By H.Lalroluahpuia
Kum 1997, May ni 2-a ropuina rama kais^ng ta, Paulo Freire kha mihringte z$nga danglamna tha z^wk thlentu, ka ngaihs^n a ni. Lehkha zir tangkaina, tm >m chu, “Zirna chu mihringa hriatna dik leh tha z^wk thlentu, thiamna neitute t^na danglamna tha z^wk hmanga hmas^wnna ropui tak n>na nun hlawhtling siamsaktu,” tih hi a ni a; mi tin t^na thu dik ding chang reng tlbawlna leh hriatna inkungkaih d^n te hi chu ka thlir pha ve vuai vuai chauh mai thei,” a ti a. Retheihna awmzia leh hausakna n>na a ink^r zauzia pawh hmu thiam z>lin, hringnun hrethiam berte z$nga mi a ni.
V>ng chuanhnuai lama ‘ka thiante’ a tih ve ngamte n>n chuan naupang dang, v^nnei z^wkte football pet liam chharin an lo intihlim ve th$n a. Phunnawi lo ni mai lo, a lungawi ber ang hial z^wka an chunga l>ngte nawmsakna tlna fel lo av^nga tuar tlawk tlawk, ‘aw’ chhuah tm pawh nei zo tawh mang lote pawh an ang thei d^wn d^wn a; mittui phu, naupang lainatawm ber chu an va han ni d^wn chiang tak em! Mual laia chet latute erawh chuan an dinhmun chu sawi loh, anmahni chauh tal pawh chu tute nge an nih tih takngial pawh an rawn ngaihsak ve duh chuang hauh lo leh nghal. Mahse, Freire-a erawh kha chu a danglam a ni, chu nun rethei, eng zal>nna leh theihna, chanvo tha mahina a thlen zawh ve loh chu a nun bulthut leh hlawhtlinna kailawn at^n a hmang thei tlat a. Engmah ni b$k si lo kha a ropui asin!
Kum 1943-ah University of Recife-ah d^n (Law) zir tn kum 1944-ah inneiin an fa pangate z$nga pathum chu zirt$rtu hlawhtling tak an ni ve leh bawk. Freire-a hlawhtlin chhan sawi a nih hian a nupui, Elza-i hi fak a ni ziah a, hei hian inrin ngamna, inlungrualna leh thawhhona hlutzia a t^rlang chiang hle. Kum 1946-ah chuan Freire chu Pernambuco Department of Education & Culture-ah Director a lo ni ta hial a, ziak leh chhiar thiam lote z$ngah thawk deuh berin, zirna kalphung thar, mi tin huapzo leh tha z^wk chu a zawng z>l a, Liberation Theology beihpui (1970) te pawh kha a tuipui th$n hle. Kum 1961 atangin Department of Cultural Extension, University of Recife-ah Director a ni leh a, kum khat emaw chauh a thawk hman tihin hun tha a inher chhuak a, fu chingtu, mi 300-te hn>nah ni 45 chhl t^na danglamna/hmas^wnna l^wmawm ber tihngam thlentu, “Pedagogy of the Oppressed,” tih chu Spanish tawngin a tichhuak a, kum 1970-ah s^p tawnga lehlin niin, khawv>lin a hriat zui chhan tam takte z$nga hlu ber p^wl a ni.
Kum 1970-ah World Congress of Churches, Geneva-ah Special Educational Adviser at^n s^wm niin, kum 10 chhl ram hrang hrang fangin zirt$r hna a thawk a, a hlawhtling hle. Phalsak a nih angin kum 1980-ah Brazil-ah kir lehin Sao Paulo-ah a inb>ng bel a, Worker’s Party a zawmin, puitling ziak leh chhiar thiam lote t^n a thawk chhunzawm leh chawt a ni ber. Kum 1988-ah Education Minister niin, kum 1991-ah kh^n Sao Paulo-ah hun rei tawh tak atanga thupui bera a neih thin, phatsantu dinhmun hiala a lo dinpui, a zirt$rna chu hnehtu nihpuiin Freire Institute a din ta hial a, a thih hnuah pawh a sulhnu vawn thatna hmun (Freire Archives) at^n a tangkai hle.
Doctoral Degree (honoris causa) thlengin chawimawina chhiar sen loh hlan a ni a; King Balduin Prize te, Prize for Outstanding Christian Educators in 1985 te, UNESCO 1986 Prize for Education for Peace te b^k pawh hi sawi sen a ni lo. A bul tanna kha ngaihtuah ila, a hrehawm tuar leh paltlang, thawhrimzia leh hneh t^kte kha chhutpui ila, thlantui zat zet mittui a seng ngei ngei ang. A hlu a, a ngaihs^nawm a ni. Min lo thlir ve reng tnna at^n ni se tih duh >m >mtu ni bawk, Paulo Freire chuan zir thiamna chu mi dangten lo nei ve sela, chu chuan hriatna dik leh tluantling pein, mihringin a chanvo dik tak chanpui sela tih b^kah mihring tha z^wk leh nun duhawm tak nei tlna huangah a ni emaw, khawtl^ng anga kan inr>lb^wnaahte pawh ni se, Freire-a beisei – mihringin a nihna leh chanvo dik takte bosal lova, a pianna leilung d^n leh hnam nihphungte chena v>nhimsak ni chunga rahbeh leh hnuaichhiah, diriam a nihna atanga chhuak tl tla aw ri t^wp thei lo chhuahtu lo ni ta kha, a naupan lai chuan naupang ngawichawi a lo ni tawh th$n. Mizote hi ngawih inchuh siak hnamah kan insiam m>k niin a lang a. Mizorama mihring tam z^wk hi a thlawna dawn ve loh hlau, hlau lo thei lo, dawn ve ngai kan nih av^nga ngawih chuh ngai kan ni mai thei a. A v^nnei z^wk tih loh theih loh, sawrk^r hnathawkte pawh an chunga ror>ltute av^ngin an huaisen thei lova, dik lo a awm palh a nih pawha hmu chiang bertu tk a; ‘aw’ nei ve nih chauh pawh a harsatna hmunah hi chuan nangmah ber pawhin i ngam si loh chuan tu nge thawk duh b$k tehlk tlin Mizoram hi kan nunah lo hmasa ber thar leh theuh sela, ka dam ang a, i dam ang a, kan dam tl^ng chu a ni mai d^wn a sin. Beidawng lo ila, tangruala thawkho tlat mai tn ata kan thu hriatte hi ngawih bopui mai tawh lovin thiltihah chant$r ila, hnam ngawichawi nih hi i kalsan ang u. Buaina a lo awm a, dikna tana kan au ve ngam lo a nih chuan sual vulh liantu thawh hlawk ber kan ni reng z^wk ang. Mi tha ngawi reng kan thatpui lova; mihring chu tu pawh ni se, nunhlui chhe ber hnutchhiahtu a ni emaw, famkim lote pawhina mi suala kan la chhiar loh theih loh tla mite t^na Pathian hmanraw tangkai lo ni ta a ni. Pathianin Elija chu, “Hetah hian eng nge i tih?” tiin a chhuah chhal a, Ezekiela pawh, “Mihring fapa, kal la, i chhnah chuan ka thute hi hmangin va sawi rawh. |awng hrang leh tawng harsate hn>nah tirh i ni si lo a; i chhnah tirh i ni z^wk si a,” a ti bawk.
Tkna hmun atang theuh hian Mizoram leh hnam t^na Pathian hmanraw tangkai ni t

