Site icon The Aizawl Post

KAN MAWHPHURNA: ENVIRONMENT ENKAWL, VENHIM LEH HUMHALH

Zoliansanga Tlau

JF Laldailova’n, “Chhehvel” tia a lehlin Sap tawnga ‘Environment’ hi French tawng ‘environ’ tih atanga lak - ‘hual, hel kual (encircle)/hual (surround)’ tihna a ni a, ‘ment’ tih hi ‘lilam (auctioning)’ tihna niin an sawi a, ‘ment’ tih lai hi ‘thiltih/hna thawh’ (action) tia sawi an awm bawk, tichuan, ‘Environment’ chu thilnung (organism) leh khuarel (nature)-te inzawmna leh inlaichinna tihna a ni ang. Kan environment-ah hian thilnung (biotic) leh nung lo (abiotic) an awm a; keini mihringte tan nunna neiho zawng zawngte an pawimawh angin, nunna nei ve lem lote pawh hi nunna neite tan an pawimawh hle avangin, keini anga nunna nei bakah nunna nei ve kher lote pawimawhna pawh kan hriat a tul a, chung chu enkawl, venhim leh humhalh a pawimawh hle bawk. APJ Abdul Kalam-a khan, “India mi zawng zawng te’n chhechhama thu tiamin thing pakhat tal phunin ka enkawl puitling ang an ti tur a ni. Thing puitling pakhatin carbon dioxide 20 kg an hip lut thei a, 14 kg oxygen an ti chhuak thei bawk” a ti a, oxygen tel lovin mihringte kan nung theih loh avangin oxygen min petu thing leh maute kan humhalha kan phun belh zel a pawimawh. Kum 12 mi Severn Suzuki-i’n kum 1992-a UN Earth Summit-a a sawi, “Tunah hian ni sa ka do ngam lo, a chhan chu ozone a pawh avangin. Boruak hip luh pawh ka ngam lo, a chhan chu eng chemical emaw a awm avangin. Nikum hmasa khan Vancouver hmuna sanghate chu an cancer tih ka hriat hma kha chuan ka pa nen sangha kan man thin. Tunlai hian nitin nungcha, thing leh maute mangin chatuan atan an bo hlen mek bawk...ozone pawp i thawm tha thei lo a nih chuan, Sangha chi khat Salmon thi tawhte i tinung leh thei lo a nih chuan, nungcha mang tawhte i ko kir thei lo a nih chuan, thlaler hmunah ram ngaw i din thar leh theih lo a nih chuan, an nih dan tur, an awm dan tur pangngaia i awmtir thei lo a nih chuan, khawngaih takin a tichhetu ni suh” a tih khan rilru a khawih hle mai. Kum 1972 khan Indira Gandhi-i pawh khan United Nation Conference-ah, “Emperor Ashoka khan lal tih tur a sawi chu, a khua leh tuite venhim leh thil dik lo titute hrem ringawt ni lovin, nungchate nunna leh thing leh mau humhalha venhim a ni,” a lo tih nghe nghe kha. 
Mifing chuan a tana thil tangkai, a nunna atana tangkai leh pawimawh a hriat bakah chungte chu enkawla venhim pawimawhna a hre tur a ni a; a tun hun leh a hma hun thlirin a ngaihtuah thiam tur a nih hmel bawk avangin chhuan lo awm leh zel turte ngaihtuah chunga kan chhehvela thil awmte enkawla venhim pawimawhna a hre tur a ni ang. Tin, a hma hun atan a lo inbuatsaih tur a ni bawk ang, Bible-ah pawh “Nang thatchhepa, fanghmir tih dante chhut la, fing rawh; anni chuan lal te, hotu te, roreltu te nei lovin, nipuiah chaw an chhek khawm a, a seng hunin an ei turte an seng khawm thin” (Thufingte 6 : 6 - 8) tih kan hmuh kha. Mahse, mi fing kan tam lo a ni mai thei, kan environment enkawl, venhim leh humhalh kawngah kan hnufumin kan vuai cha em mai! Mizorama VC te’n an tih tur leh an mawhphurhna nia lang tui hna humhalh leh ran khuahkhirh kawngah hna an thawk nep deuh em. Thil dang pawimawhah an buai viau a, kan sawi mek erawh hi chu an tan a pawimawh nep deuh em mawni chu aw tih hial a awl hle. Kumin thal laiah pawh khan Lunglei lamin tui kang avanga tuia an harsatzia leh an buaizia kan hriat theuh tawh kha. Mihring piang pung zel leh hmasawna changkang zel hian hmun - ram a mamawh belh zel a; ram lah a zau belh ve si loh avangin kan tui tlan hnarahte - in sak, bawlhhlawh paih, thlai chinna atana lo vah maite kan ching ta a, hei hian kan tui tlan a ti kang nasa hle a ni tih kan hriat a tha ang. Engtin nge chu chu a nih theih? Ruah a lo sur hian lei thawlah tui a lut thla thin a, tichuan, lei hnuai dilah an tling khawm ta thin a ni; chu chu luia tui lo luang chhuak thin hi a ni. Lei hnuaia tui lut thei tura lei ti thawltu chu thing leh maute an ni. 
Tui harsatna hi Mizoram pum buai mekna leh kan la buai leh zelna tur a ni dawn chauh zawk ang, hetianga kan kal zel a nih chuan. Tui hna humhlah hi mut mawh hnar mawha kan neih a, bengsika kan ngaihtuah kan sen bakah hma kan lak vat a ngai. Ran khuahkhirh pawh a pawimawh. In bula vawk leh ar vul mai te hi, a vultu tan thain awlsam viau ringawt mah se, midang tan a rim chhe tlat a, thosi leh tho bakah natna siam theih thilnung a tipung a, a hrisel lo a ni. Khaw pawnah ran vulhna hmun siam mai a tul chho ta viau niin a lang. Ui pawh khuahkhirh that a ngai, tun hnaiah pawh kan state thenawm Manipur-ah chuan ui a-in a seh kan mihringpui mi a kan hmuh tawh kha. Hetianga kan ran vulte atanga natna kan inkaichhawn theih avangin chutiang kan kai chhawn loh nana inzirtirna hun chu kum tin July ni 6-ah Word Zoonoses Day hman thin a ni nghe nghe.
