite Technician-ah leh Operator atan Crash Training kan siama, Communication a phuisui thuai thuai thei bawk. Hetiang lam hi kan UT hlim laia kan chetvel dan kan chhawm a ni. CP Ved Marwah khan a hrechiang.
Zep lohah chuan engkim (facts and figures) sawi theih a ni loa ka hre seng tawh hek lo(not at finger tips now). Tumtlang deuha sawi pawh a awlsam lo. Police Station 66 awmsa kha 100-ah kan siam ta bawk. Police Post tih Police Station remchang awm nual mahse a thar hlaka siam ngai a awm nual a, in remchang luah hawh(hired on Rent) a tul nual. Police Personnel (manpower resource) indaih zawkna tur Recruitment leh Training bawhzui chu tul zual leh hmanhmawhna tur bawk. Mizoram IR Battalion hmasa ber lak ang khan regional leh Community representation ngaihtuah tel tur a ni. Delhi Police chu rampum huapzo Police an ni si a. 1984 October-a ka zawm khan 35,000 an awm a, 1987 chuan 48,000 awmin a hriat. Mihring leh lirthei lut leh chhuak nasa takin an pung reng bawk.
VVIP Security pawh liantham taka bawhzui nghal a tul. Delhi khawpui hi Foreign High Commission leh Embassy zawng zawng hmunpui a ni. Foreign Heads of State/Govt an lo zin deuh reng reng lehnghal. Venhim ngai a pui an tam lutuk. Car tha leh rintlak 60 aia tlem lo DCP Security hote duty-a hman atan Hire a ngai reng bawk. PM Rajiv-a Security bik tak kha a hautak zual. Special Protection Group (SPG=Black Cats) pianchhuahna bul ni tain ka hria.
CP Ved Marwah nuam tih zawng, “Hnuaia thawkte Kaisantir” i sawi tawh thung ang le. Kei pawhin zirnuam ka tihzui chu! Siama, SP atanga DIG kaia kan lawm aiin, Constable in Head Constable a kaiin a lawm zawk daih tih ka hre tawh a ti. Ka ringhlel lo. Thla thum dan lek lek hian Head Constable, ASI, SI leh Police Inspector vacancy zat min zawt thin a, rei vak loah routine exercise-ah kan hmang ta. Unit tinin an dinhmun min hriattir tur ka ti a, ngai ah an neih zui ve mai.
Hei ai pawha dangdai (extraordinary) chu “Selection of Policeman of the Month – leading to Promotion to the next higher rank”. CP Marwah-a administration-in Head and Heart a kuahkawp tak zet. Huaisen a lal ber ber i ti ve ang. Delhi LG hlui, MMK Wali chuan “Iron hand with Velvet Glove” tiin a Memoirs-ah PM hlui Indira Gandhi a belmawi! He scheme hi ama original ir-awm chhuak a ni a, Colonial Ruler rimte a nam. Mahse Delhi Police (rank and file)-in an eitui! Kan Constable Leave(chawlh) hmang laiin an khua Robber gang hotupa an man tuma huaisen taka hruaitu ber a nihzia sawina leh a Reward dawn Order Copy nen a lo kir chu “Policeman of the Month”-ah puan a ni a, Head Constable-ah kan kaisan tir. He Scheme hi out-of-turn Promotion, Merit-based a ni. Amah vek CP Marwah hi Indian Police Medal for Meritonous Service min neih theih tirtu (1986) a ni. Ngaihtuahna tumtlang, a hote kuta detail dahthiam leh a tawk chauha vilzui thiam, Advisor to Governor, J&K, Governor State 2 lai awp thei ta a nih kha! Ka kawng min siam nawmsaktute sawi hi a dikin a tha ka ti a, a sei leh mai zel.
