United Nations Secretary-General António Guterres chuan polluter lian ber ber te chuan emission tihtlem chu an mawhphurhna a ni tia sawiin a nih loh chuan khawvel huapin chhiatna leh vanduaina rapthlak a thleng thei tiin a sawi.
“Pacific chu khawvela hmun derthawng ber a ni mek” tiin Pacific Island Forum Leaders Meeting, Tonga a neihah a sawi a. “Pacific kaihhnawihah injustice turu tak awmin chu chu vawiina helai hmuna ka lo kalna chhan pawh a ni” tiin a sawi bawk.
“Thliarkar te te hian climate change ah contribution an nei ve lo va, mahse, climate change avanga harsatna thleng te chu henglai hmunah hian a nasa ber a ni” tiin a sawi bawk.
‘Tui chimchin sang mek chuan min nuai mek’ tia sawi bawkin UN chuan sea level sang zel kaihhnawihah report pahnih tichhuakin tui chimchin sang zel chuan Pacific island ram te chu dinhmun derthawng takah a siam mek tawh a ni.
World Meteorological Organization’s State of the Climate in the South West Pacific report chuan Pacific region chuan tui chimchin sang tak a tawng kumtin tia sawiin tuipui lum zel leh al zel chu a nasa tial tial a ti bawk a.
“A chhan leh vang a chiang: greenhuouse gase nasa tak fossil fuel halin a siam niin kan chenna lei hi a ti so mek a ni” tiin Guterres chuan forum a thusawina a neihah a sawi a. “Tuipuiin a lum lai ber ber a dawngsawng mek a ni” tiin a sawi bawk a.
“Helai kan region ah hian chung thil chu a thleng mek a, engkimah kan inpuahchah a ngai a ni” tiin Joseph Sikulu, climate change advocacy group 350 a Pacific director chuan a sawi bawk.
Forum meeting neihnah bul lawkah hian parade neih niin chutah chuan “kan pil dawn lo va, theihtawp chhuahin kan bei dawn” tih te leh ‘Tui chimchin a sang zel a, kan sang ve zel ang’ tih te chu pholanin a awm bawk.
UN Climate Action Team te chuan “Surging Seas in Warming World” report an tihchhuahah global average sea level chu tun hnai kum 3,000 chhungin a sang tial tial tiin an sawi a.
Report ang chuan tun hnai kum 30 chhungin tropical Pacific bikah sea level chu 9.4cm average in a sang a, a san lai ber chuan 15cm te pawh a hawlh tiin an sawi bawk a.
“A pawimawh ber chu Australia leh Aotearoa leader te chuan tui chimchin san zel dan hi a hmunah rawn hmu ve se, chutihrualin kan mipui ten theihtawp an chhuahdan pawh min hriatpui se” tiin Sikulu chuan a sawi a.
“Tongan culture a thil bet tlat chu harsatna karah pawha lawmna hmuh a ni a, chu chu kan nitin nun hman dan niin chu chu a la pawimawh zel dawn bawk” tiin a sawi bawk.
Tun hi Secretary-General Guterres an Pacific Islands Forum Leaders Meeting a telpui tum hnihna a ni tawh a. Kumtina neih thin niin Pacific Island ram 18, Australia leh New Zealand te pawh telin an fuankhawm thin a ni.
Official opening ceremony neih hnu lawkah ruah nasa taka sur zuiin tuilian a siam zui nghal a, chumai bakah Tonga region chu lirnghing 6.9 magnitude laia na in a sawi zui bawk.
Kum 2019 daih tawh khan Guterres chuan Tuvalu lo lawh tawhin tui chimchin sang zel chungchang hlauhawmna a lo sawi tawh a. Kum nga a ral hnuah hmasawnna nasa tak hmuhtur a awm bawk a.
“Khawi hmunah pawh climate change in nghawng thalo a neih te sutkian a nih theih nana hmalakna leh inpek nasa tak kan hmu a ni. A buaithlak lai ber chu Pacific Island chu a tuar nasa niin chutihlaiin financial instruments awmsa te chu heng Pacific island ram te ang puih nana duan a ni tlat lo” tiin a sawi a.
Guterres chuan local community te tlawhin tui chimchin sangin an nunphung leh eizawnna a tihkhaihlak dan hmuhpuiin sea wall siam a nih theih nana kum sarih hnuah pawh fund an la hmuh loh dan te a hmuhpui bawk a.
“Ram thanglai mek ten climate change an do theih nan sum tam zawk pek an ni dawn tih laiin thudik tak zawk chu an mamawh ang an hmu lo hle a ni, heng ram te hian tanpui an mamawh takzet a ni” tiin a sawi.
Pacific Island ram te chuan conference neihnaah regional donor lian ber leh emitter turu ber chu Australia a nih thu an sawi hlawm a.
Kumin kumtir lam khan Prime Minister Anthony Albanese chuan fossil fuel hman tihtawp a nih theih nana an nawrna karah Australia chuan gas siakchhuah leh hman a kalpui chu kum 2050 piah lam thlenga an la kalpui a tul thu a la sawi zui bawk.
Kum 2015 khan khawvel ram hrang hrang te chuan thawhhona siamin chu chu Paris Agreement tih a ni a, a tum ber chu kan chenna lei 1.5C aia sang lova dah a ni. Chumi tur chuan hmalakna nasa tak kalpui ngai a ni a, kan chenna lei temperature 1.5C aia a sang a nih chuan hun reiloteah khawvelin harsatna namenlo a tawk dawn an tih lawksa a ni.
Guterres-a’n Pacific derthawng ti

