Zonunkima
Awmna hmun inan loh vang te, kan chheh vela awm hnam dang avang tein hnam khat pawh hi thil sawi dan a inang lo thei a, entirna’n : Hmar lamah chuan thei chi khat tengtere kan tih hi chhim lamah chuan chhimkelek an ti a, thingfanghma pawh nunhnun an ti daih thung. Amaherawhchu, chutiang pawh ni lèm lo kan tûn lai huna tawng kan hman dik loh ka’n ti dawn nge kan hman fuh tawk loh kan ti zawk dawn ni, a dik leh dik loh inhnial hrep theihna tur pahnih kan rawn tar lang ve ang e.
1. Sam mêt nge lu mêt
Mi tam takin “lu mêt hi a dik lo, Sam met tur a ni. Sap ho paw’n ‘hair cutting’ an ti” tih tan chhana hmangin Sam mêt an ti thin. |henkhat tan chuan an tanchhan hi ‘a ni awm teh tak e a’ tih awl tak tur a ni ngei ang, amaherawhchu Mizo tawng hi a thumal a ngial a ngan anga awmze nei literally meaning) a ni vek kher lo a ni. Chutianga kan ngai dawn anih chuan hmeichhia te hi ‘hmei a kara chhia’ mai mai an ni dawn tihna a ni a, pasal pawh ‘pa a kara sal’ lek fang an ni dawn tihna a ni. Loah thing leh mau kan va kit a ‘lo vât’ kan ti a, huana hnim kan va hlawi tlûk paw’n ‘sàm’ kan tih daih mai hi, ‘krismas vuak vêt’ kan ti a krismas kha kan vuain kan vêt chuang bawk hek lo.
A dik chiah em tih phei zawng ka hre lo nâ a, kum 1917 bawr vela German rûn tura kal mizo tlangvalte kha an lu an lo meh luihsak a. Mizorama an rawn haw chu an lu a káwng ta hlawm a, chuta tang chuan mi nâwlpuiin lu meh kan lo chíng chho ta a ni an ti. Sam sei hian lu a tibuk a, Sam a awm loh chuan lu a kawlh tihna a ni. Sam a buk lo va, meh pawh a ngai lo, samah engmah a to ngai lo. Lu atangin Sam a rawn to a, lu awm lo se Sam a to thei dawn lo tihna a ni a, lu-a thil awmte zinga pakhat a ni ve tihna a ni a, chuvangin lu a awm a nih angin ama thil kan khawih sawina a ni a, chuvangin lu kan met ta a ni. Thing buk chu thing hnah tam tak nei sawina a ni a, thing hnah a buk an ti ngai lo va, a hnah chuan thing chu a ti buk mai zawk a lo ni.
“Mipain lu kan met thin a; Hmeichhiain Sam an tan thin. Sam met tih hi a dik lo va, lu met tih zawk tur a ni. Met hi ti chhum tihna aiin tifai tihna a ni zawk. Sam chep/nawr chhumin lu kan tifai thin a, chu chu lu met a ni” (zo tawng zirlai bu, 102). “Lu met, lu buk, lu kawlh, lu kir, lu tuak te hi Mizo tawng hman thin dan pangngai a ni a. Tun lai hian Sam met, Sam buk, Sam kawlh, Sam kir, Sam tuak kan ti ta fur mai…Sam tla kawlh tih erawh a dik. Sam a tla vek a, lu a kawlh tihna a ni. Kir leh tuak tih pawh hi kan pi leh pu ten lu kir, lu tuak an lo tih avangin a dik a ni mai. Lu ni lo, hmun danga mi erawh chu Sam a ni lo va, hmul a ni. Hmul met, hmul ziar tih a ni thung…tawng chu hman dana zir a ni mai, a anpui dang nen a tehkhin vak vak chi pawh a ni lo” (YMA, Lamka branch chanchinbu, 27th Nov, 2011).