RAW atanga Arun Bhagat (1961 – RR) a lo luh ve takah khan Addl. CP Admin-charge a chang taa, kei Armed Police leh Training-ah ka awm ve ta a. 1972 UT laia ka lo thawhrimnaah ka cheng thar leh. Jamuna luiral lehlam East District ramruak zaupui mai chu Delhi Police Firing Range – atan min buatsaihtir leh ta a. Ka tap nileng leh deuh fo mai. Re-organisation, improvisation ang deuh roh hi ka tha ngeih zawng riau reng mai. Bul tet tawt zalenna ram ang maia hnathawhna remchang a ni. Kum 1966-ah Namrup piah hla tak, Nagaland (Wokha) ramri bula Range Firing km.55-a hlaa kan va neih ang khan, 1987 chuan chutianga hla Rajasthan-ah Firing practice leh a ngai! Delhi Police dinhmun chu! Kan inchhuah nep leh lutuk dawn alawm maw le. Rashtrapati Bhavan luh hma lawka Foreign Minister Natwar Singh tlan pelh vangin Ved Marwah-in Delhi Police a chhuahsan a tul a, a aiah Raja Vijay Karan a lo lut. Heng thil hnu lawka Indira Gandhi Velodrome-a Function a zawh khan Ved Marwah Car kohchhuah ni mai ta hek lo, an nupa chu ka Official Car-in ka thlahtir hmasaa, keini chhung chuan an lokir kan nghak ta. Hun in-lum-letna Delhi chu!!
Delhi Police-a luh a harsat ang, a aia harsa zawk mah chu sawi loa ngawihpui hlen thei ka ni lo. Ka nihna chiang taka lanchhuahtir a ngai. Keimah leh ka chhungte tan, Mizo inti zawng zawng tan, “Hmuhsit leh diriam” nih ka duh lo tlat alawm le!!
Mizo Peace Accord 1986 June ni 30. Mizoram-ah IGP, HQ-ah 1988, August 28-ah. India leh MNF Inrem hnu kum hnih zet hnuah, Independence suala Hel zawng zawng sual tinreng (all Crimes) ngaihdam vek hnuah, Mizoram State puitlinga hlankai hnu leh Inthlanpuia MNF Sorkar kum khat aia rei a din hnuah chuan.
Pu Laldenga a sawi lan loh theih loh. Mizoram-ah Model Police din a duh. Hmanrua atan min duh. A dil hlawhchham. Elsenna ang reng atan C.Khenglawt SP kha DIGP-ah a kaisantir! Chhawna (Chhawnchina Khenglawt) hi CS Surendra Nath leh Brig. Randhawa IGP khan min umchhuahna rahbi atan SP-ah an lo kaisantir tawh….. 1976 tawp lam Pu CH. Chhunga te Sorkar tawp lam khan. Puk lehlanga inbihruksiak te pawh kan ang deuh?
PM Rajiv-a khan Pu Denga kha D.O letter-in ka chungchang a khar hnan, hetiang hian: “It is considered not expedient to post Shri Siama to Mizoram”. Pu Dengan min hmuhtir chuan, zahtak maiin, lo ngawi hmiah ula keimah ka han che ve tawh ang e ka ti a. Engtin tih min zawt let lo. A thil hriatthiamna level a lantir thiam thin mang e!
“Representation through Proper Channel-in ka siam a” Level tin personal interview nen ka umzui a, MOS Home P. Chidambaram thlengin. Sawi lan tawh ang khan Special Secy. PP Srivastava khan min chinfel saka 1988 August ni 5-ah ka Mizoram Posting Order chu a chhuak ta. Kan CP-in Independence Day zawhah kan release ang che a ti a, ni 18-ah min release ta. Delhi Police-a luh leh chhuah hi ka tan chuan nasa taka sualchhuah a ngai. Chhuahsan nana ka Representation ka buatsaih kha ka uluk tawpkhawk. A logic, a factual-in appealing bawkin ka ngaia, first throughout my Service a ni a, ka ngai classic ve deuh reuh! Ka interview apiangin ka chhamchhuak ziah…. Cadre-mate te duh loh, keia tan Home State Posting tih te, chhungkuain kan tuar rei nasa lutuk-ka fate pathum zirna thlengin ti tein kum tawp hma ngeia Mizorama awm tawh(in or out of Service) ka duh, ka thlang fel ka ti thin!
