Site icon The Aizawl Post

MIZORAM POLITICS HER DANGLAMTU ZORAM |HALAI RUAL ‘GEN-Z’ TE BEISEI RAM CHU..

Lalnunmawia Pachuau

Information Technology thang zelah Khawvel kalphung te, ram hrang hrang hruaitu chanchin te, an sulhnu leh an ram rorel dan te awm hmun atangin kan lo hmu in kan lo hre thei tawh a. Kum 1986 State kan nih hnua kan ram politics kalphung nghet tlat tawh, Game ang maia khelhfuh tuma kan lo khelh thin, hlawk tum râna politics kan lo luhchilhna thinlung leh rilru puthmang pawh tunah chuan a lo inherdang lam ve ta. Chatuana sawrkar lo tur tia kan lo dîriam leh cheksawlh thin party naupang tè ZPM-in Mizorama rorelna an lo chan theihna chhan bulpui ber chu Mizoram thalai rual, mi hawizau leh lehkhathiam rual ‘Gen-Z’ kan tih te rualawhna rahchhuah ti ila kan sawisual awm lo e.
Kan ram politics kalphung nghet
lutuk kha..
Mizoram Chief Minister lo ni tawh Pu Zoramthanga tawngkam lar tak pakhat chu, “A pumpui tlangchhah leh a rîlphiar fatu hovin an chang thin, mipui ten an sawisèl ngai lo…” tih kha a ni. Pu Zoramthanga kamchhuak hian hun rei tak kan Zoram politics kalphung kha sawi fiah leh chuan ngai lovin a hril chiang viau mai. District Council kan nih lai atanga kan entawn ber chu India ram politics kalphung kha a ni mai a. Mi thiltithei, hausa leh criminal case rip tak tak nei te thlengin politics leh ram rorelna an thunun chho a, duhtawkin an inchhêkarbawm a. Sum, rangkachak leh lunghlu chenin an chhêkru nghêk nghûk a, black money chheprelh a nasa in eirûkna scam lian tak tak a hluar viau thin a nih kha.
India ram politics kalphung chhe lutuk kha state kan nih hnu ah kum 40 lai chu kan lo kalpui chho a. He kalphung hi vawi leh khata khuhhriang lingkhup thaw kanga siamthat burh theih a ni lo a, kan moral atanga siam that ngai a ni. Arpa chan an chan laia an thla bi hlawhin a phâk reng reng loh tur rosum, in leh lo ropui leh picnic spot siam thei politician hlawhtling kha kan kawl nuk mai a, Mizoramah Politics hi sumdawnna hlawk berah kan chantir a nih kha. “Kawrtet hà leh puantet sin ten rûk an ru lo ang a, Necktie awrh leh kawr suit ha ten rûk an ru zawk ang” tia kan zawlnei Pastor Chhawna’n a lo hrilh lawk hun thim khan Zoram hi a tuam rei hle.
Zêp tur a awm lo.. Politics luhchilhtu ten Game kan khêl a, khelhfuh tumin Risk kan la thin. A lian ber atanga a tê ber thlenga kan politics thlir dan kha mipui sum atanga hamthatna therhlo hmuha inchhêkarbawm kha kan tum bulpui ber ti ila a sual awm lo e. Politics hi ram hmasawnna leh dinchhuahpuina atan ram changkang ten an hman laiin, kei ni erawh chuan sumdawnna hlawk ber atan hmangin a pumpui tlângchhah leh a rilphiar chan tum reng rengin kan phar kual reng mai thin. Engtikah tak Zoramah hian khua vâr ang maw tiin Zoram thalai rual ten kan ram hi kan lo thlir thin.
Zoram thalai ten ram ropui hruaitu te sulhnu kan thlir thin..
