C.Vanlal Ruai 9862569310
1. Tunah Mizote hi Kum 1889 Vailianin min awp beh atang khan, mahni zalenna leh nihna (identity) pawh hmang thei lo in, Hnam lian zawk kaihhruaina leh awpbeh buaina atang khan Mizote hi sal tang kan la ni reng. Independent hnuah pawh hnamte nau zawk politics lam hriatna nei lo. Hnam fing Vaiho British te nena inkhek hrep tawh ten Independent era-ah min hawlh chiai zel a. Vawiin ni thleng hian barh luih, awp beh leh then darh kan la ni zel a nih hi.
“|hen darh la awp bet rawh” (Divide and Rule Policy ) tih hnuaiah khan kan la awm reng a ni.
Tunah hian Mizote chuan Insuihkhawm lam zai chu kan hawi ta viau niin a lang. Capt L Z Sailo ten an dam chhung zawngin an lo vah vaih pui a. Chung lai chuan Rahbi rah chhan tha UNO atang khan a la awm lo bawk nen. Lehkha kan lo zir changkang chho ve zel ang a. Thu leh Dan ang zawng a thil kan nawr chu a lo sawng- saw- hlawt tan dawn tawh a ni. Kan independent sual lai ang ngawt chu a ni lo ang tih ring i la. Ka thlir dan mai mai chuan Independent te kha kan lo sual hma deuh hrat a, mahse, a lo beitute kha kan dem thei chuang lo; mahse, vawikhat pian mana he Universe-ah lang leh ngai tawh lo tura chanvo (fate) chhe lutuka mual liam ta, mi fel vanduai tam tak martar te erawh hmaih nei miah lova chawimawi erawh dam lai te tih tur a ni ta. Khati khawpa tuarna nasa kan sirtlukpui a hmawr bawkna te hi, kan lo sei len hnua ka’n bih dek dek hian India sawrkar hian, India Constitution huam chhunga awm sa; State dinhmun tura alo duan sa vel mai mai, min lo sign lem pui a ni tih hmuh hi chuan a lungawithlak lo va, rambuai kan nih laia barhluih dan/dan ding lai an siam thenkhat senghawi a /siam tha leh lo in, inremna min siam pui a, Indian-Politician vision tha tak tan chuan, Hnam an la lungawi lo leh ang’ tih a rin theih hial awm e. Non Violence chungchangte/chakna hmanga in nawk (Might is Right)te han thlir kual phei chuan India ram hi a thil tihin a vaw let ta em ni’ tih hial tur in, a lo buai zo ta niin a lang. Kil tin ah beihna a tawng a, a ram laili berah hmeichhia an him lo va.. hei hi thil mak tak a ni.
2. UN Declaration :- Tunah chuan Mizo fate chuan Rahbi tha tak mai UN Declaration on Indigenous People Right 13th. September 2007 hnuaiah hian hma lak dan tur a rawn inhawng ta. Mizo te pawn’ inpumkhatna kan tan mek a ni.
3. LUSEI |AWNG: Chu inpumkhat nana thil pawimawh tak mai chu Tawng hi a ni. Tun laiin Publicity leh media /puipunna ah te , Mizo tawng kan ti a, Mizo tawng tia kan hman thin hmun apiangah hian LUSEI tawng tia hman tur a ni. Mizoramah khan Lal (Native chief) ho khan an ram rorel nan khan Lusei tawng hi Official atan an hman avang khan, British-in min rawn tlawhchhuaha, min han awp khan Lusei tawng/Lushai tih te kha an hmang lar chho zel, a lo leng lar ta ber a, kan hmang chho ta zel a ni. Mi tam tak thu sawi thin ten Mizo tawng, Mizo tawng a thiam lo te kan inti thin a. Lusei tawng a thiam lo tih tur zawk a nia. Mizo inpumkhatna atan khan mit kan chhit a ngai, Lusei tawng te Ralte tawng, Mara, Lai, Bawm Asho, Thahdo, Kuki, Ralte tawng thlengin (kan sawi seng lo) etc te chu Mizo tawng hnuaia Chhulkhat kual an ni tih kha Hnampa rilru pu (Patriot) chuan a hre tur a ni. Chuvangin Mizoram Official tawng (lingua franca) chu Mizo tawng ni lovin “Lusei” tih tur a ni. Zirlai leh Institution Syllabus zawng zawngah ziah that nghal ni se. MBSE / SCERT te pawn mit len nghal se. India ram chu Bharat kan ti, Bharat tawng a awm lo. Mizoram a nih avanga Mizo tawng ni tura ngaih ngawt tur a ni lo.
Example USA— English (USA tawng a awm lo)
India—- Hindi (Bharat tawng a awm lo)
China — Mandarin (China tawng a awm lo)
Srilanka — Sinhalese (Srilanka tawng a awm lo)
Ram thenkhat ram hming hrula tawng hming nei erawh an awm tho tih kan hria.
Lusei tawng hi Mizo tawng tia kan lam fo dawn a nih chuan Mizoram pawna seilian Mizo hnahthlak, Lusei tawng thiam lo khan a hnam tawng thiam kha Mizo tawnga tel lovah ngaiin inthlahrunna an nei thin a. Hei hi tuna kan harsatna tawh mek a ni. Mizo tawng tih chu a khaikhawmtu a ni ringawt tur a ni. Mizo tawng hnuaiah chuan Mara, Lai, Hmar, Thahdo Kuki, Ralte Langrawng Chawrai, Pang, Khumi, Asho, Khiang, Kom, Chiru, Sukte, Sihzang Falam, Haka, Tidim-Paihte, Hualngo leh a dang tam tak, te kan sawi seng lo. Mizo tawng chhungah awm an ni. Chuti ni lova, Aizawl vel a, Lusei tawng thiam lo, an hnam tawng a hman mai avanga, Mizo tawng i thiam na nge lo in tih te hi.. mi la tawng zau lo thawmhnaw deuh mai thei. Delhi vel Mizo inkhawmah mai pawh, tawng hrang hrang hmang kan kal khawm a, Chu enge i hman kan inti mai a, a dawng tun’ min lo hrilh fiah mai a ni. Vellore Christiam Biak in, inkhawm- Mizo Hunah phei chuan, a lo zau leh deuh a. Mahse Mizo ni duh lo chu an awm ve, Tamenglong District, Manipur, Naga in an Thlarau zawng zawng a neih sak tawh zingah khan, J Shakespear te William Shaw, ten Mizo hnahthlaka an ziak ho kha Naga hnamah an in Baptise tawh a. Kan integration hi a kal zel chuan Mizo ah bawk an rawn kir leh ang. A chhan chu Lunglen ni leh Kut ni vangthlaah khan Kan la inzawm/Unau tlat alawm.
4. Mizo hmakhua: Mizote pawh kan tal mai mai thei lo. Kan tan a ngai. India ram Independence hnu lawk, Mizo Lal rorelna hnuaia Mizo Nun zia kha, Nun ze tha (Value System) tha tak nei an la nih avang khan Mizote kha Zirna an han beih khan, an nawr na a, IAS te IFS te kha an tling tam em em mai a. Tunah hian han inthlir let teh, Manipur leh Naga hnungah kan tlan zar zar tih i hmu thei em. Kum 60 chhung leka Mizote hnungtawlh nasatzia hi …..Vawiin nia kan tawng chu “Mut nachang hre lo thawh nachang hre lo” a ni.

