Zonunkima
5th semester
Department of Political Science
Government Aizawl West College
Zoramah hian politics leh sakhuana (Kristianna) hi thil kal kawp thei lo, inper san daih anga ngaihna hi a tam khawp mai. Pulpit tlâng atanga politics sawi leh zahmawh sawi chu thil thiang lo ang riakah kan ngai a. Politics hi Kohhran (sakhuana) huangah a leng lova, chutiang bawkin politics huangah kan kristianna pawh hi a leng lo-ah kan ngai a ni berin a lang.
ENG VANGIN NGE KRISTIANNA LEH POLITICS KAN KALKAWP TÍR ANG?
Politician pakhat chuan, “Kaisara thilte chu Kaisara hnenah pe ula, Pathian thilte Pathian hnenah pe ta che u; (Marka 12:17) tih a ni lawm ni? Politics chu khawvel thil a ni a, Khawvel taka khelh a thiang a ni” a ti a. Hetianga politics leh kristianna kalkawp tir lova kan dah hrang dâwn a nih chuan tute’n nge politics hi khel se kan tih? Hindu-hoin em ni? Heta ‘politics chu khawvel thil a nia, Khawvel taka khelh a thiang a ni’ tih hian a sawitu chu mi hlemhle tak, a ram thatna tur ni lova ama tâna hlawkna tur anga ram hruai tum a nih zia a tilang Chiang hle awm e. Alfred Tennyson chuan, “Sakhuana tel loin mi lehkha thiam tir teh, ramhuai tènau i siam a ni ringawt ang” a tih ang deuhin politics-a sakhuana (Kristianna) a tel loh chuan sualna a pung anga, buaina a punlun anga, rei a kal thei lo vang. Sakhuana (Kristianna) chuan rilru leh taksa lamah thil tha lam ngaihtuah a, ti turin min zirtir a. Politics ina min pek ve theih loh ‘moral institution’ min pe bîk a ni.
Charles Finney, evangelist ropui tak chuan kum 1800 vel khan kohhran hi politics-ah thil dik tak ti turin kut a thawh tur a ni tiin a sawi a. Politics chu rawngbawlna pêng pakhat anga ngaih tur a nih thu leh, Pathian hnena ramin malsawmna leh ânchhia a dawnna tur pawh hi kohhran te’n ram rorelnaah an inrawlh dan dik leh dik loah a innghat tih a sawi. Kohhran siam thatna kawnga thawhhlawk leh lâr tak John Calvin-a zirtirnaah pawh kohhrana rawngbawl hna leh ram kaihhruai hna hi kal hrang tur ni lovin, inrem tlâng taka kal kawp tur a nihzia leh kohhran chuan a tul angin sorkar khalh ngîl turin thurâwn a pe thin tur a ni a tihte kan hre theuh âwm e. Chutiang ang chiah chuan Synod inkhawmpui 2022 chuan corruption leh ram hruaitute khalh ngîl tura chak zâwka hmalak rawtna an siam tawh a. Tin, Mizoramah inthlanna (election) thianghlim leh muanawm taka kan neih theih nan kohhran leh pawl hrang hrangina an din Mizoram People Forum (MPF) te pawh a that zia kan hre vek âwm e.
Kum 1847-a Mizo Union Party hruaitu inthlanah khân, hruaitu nih inchuhna a lo awm a, chu buaina chu Rev. Chhuahkhama khân huaisen takin a thelh a ni. Mizo Union Party assistant secretary hmasa ber Pu Lalbuaia chuan, “Kohhran hruaitute avângin Mizo Union hruaitute chuan rorel kaihhruai dânah leh vote lâk dânah an hlawkpui hle” tiin a lo sawi tawh a. Hêngte hi Kristianna avânga lo awm thei a ni a, Kristianna chuan nunna lallukhum kan Chan theihna Kawng ringawt min kawhhmuh lova, leia kan awm dan turte, kan tih ve turte thlengin min hrilh a ni. Ephesi 2:10-ah chuan tirhkoh Paula chuan, “Thil tha ti atan Krista Isuaah chuan siama awmin, ama kutchhuak kan ni si a; chu thil tha tih chu kan awmna turin Pathianin a buatsaih lâwk a ni” tiin a lo ziak a. Kohhran hian a theih chin chinah sorkar hi a puiin, ram thatna tur a nih chuan a khalh ngil tur a ni rêng a ni. Ram rorelna hi Pathian ta a nih avângin Kristiante hian kan râl thlîr ngawt tur a ni lova. Rorelna fel leh tha a awm theih nana Sorkar kaihhruai leh khalh ngîl kawngah pawh mawhphurhna lian tak kan nei a ni.