Kan hruaitu ten a pumpui tlângchhah leh a rîlphiar an chawma an hâwp lai leh sumdawnna hlawk ber atana politics an hman laiin kum 250 chuang kal ta, kum 1863 daih tawhah khan America ram hruaitu ropui Abraham Lincoln chuan, ‘Sawrkar hi mipui te ta, mipui ten an mahni tana an siam a ni” (government of the people, by the people, for the people) a lo ti kalh tawh a. An pianna leh seilenna ram chu khawvel ram ropui leh chungnung ber, thil tithei bera siam tumin America ram hruaitute khan khawvelin a la hmuh ngai loh hmasawnna ropui kha thlentir an tum a, khawvel thunun tumin “We are a Dreamer” tiin an suangtuah ram kha a taka chantir tumin kê an lo pên thin.
An mihuai kal tate sulhnu chhunzawm turin American ho chuan ram hmangaih rumrûttu Sakáwl bawk an thlang chho zel a. An ram politics kalphung tarlanna dik tak John F.Kenedy kamchhuak te kha Zoram thalaite hian kan sêp rawtui thin. ‘‘Ka ramin eng nge min tihsak theih’ tih aiin ‘ka ram tan enge ka tih ve theih’ tih hi kan inzawt zawk tur a ni’’ tih te chu kan thinlung phêkah hian kan lo ziak ve kalh thin. America hruaitute ram hmangaihna thinlung hi Zoram hruaitu te hian engtikah tak kan ram tan hian pu ve ang maw tiin Tlumtea thlirin kan lo thlir thin.
US President Harry S.Truman khan, “Politician nih vanga hausa ta min kawhhmuh ula, tichuan rûkhmang ka hmuhtir ang che u”  (Show me a man that gets rich by being a politician, and I’ll show you a crook) a tih ang ngeiin American ram rorelna huang chhungah corruption-in bû a khuar nghet thei ngai lo. Watergate Scandal vangin Robert Nixon pawh President atangin a thlawn hlawl a nih kha.  Burma ram hmasawnna ûmphak tuma tan la tu Singapore hruaitu ropui Lee Kuan Yee khan, “Ram tana i thawh laia i hausa a nih chuan i damlaiin chil an chhâk ang che, i thih ni ah kut an bêng ang” a lo ti tawh bawk a. Ûmphak an tum Burma ram erawh ram rorelna chîrî vang leh hruai tha an neih loh vangin Singapore chuan a lehpèl ta duai duai a nih hi..
Hringnun damlai thununtu politics:
Zoram thalai rual ten kan ram rorelna kan thlir a, kan hringnun hmakhua kan ngaihtuah a, “Aw.. Ram dang hruaitu ang hi neih ve a va chakawm em! Mizoram kherah kan lo pianga kan va vanduai kher em!” tiin ram dang awt rêng rêngin kan hringnun kan lo chhiar ve thin. He khawvelah hian kan piang nawn dawn lo a, kan hringnun dam chhung tawitê ah hian engtin nge hlim takin kan hringnun kan chhiar liam ve ang tiin kan hma hun lungkham kan in dawmkun thin. Ram rorelna kalphung hian kan hringnun dam lai ni te min thunun dan kan hrethiam chho zel a. Kan thenawm ram Burma leh Bangladesh-a ram rorelna kalphung tha lo leh an hruaitu te lal hrawt vanga an ram mipui ten an dam chhung ni hreawm taka an chhiar liam dan te kan hre thin.
Ram hruaitu pakhatin, “Politics ngaihtuah lo chuan amah a inngaihtuah lo a ni” a lo tih ang chiahin ram rorelna ngaihven ngai lohna leh mitha te tel ve duhlohna ramah chuan mi âwkhrawl ten duhtawka lal hrawtin an inchhêkarbawm a, ram rorelna chu sumdawnna hlawk ber atan chantirin ram mipui te chanâi chu nawmchenna atan an hmangral thin. Ram hmangaihtu diktak te hruaina hnuaiah ram mipui ten intodelh takin, hlim takin, zalen tak leh thlamuang takin an hringnun an chhiar liam a, ram hruaitu pamham leh eiruk hmangte hruaina hnuaiah erawh ram mipui te an rûm thin a, rethei tlawk tlawkin hringnun an vuiliam thin. He hringnun politics hi Mizoram thalai rual te pawhin kan hriatthiam vangin kan ram rorelna chu kan ngaihven zual ta a, pawnlam atang thlawp mai duhtawk lovin a chhungah kan luhchilh chho ve ta a nih hi.