Social Sector-a kan Delhi Kum Li hi sawi loin hmawrbawk theih loh a ni. Delhi chhim thingtlang Kalkaji-ah Missionary, Dr. Nghakliana te nupa atanga tanin, Greater Kailash (GK)-a Bangla R-35-ah kan thian Missionary Lalchuangliana, Emanuel Hospital Association (EHA) hotupa inah, Delhi Mizo Inkhawm (DMI-of all denominations)-ah i tan ang. Tichuan Delhi Mizo Welfare Association-ah leh Mizo mimal tihtur tihna kawngte hrut kual zui i la, a tawi fel thei ang berin aw.
Social Sector-ah hian Thlarau lam zep ila, a Lalber-ah Lal Isua zara Ama tana rawngbawlna (Spiritual) hi a Chungnung ber. Heta min hruaiharhtu ber chu, Pu Nghaka leh Pu Chuanga te pahnih an nia. DMI-ah Committee member-a thlan zingah ka tel ve thei. Hetah hian Mizo kohhran hrang hranga awmte kan leng vek a. Chawlhni chawhnu apiangin vawikhat chiah, Green Park-a Union Church Biak Inah kan inkhawmho thin a. Banah thingpui inhona hungchhung zau nuam takah kan neizui thin, kil tin atangin kan kalkhawm a ni a, inhmelhriat tlanna a ni a, Mizoram atanga lokalte an lo tel tha thei hle. Hmun dang dang atanga lokalte nen pawh inpawhna chibai bukna nena hman thin a ni. Bengvarna tha tak a ni nghal. Helaia Meizuk hi Biak In neituten an duh lo hle a, Mizo erawh chuan a pawn a meizuk hi kanlo phalrai lutuk tih-zilhna leh sawiselna avang chuan kan inzirtir nasa ve hle! A darhzau(edifying)-a kan hlawkpui hle pawhin a lang.
Police Officer nih thatna Sillong pawha lantir tawh kha Delhi-ah pawh lantir lehin AIR-F. Zothanpuii pasal K.Tawnvela pawh Delhi Police vai te pawhin phal takin Thisen thahnem tak(voluntarily)-in an pe. A natna a khirh lulai ema a damchhuak zo ta chuang lo. A u Pu K. Tlanthanga, Mizoram Info. Commissioner hlui chuan min la dampui.
Delhi Mizo Welfare Association khu CM Pu Lalduhoma hoin an lo din tawh a, kei pawh ka President zui ve. Delhi CP-ah ziakin ka hriattir a, Non-political, purely for Welfare purpose a ni tiin, Record-a awmah ka duh, fimkhur thilah.
Sangtea s/o Minister CL Ruala leh Tluangtea s/o Agri. Jt. Director Thanghuta te Jail-a tan chu sawi loh, Police Lock-up tak ngial pawha zankhat mah khung ngai loa siam kha a hautak buru pahnih(2) niin ka hria. Sangtea MAMC-a zirlai leh a thianpa-in Shanti Path-a tar lam nupa “Walk” bike-in an su tlu a, Bike tlu bawk an tlansan atangin Sipai Major Chandigarh ami hminga Regd.a nih avangin Police-in an chhui chhuak mai a, chu chu a chuanpui thianpa Pa a ni. Min rawn hmu zui chhen nghe nghe. Tluangtea ve thung chuan Bus-a luh inchuh naah Delhi Police ASI, Palam Airport duty zo, Civil dress pakhat ha hmai kawi khawp hialin a hnek a, lungawia chhanchhuah a harsa kher mai. Delhi khawpui Police lalzia sawi nawn a ngai lo. Ka inrawlh thuk lutuk em? (beyond the pale of duty and risk of my own reputation) ka la debate fo!! Call of duty piah lam a ni. Machiavellian ‘end justifies means’ rimnam, ka thlan loh zawk thin.
Keimah rau raua ka chimsan ve ber chu, te neuh neuh chhirchhuak loin Social Sector hian i khar ang, mi mit leh beng kan tikham lutuk palh ang e.