India rama ziak leh chhiar tamna ber state, lehkha thiam tam tak awmna hmun, Mizoramah hian kan lehkha thiamnate hian environment humhalhna kawngah a sawngsawhlawt lo hle a ni ang, bawlhhlawh leh leivung kan paih duhna hmun leh kan rilru put hmangte hian chu chu a tarlang thei ang.  Chemical hmanga lei tih thatna, rannung thahna hlo, hnim thahna hlo kan hmang nasa lutukte hian keini mihringteah hian a chhe zawngin nghawng a nei let ngei tawh bawk a rinawm. Sir Isaac Newton-a Law of Motion-ah pawh “Action tinin a let zawngin amah tluk chiaha naa nektu (chu chu reaction an ti) a nei zel thin” (Every action, there is an equal; and opposite reaction) a lo tih ang mai khan Arundhati Roy-a chuan, “Nakinah chuan kan hmelhmate chu chemical leh nuclear weapons tih lam an ni dawn lo, hetiang zela mihring te’n leilung kan suasam a nih chuan leilung hi mihringte ep zawnga a rawn dinchhuah hunah chuan lei mihring hian kan dawl zo hauh lovang le. Leilunga chhiatna tam takte hi leilung kan pawngsualna rah a nih hi,” a lo tih hial bawk kha. 
Pathian thilsiamte hi mihring tan liau liauva siam a nih tih rinna leh mihring dah laili a, dah chhungnungna - anthropocentrism an tih chuan Pathian thilsiamte chu duh duh dana tih theih leh, hman theihna rilru a ken tel tlat a. Ramngaw leh nungchate humhalh ai chuan kan mamawhna anga hmana chet lak mai a keng tel tlat bawk ang. Marxist ecologist-te’n nature chu, sumdawng mite zawrh sum ni maia an ngaihna leh mihringte hlawkna tura pawimawh ni maia an ngaihna nen pawh huang khata khung theih a ni ang. Hei vang hian, Pathian thilsiamte chu kan mamawhnaah kan hmang thei nachungin, venhim, humhalh leh enkawl bakah chhuan dang awm leh turte tana daih rei tak tura siam chu mihringte mawhphurhna a ni tih zirtirna Environmental Stewarship hi a pawimawh hle. Environment humhalh pawimawh tihna avang hian subject hrang hrangah nghawng a nei a. Theology lamah pawh Pathian thilsiam zawng zawngte pum khat an nihna pawm chunga an inkungkaihna leh an chenho dan tur sawina leh, thilsiamte leh mihring inzawmna nghehzia tarlanna bakah chhandamna chungchanga mihringte dah laipui bik lo va, thilsiam zawng zawngte chhamdamna dah pawimawh berna - Eco-Centric Theology/Ecological Theology te; Contemporary Literary Theory huang a mi Ecocriticism an tih, mihring leh Pathian thilsiam inlaichhinna leh inkungkaihna chungchang zirna te, Biocentrism an  tih, thil nung zawng zawngte hian hlutna inang leh nung tura dikna inang an nei a, hei vang hian enkawl, ngaihsak leh ngaih pawimawh an ngai tih zirtirna te; Hmeichhiate leh thilsiamte inkungkaihna leh inzawmna chungchang zirna - Ecofeminism te; Bioethics an tih nunna chungchanga ngaihdan leh ruahmanna fel tak neih theih nana hmalak dan tur inzirtirna te a awm. Environment chungchanga kan ngaihdan leh rilru sukthlek, a tha leh tha lo, dik leh dik lo, tih tur leh tih loh tur inzirtirna leh inkawhhmuhna - Environmental Ethics pawh hi kan ngaihven a tul hle mai. 
Hindu lehkhabu pawimawhhoah chuan thilnungte tihhlum loh emaw tihnat loh emaw chu pathian zahngaihna leh khawngaihna dawnna niin tarlan deuh vek a ni awm a. 1500 BC-a Rig Veda hunlaiah pawh khan thingkung leh thlai te an lo be hial tawh thin a ni awm e.  Jainism sakhua leh Buddhist sakhua paw’n intihnat lohna, tharum thawh lohna bakah thil nung eng pawh tihnat lohna (Ahimsa) a zirtir a. Islam sakhaw lehkhabu Quran pawhin Allah chu pathian a nih thu bakah ni ruk chhunga lei leh van siamtu leh thununa awpa roreltu a nih thute (Quran 15:21) a chuang a. Tin, Quran leh Shariah-ah chuan khawvela thil awm chu mihringin a hman sual tha a ti lo va. An Quran buah vek pawh “Amah chu khawvelah awmin nghet takin zung a kaih a, a chungah chuan tlangte chu a awm a, khawvel chu mal sawmin, an mamawhna zawn zela chawmin a enkawl bawk a” tih a awm. Sikh sakhua pawhin khawvela thil awm - ramsa, sava, thlai, lei, tlang leh van te nena a bik taka an inkungkaih thu leh hmangaih tura inzirtirna an kalpui bawk. Kristiante lehkhabu thianghlim Bible-ah chuan,