Zoram tan Zoram thalaite kan pên chhuak zel e..
Hmanah chuan Zoram thalai te kan ngawi thin a, kan ram politics kha tel ve na tlaka kan ngaih loh vangin kan luhchilh ngam ngai lo. Mi hausa leh thil tithei te kutah kan dah a, mi rethei tan Mizoram politics-ah hmun a awm ve turah kan ruat ngai lo. MLA in candidate ngam chu a hausa tur a ni tih kha mipui nawlpui ngaihdan kha a ni. Ram hruaitu ten duhtawka ram an rawk lai pawhin kan mifing leh lehkhathiam te an ngawi tlat mai thin a nih kha. Mahse tunah chuan engkim a inher danglam ta..
Irish Philosopher Edmund Barke chuan, “Thil sual leh tha lo dinchanna tura thil pawimawh ber pakhat chu mitha te engmah ti lova awmtir leh ngawihtir tlat hi a ni” (The only thing necessary for the triumph of evil is for good man to do nothing”) tiin an ram mitha te auchuak tur leh pênchhuak turin a lo fuih thin. French ram rorelna chîri lutuk hnuaiah an ram hruaitu ten nuam tinreng tâwla lal an hrawt lai khan an ram mitha leh philosopher, Voltaire te, Jean Jacques Rousseau te leh Montesquieu te khan thudik hmangin mipui mit kha lo tivar lo se revolution kha chhuakin reformation kha a thleng kher lo ang. Mipui te mit tivâra thiltha leh tha lo thliar hrang thiam tura finna thu auchhuah pui thintu te auchhuahna leh pênchhuahna hmunah hian ram hruaitu leh ram mipui ten kawngdik an lo zawh thin.
Kan Zoramah pawh kan thalai rual lungfing te lo auchhuakin an lo pênchhuak ta. Rorelna thutthlengah mithar an lo thuttir ta a nih hi. ‘No turn in back’ tih angin hnuchhawn rama hawikir zai rêng an rêl tawh lo. USA President kalchhuak ta Barak Obama khan an ram thalai te kha ram rorelna siamtha turin a pawn atang ni lova a chhunga luhchilh turin a lo fuih mawlh thin angin kan ram rorelna huangchhungah Zoram thalai te kan zuang lut ve ta.
Huaisen takin kan vâwt a, kan lum bawk e..
‘I lum leh lum la, i vawh chuan vawt law law rawh’ tih angin mahni duhdan leh ngaihdan huaisen taka kaltlang pui ngam Zoram thalai rual zingah kan pung chho zel a. Kan ram Politics kalphung tha lo lai te huaisen takin kan sawisel a, fak tlak kan fak bawk. Greek Philosopher Plato khan “One of the penalties for refusing to participate in politics is that you end up being governed by your inferiors” tiin ‘ram rorelna huangchhunga tel duhloh nghawng chhuah leh hremna chu mi thalo leh chaklo zawk te rorelna hnuaia hringnun chhiar liam hi a ni’ tiin ram rorelna a in tâtlut turin mifel leh mitha te a lo fuih nasa hle thin. America President Wooddrow Wilson chuan, “Neutrality is a negative word. It does not express what America ought to feel. We are not trying to preserve the foundations on which peace may be rebuilt” tiin ramin harsatna a tawh laia ngaihdan pawh auchhuahpui ngam lova pênchhuak ngam lo te a demna thu an lo chhakchhuak tawh bawk.