2. Ziak leh ziah
‘Dik anga lang, dik zîktluak si lo’ ka’n rawn ti tak nain hetah kher hi chuan huai taka chuti zawk tur chu a ni han tih fak ngam a har a. Kan mithiam te inlungrual tlan theih lohna thumal langsar tak zinga mi a ni awm e. Dr. Lalzuia Colney chuan, “Mizo tawngah hian verb zawng zawng kan modify vek ngai lo va, a nih ang ang hian kan hmang mai thin a ni. Bible-ah pawh Pilata tawng an ziaknaah chuan “Ka ziak kha ka ziak zo tawh” (Joh. 19:22) tih a ni. Mi thenkhat chuan “ka ziah kha ka ziak zo tawh”, an tih duh hmel. Ziak hi kan modify ngai lo va, ziah hi ziat tiin kan modify thung a ni. Entir nan “zawngtah ka ziat a, ka ziah zawh hunah kan ei ang” tih hi ziah kan modify-na chu a ni” a ti a. Mi nawlpuiin a ziah kan hmanna ang ho a ziak hmang thin, kan mi thiam, ziak mi langsar an lehkhabu, thu ziak/ziah ka lo chhiar tawh atanga ka hriat ho chu Rev Zairema, Dr. Lalliani Ralte, prof. Darchhawna, C. Chhuanvawra te hi an ni.
A leh lamah ziak ngawr ngawr lo, ziah pawh hmang tel hi a tam zawk kan ni awm e. Nov.25.2022 zozam times chanchinbuah PC Thang Zikpuia, mizo dam lai zinga grammar hrilhfiah thiam ber ka tih chuan Ziak hi ziah tih a modify theih a nihzia ‘grammatical’ takin a rawn ziak a, transitive verb (transitive verb-ah chuan object a awm ngei ngei)-ah chuan a tuartu/dawngtu (object) kha pakhat a nih chuan a thumal bulthut (root word) kan hman thin thu leh, object pahnih a nih chuan root word hi modify a ngai tawh thung a ti a. Entirna han pe ta ila :
Lala’n milem a ziak.
Lala’n milem min ziah.
Entirna hmasa zawkah khian object pakhat chauh a awm a chu chu ‘milem’ khi a ni. A hnuai zawkah khian object pahnih, ‘milem’ leh ‘min’ khi an awm tawh avangin ‘ziak’ kha ‘ziah’ ti a modify a lo ngai ta a ni. Chuti nilo a object pahnih awmnaah pawh ‘ziak’ hi modify loa a root word ang anga kan hmang dawn a nih chuan “milem min lo ziak la” kan tih a ngai dawn a ni a, kan tawng kha a lang pai ta lek lek mai a ni. Tin, a sawi zelnaah chuan, verb hmaa zawhna tawngkam (interrogative particle) hêng – ‘eng, em, maw’ tih ang ho kan hmang anih chuan a verb a kha modify theih anih chuan modify tur a ti bawk. Entrina han pe leh ila:
Eng thu nge i lo ziah?
Ram lem em ni i ziah?
Hei hi maw i lo ziah?
Chumai bakah, “Thu hnung bet (suffix) kan neih te hi verb thumala a beh chuan, a behna thumal verb kha modified form nei chi a nih chuan, modified form-ah a inlet thin….ziahtir, ziahna, ziahpui, ziahsak tiin kan sawi thin a” a ti a. Chuti ni lova Ziak kan hmang vek dawn anih chuan:
Bawng lem min ziaktir an tum.
Thu ziakna tur han la teh.
Thil lem ka ziakpui mai mai.
Milem min lo ziaksak teh.
Hetiang hi kan tawngkam chelek dan tur a ni ta a, a eng emaw ti phiar sek tung mai dâwn a ni. “Zawngtah
hi ziah chi a ni a, thu hi chu ziah chi a ni lo, kan ziak \hin” an rawn ti tak nain Pu JF-a chuan “hnung thak leh tuikhur pawh kan hiat ve ve a, kan hiah dan a inang lo mai chauh a ni” a ti a. Chu mai ala ni lo, a lehkhabu “Bible thlirna”-ah pawh ‘ziah’ a hman theihzia leh a \an natzia kan hmu thei a ni. Tin, Mizo Language Committee (MLC) meuh pawhin ‘Mizo \awng ziah dan’ tiin lehkhabu an chhuah a, Mizoram Board of School Education (MBSE) pawhin ‘Mizo \awng ziah dan’ tih thoin lehkhabu an chhuah a, chuvangin a dik lohna a awm hran lo niin a lang. Engpawh nise, Kei zawng lehkha ziahnain lehkha ka lo ziak zel ang e.