“Leilung leh a chhunga thil awm zawng zawng hi LALPA ta a ni a, khawvel leh a chhunga chengte nen hian” (Sam 24:1&2)
“Ramhnuaia sa tinrengte hi ka ta a ni si a, Tlang sangkhat lai chunga ran awmte pawh chu, Tlanga sava zawng zawng ka hre vek a, Ramsate pawh ka ta a ni” (Sam 50:10 - 11) tih kan hmu a. Tin, Genesis-ah chuan, Pathianin mihring a siamte kuta mawhphurhna a pek chu leilung hi luah khata an thu thua awmtir tura hrilh an ni a. Heta an thu thua awmtir tih hian an thuneihna chu inlulin nan ni lovin Pathian duh dana enkawl leh venghim tura mawhphurhna a ni zawk ang. Bible-a a inziah dan ang “in thu thuin awmtir rawh u; tuifinriata sangha chungah te, chungleng sava chungah te, thil nung leia bawkvaka kal zawng zawng chungah te thu nei bawk rawh u” (Genesis 1:28) ti tawpa pawmtu hi an thahnem viau a ni ang, Mizorama kohhran member nei tam ber berampu pakhat chu a ram vak tur silai pu vu vu chunga a kal ka hmu tawh! Keini kristiante phei hi chu sakhaw dang zuitute ai chuan nungchate tina lova enkawla humhalh tur zawk kan ni ang maw le. Nurchhawna’n,

|hang kan thar kan nun hi a sang zel a,
Mahse, kan nun hlim a kim thei lo;
Lanu-Val rual hlim lai ni siam tur,
Nungchate’n zamual an liam zo ta,
Awm khua harin suihlung a leng mang e”
tiin a lo au chhuak tawh a.