Hetih lai hian American writer leh Nobel laureate Elie Wiesel chuan, “We must take sides. Neutrality helps the oppressor, never the victim. Silence encourages the tormentor, never the tormented” tiin ‘tan lam kan nei tur a ni. Neutrality (awn lam neih loh) hian tuartu (victim) ni lovin rapbettu leh hnuaichhiahtu te a tanpui zawk. Ngawih reng hian nghaisatu leh sawisatu te a ti huangtau thin, in sawisaktirin inhnuaichhiah tir ngai suh ang che’ tiin kan ngawih reng vangin kan hringnun tâwiteah a tuar hreptu kan nih theih zia min lo hriattir tawh a. A duhthawh deuh Italian moral philosopher Dante Alighieri phei chuan, “The darkest place in the hell are reserved for those who maintain their neutrality in times of moral crisis” tiin ‘harsatna tawh lai pawha ngawih chuh reng te tan hremhmun thim lai ber zuahsak an ni’ tiin harsatna hmachhawn tur leh chingfel tura huaisen taka ke pên turin an ram mipui te a lo tur na hle bawk.
Zoram thalai te pawhin huaisen takin ram rorelna huangchhungah an duhthlanna huaisen kan lantir ta. Kum 40 zet Mizoram rorelna MNF leh Congress-in an lo thununna sawi thiattu chu Mizoram thalai te lo auchhuah vang leh lo pênchhuah vang a ni. Zoram Politics hi luhchilh tlak a ni lo, a tawp lutuk tia ngaihdan nghet tak kan lo neih thin chu thlak hlawkin ‘Zoram hian bungthar a kái tur a ni, kan ram rorelna ah mi thalo te tan hmun a awm tawh tur a ni lo’ tiin an lo auchhuak ta a, kê an lo penchhuak ta a nih hi..
Beiseina meichher êng chuai raih kha..
Engtin nge he ram hi kan siam that leh theih ang a, kan moral chhe lutuk hi engtin nge kan kan siam that leh ang tia tuihal Zoram thalai te beisei ram chu kum 40 kalta chhung khan a hmu thei si lo. Sum sem leh a thlawna dawn hmangin thatchhiatna ruamah mipui te kan tlu lut a, thawhrimna hnualsuata awlsam taka hausak chakna chuan kan Zoram mipui moral a tichhe zo tawh si. Thlantui fara káwla nichhuak chhiara nunkhua sual thin te beidawnna ram, thawkrim lova mipui chanai hmanga inchhêk arkawm thin te vawk lallènna ramah Mizoram hi a lo chang chho ta a nih kha..
Sawrkar hnathawk tamtak ten duh tawka nuam tâwlin aikal an la sup sup a, sawrkar office inenkawlna buarchuar lutuk vangin duh hun hunah an kal a, an haw a, inneihna leh picnic-na ah an kal zûr zut a, office dawrtu mipui te manganna aurawl a ring hle thin. Sawrkar hna lak ni se thil tithei hmelhriat nei lo thalai rual tan vana rah ang hlauh a ni si a. Department lian tak taka dvertisement kaltlang lova hna laka duhsak zawng thun ruih ruihna te khan Zoram thalai te thinlungah beidawnna a thlen nasa hle a nih kha.
Smuggling sumdawnna hluar lutuk vangin zan khat thilthu ah corepati an chhuak thar thut thut a. Kuthnathawktu te mangang aurawl karah thâl khawro laiin tek tla in Burma kuhva phur motor te a lo dêng alh leh hluah thin a nih kha. Zankhat thil thua hausa thut thut ho ten an black money tih white-na turin ram, in leh lo an lei zawt zawt a. Aizawla inhmun to chakzia leh sum hlutna tlakhniam chakzia kha thalai te hian kan hai lo. Ruihhlo hluar lutuk vangin kan thalai rual te thlankhurah an liam zawih zawih a, ruihhlo ngâite enkawlna rûnah an inêkbeng ruih ruih a nih kha. Engtikah tak kan ram rorelna lui hnâr hi fîm ang maw tiin kan thlir thin.
Kuthnathawk tu ten an Sawhthing thar lah rate chhiat kumah chuan dah tawih mai kha kan tih theih awmchhun a ni mai a, an tharchhuah tawihral kha beidawnna mittui nen an thlir thin. Risk an la a, Thlam tlai tlânah rilru mangang takin “Sawhthing rate hi kuminah chuan han tha ve hlauh se la aw..” tih kha kuthnathawktu chhungkaw pa beiseina neih chhun chu a ni mai thin..
