Kum 2021-a Taliban tena Afghanistan a thuneihna an chan leh chiah khan khawvelin a thlir thup a. Taliban te chuan Afghan hmeichihate rahbehna chu an kalpui chhunzawm zat bawk.
Mahse, Kabul khawpuia hmeichhe unau pahnih te chuan hmeichhiate zalenna rahbeh chu thlir liam mai mai an tum hauh lo, an aw hmangin dodalna an lantir zui ta a ni.
Musician awm remtihlohna ramah social media kaltlangin singing movement Last Torch tih chu an kalpui ta a.
“Kan nunna in a tuar mai thei chungin kan zai dawn a ni” tiin hmeichhe pakhat zawk chuan a sawi a. An zai chu August 2021 ah Taliban tena thuneihna an chan hnu lawkah tichhuakin Facebook leh WhatsApp ah a darh chiam zui a.
Music lamah engmah sulhnu an nei lo, unqau an ni a, an hmai te chu burka a khuhin mahse an zai chu muscical phenomenon a ni zui nghal.
“Taliban flag hnuaiah leh Taliban te chu kan beih ber a ni” tiin Shaqaye (a hming dik tak ni lo) unaua a naupang zawk chuan a sawi a. “Taliban ten thuneihna an chan hma in poem pakhat te mah kan la ziak lo. Hei hi Taliban tena min tihsak a nih ber hi” tiin a sawi.
Thuneihna an chan hnu ni 20 lekah Taliban te chuan Afghanistan an kaihhruai dan tur an sawi nghal a. Sharia (Islamic religious law) khauh taka kenkawh tur tiin hmeichhia te chu lehkhazir an khap nghal a. Hmeichhiate lungawilo chuan Kabul kawtthlerqah lungawilohna an lantir chu rang taka tukdai nghal a ni.
“Hmeichhiate chu kan beiseina eng hnuhnung berah kan ngai” tiin Shaqaye chuana sawi a, “Chuvang chuana nia Last Torch tia kan invuah ni. Kan duhnaah kan kal thei lo tih kan hria a, chuvang chuan kan chenna in atanga lungawilohna lantir mai kan tum a ni” tiin a sawi.
Hla pakhat an tihchuah hnuh hla dang dang an tichhuak zui a. Pakhat chu kum 1996 a Taliban te rorel hmasak duhloa lungawilohna poem Nadia Anjuman ziah chu a ni.
How can I speak of honey when my mouth is filled with poison?
Alas my mouth is smashed by a cruel fist…
Oh for the day that I break the cage,
Break free from this isolation and sing in joy.
Taliban ten hmeichhiate lehkhazir an phalloh hnuah Nadia Anjuman leh a thian te chu underground school, The Golden Needle tihah chuan kalin puan thui zir ang deuha awmin lehkhabu an chhiar thin a. Burka pawl a inthuamin chu chu Afghanistan ah chuan chadari tih a ni.
Unau zai zinga a upa zawk Masahl (a hming lem) chuan burka a hmai tuam reng chu ‘mobile cage’ nen a khaikhin a. “Thlanmual, hmeichhia leh hmeichhe naupang sang tel suangtuahna phumna ang mai a ni,” a ti.
“He burka hi kum 25 kaltaa Taliban tena hmeichihate laka lung an vawm ang kha a ni a, tunah thuneihna an chang leha a ngai bawkin rorelna an lekkawh leh a ni” a ti a. “Min beih nana an ralthuam te chu min khuahkhirhna beihlet nan kan hmang a ni” tiin a sawi bawk.
Unau pahnih te chuan hla pasarih chauh an la tichhuak a. A tirah chuan midang te hla thu ziah an hmang a, mahse, a hnu leh zelah chuan ‘eng poem mahin kan tawrh mek chu a sawifiah zo lo’ tia sawiin Shaqayeq chuan anmahni ngeiin hla thu an ziak zui ta tiin a sawi.
An hla thu te chu nitina hmeichhiate laka khauhkhirhna te, activists lung in a khung te human rights bawhchihatna lam te in a khat a. An fans te chuan an tihdan zuiin social media ah hla an tichhuak ve zui ta reng bawk. A then chuan burka nena tiin mahse Afghan school zirlai group khat chuan school auditorum ah hla an record ta thung a. Chung te chu Taliban tena thleng lo tawp tura an duh ber a ni thung.