Amah vek khan,
Val lung lian tuan rel lam ang letin e,
An mawina hlutna thang leh thar tan;
Vawngin hum zai rel ve zawk ula,
Chengrang rawl lian laibang mawitu kha,
Ro thilah pal ang tun zai rel rawh u le!

Chutin nungcha tuai thar pialleiah hian,
Muang te’n tukram mawi an leng leh tur;
Hawih te’n hreuthang sa leh kulva leng,
Chung leng leh hnuai leng lo pung leh te’n,
Hring kan chan mawi te’n a tivul leh ang”

tia a sawi hi i hre reng teh ang u.
“Romantic literature atanga piang thurin (theory) leh thlir dan (criticism) inchawhpawlh, romanticism…” kum 1750 – 1870 chhung awh, thu leh hlaa harh tharna chi khat, a thuken leh ngaih dan zinga thenkhat –
1. Civilization (hnam fing / nihna)aiin nature (leilung dan kalhmang, thilsiam),
2. Reason (chhia leh tha hriatna, rilru fimna) aiin imagination (ngaihruatna, suangtuahna),
3. Logic (chhia leh tha hriatnaa thil chhut thiamna aiin emotion/feeling (thinlunga hnathawh/vei),
4. Science (finna, thiamna) aiin intuition (rilrua thil awmze hmuh tlang thiamna)” te hian nature thlir dan chungchang min hrilh thei ang. Romanticism tuipuitu te’n “Nature chawimawi leh sawi mawi chu an kalphung” a nih chuan a chunga Hindu-in nature a hmuh ropuia a biak tak hial ang khi kan ni ve thei a. Mafaa Hauhnar paw’n, “Romantic poet thenkhat chu thilsiam mawinain a hip bo angin Siamtu hmu pha lovin an awm a. Thilsiam mawinain Siamtu chu a hliahkhuh tlat a, chuvangin khuarel chu an pathian a, an be hial” (C. Lalawmpuia Vanchiau, Tualchher Criticism, 2014, p. 151 & 113, 155) a tih hi kan dinhmun a ni ve thei bawk. Khuarel kan hriat dan leh pawm dan chungchangah ‘pantheism’ “engkim hi pathianin a luahin engkim hi pathian a ni mai tih ngaihdan” (Dictionary of Theological Therms, Revised & Enlarged – 2017, p.269) pawmtu an awm phah reng a. Tin, khuarela Pathian tel lo anga pawmna ‘naturalism’ an tih “natural law leh a kaihhnawih hmang ngawr ngawra engkim hrilhfiah tumna” (Krista Roluahpuia, Science leh Kristianna a indo em?, 2024, p. 78) phei chu a hlauhawm hle ang. Chumi kal zelah chuan ‘materialism’ an tih, “van thengreng leh leilung bak hi thil dang a awm lova, pathian a awm lova, Vanram pawh a awm lo; leilung leh a kaihhnawih thil (natural) bak chu lei piah lam thil (supernatural) a awm lo” (Prof. Zaithanzauva Pachuau in ‘Science-in Pathian awm leh awm loh chungchanga a zawhna leh chhana [Scientific Questions about the Existence of God and its Response]’, Hringnun Zawhna Ril: Pathian a awm nge awm lo?, 2015, p.25) tih rinna phei chu Pathian nung betu tan chuan rinna tha lo tak a ni ngei bawk ang.
Eng pawh ni se, kan Pathian biak hi ama thilsiam kaltlangin a inpuang reng a (Tirh.17:24-27; Rom 1:20) chu chu General revelation an ti a, a bik takaa a inpuanna erawh Isua krista-ah a ni a (Hebrai 1:1-3), hei hi Special revelation tih a ni bawk. Environment kan enkawla kan venhim leh humhalhna kawngah hian a Siamtu Pathian kan hriat reng a pawimawh tel tih kan hriat a tha a. Pathian kan tihna leh a hmangaihna leh khawngaihna varpawhtute hian kan mihringpuiteah a tha zawngin nghawng tha a neih ngei tur a nih hmel bakah thilsiam dangteah pawh nghawng tha a nei ngei tur a nih hmel bawk.

Exit mobile version