“Ringtu tawh phawt chu khawtlâng leh ram politics-ah an inpumpêk ngei ngei vek tur a ni kan tihna erawh a ni hauh lo. Ringtu tawh phawt chu pastor emaw kohhran upa emaw an ni vek kher lo ang bawk hian, ringtu zawng zawng chu politician an ni vek tur kan tihna a ni lo. Amaherawhchu, Pathian min dahna ramah hian awm a, a ram thatna tûr policy tha neih theihna nân mahni tlin ang tâwka ke kan pên chhuah ve hi ringtute rawngbawlna kawng khat a ni tih kan hriatthiam a pawimawh hle. Politics a nih avânga hmuh sual tlatna leh Pathian mi lo deuhte chauh tih tûra kan ngaihna dik lo tak erawh chu kan phùm bo a ngai ta hle mai.”(David Vunga)
Politics hi a dik lo lova, a chhûnga chêng ten kan hman dik loh avangin a lang dik lo thin mai zawk a lo ni. Tin, kan kristianna nen a inmil lo a ni lova, kan politics huang chhunga kan thiltih duh tam tak hi kan sakhua dân nen a inrem lo mai zawk a lo ni. Sakhuana chu dam chhung leh thih hnu piahlam thlenga kan rin theih tur a ni a, politics erawh dam chhung chauh daih a ni thung. John sedrome-a chuan, “Politics hi a bawlhhlawh êm mai a, ringtute tel vena tlak a ni lo tih kan pawm dawn a nih chuan, ‘phâr natna hi a tenawm a, kai ve a hlauhawm êm mai a, Kristian doctor-te tân chuan enkawl ve chi a ni lo’, kan tihna a ni” a lo ti a. Politics chu ram kal siamna, ram inrelbawlna leh hmasawnna hmanrua ber anih avangin Kristianna nen kan kalkawp tír ngei a ngai a ni.
POLITICS LEH KRISTIANNA KALKAWP TIR TURIN ENG NGE NGAI?
Politics leh kristianna kalkawp tir tur chuan dikna kan tih mai ‘Justice’ neih a ngai a ni. Grik philosopher ropui Socrates (470-399 BC)-a ngaih danah chuan, “thil a nih dan tur ang taka a nih a, chutianga a kal bawk chuan justice a awm tihna a ni” tiin a sawi. “Mihring hi thatna tel lo chuan engmah a ni lova, thianghlimna zawng zawng pawh hi thil tha duhna avânga lo awm a ni a, miin hei hi a hriat loh chuan a lo sual thin a ni” tiin a zirtir thin. A hun tâwp lamah phei chuan miten Athens thalai ngaihtuahna suala hruai a, an pathiante a ni lo lova ngaihtuahtirtu niin an puh a, roreltute chuan thiam loh chantirin, túr ina mahni inti hlum tura a chung thu rêl a ni a. Tân ina a awm laiin a thian te’n tlan bo turin an hrilh a, mahse ani chuan a duh lo. A thih dâwn tepa a thu sawi hnuhnung ber pawh a zirtir Crito hnehnah, “Crito, Asclepius-a arpa man kha ka ba ania, ba pêk theihnghilh loh tur” a ti a ni âwm e. Chutiang khawpa dikna duh mi, a thiamna rengah pawh roreltute thiam loh an Chan tirnaah pawh vui lovin, a chunga hremna an lekkawh ang ang pawh pawm duh mi a ni.