Taliban te chuan Ministry of Women’s Affairs chu Ministry for the Propagation of Virtue and teh Prevention of Vice in an tlak zui nghal hmak a. He minsitry thar hian burka hman bur mai bakah music chu Islam bulthut tihchhiat tumna tiin an khap bur bawk.
“Zai leh music ngaihthlak hi a hlauhawm a ni” tiin Swabgul, ministry official chuan a sawi a. “Pathian bia midang te rilru a la peng a, mitin te an inthiarfihlim tur a ni” tiin a sawi. Taliban foot soldier te chuan hma la zuiin social media ah musical instrument an hal lai te tichhuakin musician an man khawm te pawh an pholang bawk.
Shaqayeq chuan Taliban ten an hrechhuak mai anga tia hlauthawnga zan muttheihloh a ngah thu a sawi a. “Social media ah an vauna chhahchhuah te kan hria a. Kan hriatchhuah te chu chuan in hrawk atangin in lei kan paihsak ang che u min ti a ni” tiin Msahal chuana sawi bawk.
“Hetianga vauna kan nu leh pa ten an chhiarin an hlauthawng em em a. Titawhlo mai turin min ti a. Mahse, kan chuhnzawm zel tur thu leh tuna kan nun dan pangngai ang chuan kan kal chuhnzawm zel thei lo kan ti a ni” tiin a sawi bawk.
Unau pahnih te hian an himna ngaihtuahin nikum khan Afghanistan an chhuahsan ta a, mahse, let leh ngei an tum thu an sawi.
Sonita Alizada, Afghanistan atanga professional rapper tuna Canada a cheng mek chuan Last Torch video te chu enin a ngaihsan thu a sawi a. “Burka a inthuama hmeichhe pahnih zai ka hmuh khan ka tap a ni” tiin a sawi.
Kum 1996 a piang kha niin kha kha Taliban tena sorkar an chan hmasak zawk kha a ni, an chhungkua in Iran-ah an tlanchia a, naupang mai a la ni a. A nu in pasal neihluih tir a tum a, mahse music ah damna a hmu ta a ni. Last Torch a hmeichhe pahnih te chu Taliban te beihna kawnga beiseina anga a hmuh thu a sawi.
“Afghanistan dinhmun hi a chhe tak zet a, mahse, he hun thimah hian eng inchhi a awm mek a. Mimal ten an talent te hmangin an beilet mek a ni” tiin Sonita chuan a sawi a. “Heng unau zai te hi pahnih an ni a, nakinah 10 an awm ang a, a hnuah 1000 an ni chho mai ang. Nikhat chu stage ah an la lawn ang a, tiang nen pawh ni se ka la lawnpui ang” tiin a sawi.
Kabul ah Taliban te chuan activism nasa zawka hmehmih tumin chet an la zui zel a, hmeichhia ten kawngzawhna an huaihawt phal a ni lo, chutihlaiin Last Torch te hla chu Afghhan dinhmun dik tak pholanna anga ngaih a ni –
The waves of female voices
break locks and chains of prison.
This pen filled with our blood
breaks your swords and arrows.
“Heng poem te hi lungchhiatna leh tawrhna nasa tak kan thinlunga kan tawrh mek pholanna a ni” tiin Shaqayeq chuan a sawi a. “Taliban hnuaia kan tawrhna te hi eng poem mahin a sawifiah zo lo” tiin a sawi bawk.
UN chuan Taliban te chu gender apartheid kalpuiah a puh a, chutihlaiin Taliban te chuan sharia law an hman thu sawiin Afghan ram chuhng inrelbawlnaah ram dang tumah an inrawlh a thiang loa ti bur thung.
Shaqayeq leh Msahal te chuan an hlathar tur an buaipui mek a, zalenna Adghan hmeichihate tana an sualna kawngah nasa zawka awmze nei a nih an beisei a. “Kan aw te rahbehin a awm dawn lo. Kan chau lo, kan bei tan dawn chauh” tiin an sawi.
Hmeichhiate zalenna ngiattu Afghan unau pahnihte chu

