Lok Sabha chuan bill pathum criminal law te colonial hun laia mi tawh te thlak tur a pawm fel ta a. Criminal law reform hian terrorism offence chu general crime law-ah a tum khat nan la lutin, sedition chu crime-ah chhiar lovin, mob lynching chu thi tura hrem theih a ti bawk.
The Bharatiya Nyaya (Second) Sanhita Bill (BNSS) chuan Indian Penal Code, 1860 a thlak ang a; Bharatiya Sakshya (Second) Bill (BSS) chuan Indian Evidence Act, 1872 a thlak thung a; Bharatiya Nagarik Suraksha (Second) Sanhita Bill (BNSSS) chuan Code of Criminal Procedure, 1898 a thlak thung a ni. Heng bill pathum te hi sawiho a nih hnuah voice-vote a pawm niin Opposition member INDIA bloc party member tam zaw awm loh laia pawm fel niin INDIA bloc member MP 97 te chu session atanga hnawhchhuahin an awm a ni.
Home Minister Amit Shah chuan Bill pathumte chuan hremna aiin justice a thlurbing zawk, kum zabi khat tal daih turin technology lama hmasawnna kal zel te hisap chunga ruahman a ni a ti a. “British sulhnu paih vek a nih hnuah Indian law bik tak tak a ni a. Thuneihna kan chan chhung chuan police State kan ni thei lo,” tiin Minister chuan a sawi.
BNSS hnuaiah medical negligence thila thihna hial a thlenin doctor te lakah criminal prosecution tih theih a ni dawn lo va, hit-and-run accident case-ah pawh kum sawm lung in tan theihna dah a ni bawk.
‘Firfiakte lakah zahngaihna awm lo’
Tun hnai kum 75 chhungin firfiakna avangin nunna chan nuai khat chuang an awm tawh tia sawiin Shah chuan BNSS chuan a tum khat nan firfiakna sawifiahin general crime law-ah category hran a siam a ti bawk.
“Member thenkhat ten UAPA [the Unlawful Activities Prevention Act] a awm sa reng an ti a. Mahse, thuneihna an chan lai khan UAPA an hmang duh ngai lo va, firfiakte pawh general law provision hnuaiah an him thin” tiin Shah chuan a sawi bawk a.
“Criminal law-ah firfiakna telin mi thenkhat tena hremna an pumpelh theihna thin kawngka kan khar tawh. Firfiakna hi human rights tana hmelma lian ber a ni a. Chung mite chuan hremna na ber an tawng tur a ni. Hei hi Congress emaw British rorelna a ni lo, engtiangin nge firfiakna in dan theih ang?” tiin zawhna a siam bawk.
Shah chuan BNSS hnuaiah terror provision chu hman sual theih a ni lo a ti a, hlauhthawnna thenkhatte erawh nei an awma chuvang chuan Opposition MP ten an dodal a ni a ti bawk a. “He hlauhna hi awm rawh se. Firfiakna thila inhnamhnawih te lakah zahngaihna a awm dawn lo,” a ti bawk.
Sawihona neihnaah Shiromani Akali Dal (SAD) leader harsimrat Kaur Badal chuan emotion avangin Punjab thalai in militancy a zawm dan a sawi a, December 13-a Lok Sabha chamber a mi pahnih lutte pawh kha unemployment, Manipur violence leh farmer’s rights chungchang an vei em vang a ni a ti bawk a. Heng mi pahnih leh an thawhpui mi palite chu UAPA hmanga thubuai siamsak an ni bawk a. SAD leader chuan Opposition member tam ber te awm loh laia Bill pawimawh pawm a ni chu a duh loh thu a sawi bawk.
Rajdroha vs Deshdroha
Home Minister chuan dan tharah sedition chu nuaibo a ni a ti a. “Mimal chu ramin kan thlak a ni. Rajdroha (sorkar laka helna) tih chu deshdroha (ram laka helna) tiin kan thlak a. Gandhi, Tilak, Patel te kha he British law avang hian lung in an tang vek a, tichung chuan tuna Opposition te hian an sorkar laiin an nuai bo duh chuang lo,” tiin a sawi bawk.
“AIMIM MP Asaduddin Owaisi hian sedition hming kan thlak satliah mai chauh tiin a sawi a. Ka sawi duh chu hei hi independent ram a ni a. Tu te mah sorkar an sawisel avangin lung inah khung an ni dawn lo, mahse, ram kalh zawng chuan engmah i sawi thiang lo va, ram tana tha kalhin engmah i ti thiang lo. Ram flag emaw bungrua emaw i tichhia a nih chuan lung inah khungin i awm ang,” tiin Shah chuan a sawi bawk.
‘Muslim, Dalits ten an tuar dawn’
A hma in Owaisi chuan dan thar chuan minority leh community tenau zawk te chu a nghawng dawn ti thungin, police-te chet uchuakna leh evidence siam danglam theihah inhumhimna an nei ve lo a ti a. “Undertrial prisoner tam ber hi Adivasi, Dalits leh Msulims te an ni. Muslim inmats conviction rate chu 16% a ni a, an population chu 14% a ni. Jail tang mek 30% vel hi Muslim an ni a, 76% vel backward class, Dalit leh religious minorities te chu death-row in an awm mek bawk a. Mithiltithei tan ani in thawh ni, he dan hian mirethei a tanpui dawn lo” tiin Owaisi chuan a sawi bawk.
Owaisi chuan firfiaka puhna thubuai nei mekte pawh parliament ah he Bill chungchang sawihonaah an tel hi a mak a ni a ti bawk a. Bhopal BJP MP Pragya Singh Thakur chu UAPA thubuai nei mek niin kum 2008-a Malegaon blast a mi paruk thihnaah inhnamhnawiha puh a ni. He Bill sawihonaah hian thusawiin British-era law chu a lakah hman sual niin police custody ah ni 13 a awm phah a ti.
‘Firfiakna sawifiahna zau lutuk’
Krishna Devarayalu Lavu, YSR Congress chuan sawihona neihnaah police custody awm theih chhung ni 90 tih chu a duh loh thu a sawi a. Chu mai bakah tun hnaia loneitu tena an duh loh em avangin sawi hlawh farm law pathumte chu hnuh let a ni a ti bawk a. “An duhlohna chu an rights humhim ni se an duh vang a ni. Terrorist sawifiahna hi a zau lutuk” tiin YSR Congress MP chuan a sawi bawk.
Shah chuan sawifiahna neiin police custody a awm theih chhung ch ni 15 a ni ang a ti a. “Police ten thu an zawhfiaha ni sarih an kawl hnuah damdawi in panpui ngai ni ta se, a dam hnuah police te kutah ni riat a awm leh ang. Tin, court-in bail a pe thei bawk,” tiin a sawi.