Keini chu thil a nih loh dan tur ang hlirin kan ti emaw tih mai tur a ni a. Hun tiam hmain hna kan thawk zo thei lova, pawisa ruahman lâwk (estimate sanction) leh kan thawh dânte hi a inmil thin ta lo lutuk a, ‘side’ ti a sawi mawi a, chutiang neih theihna tur a nih phawt chuan a that leh that loh lam aia a hlâwk theih dân tur ngaihtuah rêng rêng a phusa, hnathawhnaah (Construction work) hmanraw chhe deuh pawh hman pawi ti lote kan lo ni mai em? hna lâk lahin a khât tàwka sawisep awm mai te, LDC paw’n cheng vaibelchhe 1 chuang a tih chingpen ngamna leh theihna; hlen theih loh thu tam tak sawi a, mipuite veh thlêma bum kualte hi a hnam ang zâwng pawhin mizo zia a ni lo, kan pi leh pûte khan rawn hmu ve se engtin ngai ve tak ang maw? Kohhran sum chu vawng dik em em, páwl sum vawn erawh khawih danglam duh talh tâwkte hi kan ni em? Kâr tin bawlhlawh paih motor kal reng si, kàwr leh lui dunga lo paih mai duh tâwk te pawh kan awm thin, Mipuite pawn kan zir ve a ngai a ni. Hêng lo pawh a dang tam tak sawi tur a awm ang, sawi vek sên a ni lo. Hetiang angte hian kan ram kristianna leh politics chu inbakkaih si lo, inthlawp tha chuang si lo a nihzia a ti lang a, a zahthlak ang reng zawk hial a ni!
A chunga kan sawi ‘thil a nih dân tur ang taka a nihna (Justice) chu awm se hêng buaina leh hlemhlêtna zawng zawng hi a awm miah lovang. Justice hi Kristian ni ve lote paw’n an nei thei a, an nei rêng bawk a. Kristiante tan phei chuan kan neih ngêi ngêi zâwk tur, kan Kristianna nena inmil tak a ni a, a neitu tur zawk tak hian politics huangah hian kan lantir thei meuh lo em ni? Kan hnathawh khawsak phung hrim hrima thil a nih dân tur ang taka a nih ve hunah kan ram hi a duhawm ang a, a thang duang anga, hmâ kan sâwn dâwr dâwr ngêi ang.
TLÂNG KAWMNA
Politics leh kristianna dah hrang lova kal kawp tir zel a tha kan tih avanga kohhrana rawngbawltute political party-a nihna va chelh a, politics-a va inhmang chiam rawh se kan tihna a ni lova. Chutih rual erawh chuan ram hruaitu atan kohhran bèl khâtin ram hruai rawh se tihna lam a ni lo bawk. John calvin-a’n, “Sawrkar chuan a tih tur ti se la, Kohhran chuan a tih tur chu ti mai rawh se” a lo tih ang khan anmahni zâwnah an tih tur ve ve ti se la. Pastor Chhawna hnêna inlarnaah chuan, “Ti kha chuan chhim finna leh hmar finna a inkal pawh tawh ang” ti a alo sawi tawh angin, Kristianna leh kan ram Politics pawh a hranga kal tawh lovin alo inkal pawh tawh zawk ang. Ram hruaitu atan pawh Kohhran mi ngêi, kohhrana tel tam, mi dik, ringtu tha tak ni ngei thung rawh se.
Lehkhabu râwnte:
Lalengliana, R. Ram thianghlim- Zoram kanan. 1997.
Zongte, Lalhmingchhuanga. Savun kawrfual. 2017
Vunga, David . Kristiante leh politics.2022
Vanlalrochana, F. Zofate u, finna zawng ula. 2022
Dârchhawna. Khawvel history & Cultures. 2002
Khiangte Vanlalrova, Rev. Kristiante Mawhphurhna. 2023