Engkim tan hun ruat a ni…
Mahse.. ‘Engkim tan hun ruat a ni’ tih angin kan tawrhna zawng zawng te chuan Zoram thalai te thinlungah hriatthiamna a tuh ta zawk a. Mizoramah hian rorelna dik leh tha zawk a piang thei a ni tih chu kan tlangau hla a lo ni ta a. Mahni inchhêkarbawm leh a thlawna sum sem dawn thlahlel reng reng lovin thawhrimna tlangaupui tu party naupangte chu Zoram thalai rual te chuan rorelna thutthleng ah an thuttir ta a nih hi..
Taimakna leh tawrhchhelna in a chherhriam Pathian hnam thlan Israel fa te chu oil lipui chunga nuamtin tâwl ho Arab ram ten an hneh thei ngai lo angin he Mizoram thalai rual te hi kan moral a dik a, taimakna leh tawrhchhelna hmanga chherhriam kan nih phawt chuan khuavel hi kan chhîng ngei ang.
Ram hmasawnna sum leh pai hi kei mahni ta ngei a ni tih kan hriatchian êm vangin hmasawnna sum hman chungchangah kan thîkthu a chhe tawh hle. Sum sênral leh hnathawh a inmil em tih hrechiangtu kan ni a, tu’ma zirtir leh hrilhfiah kan ngai lo. Diktaka hmasawnna atana mipui sum hi hman a nih phawt chuan he ram tan hian Zoram mipui te hian Chhiah pêk hi kan hreh lo a, kan sawisel ngai hek lo..
Ram kaihhruai tum dan Policy pawh sawi tur hre hauh loa kum 20 kalta vela finfiahna pawh awm thei lo hmanga mimal inbeihna te, finfiahna document pawh phawrh tur hre hauh lova mimal inbeih vak vakna politics hi Zoram thalai rual te ngaihnep ber te zinga mi a ni. Zoram thalai te hian ram hmangaih vanga politics luhchilhtu leh sumdawnna atana politics luhchilhtu te hi kan thliarhrang thiam viau bawk.
Zoram thalai te beisei ram chu dik tak, fair tak leh langtlang taka mi nawlpuiin kan chhawr theih hmasawnna hnathawh hi a ni. Mitinin an chhawr nghal theih Kawngpui tha kan hmuhin kan hlim a. Dik leh fair taka Sawrkar hna exam-a tling te kan lawmpui a. MUHCS kaltlanga inenkawl te bianga lawmna mittui luang kan hmuhin kan lawmpui a. Ni sensa hnuaia an thlai thar chhuah sawhthing hralhtu kut hnathawktu hlim hmel te chu kan lawmna thlentu an ni.
Ram mipui sum hi kan inchhungah hian lo khawhlut zur zurin liam zur zur se tih hi Zoram thalai rual ‘Gen-Z’ te beisei ram a ni lo hauh lo mai hi Mizoram vanneihna a ni. “Aw Zoram nuam, suihlung phang lo la….. Lalpa chakna ringin kan bei zel dawn hmelma doral” tiin pheilai kan vawr chho ta a nih hi..
Kan ram hmasawnna tur sum lo kal hi a tam leh tlem lamah kan buai lo a, dik tak leh a nihdan tur ang thlapa hnathawhna atan hman a ni em tih hi a ni kan zawhna zawk chu. Tunah hian thalai te beisei ram hi a thleng chho mêk zel niin a lang a. An hmangaih Zoram enkawl tura party naupang tak hnathawh kawr an hâktir ZPM ministry tan pawh fimkhur taka ke an pên a ngai dawn a. Eirukna thawm thangva hriat tur awm ta lo te hi thehmeh angin reh hlen se la. Tlak huama huaisen taka hna kan thawk dawn titute hian huaisen leh dik taka Zoram tan hna an thawh zel chuan Mizoram thalai rual ‘Gen-Z’ te hian Mizoram enkawl tur hian hnathawh kawr hi an hâk chhunzawm tir zelin a rinawm e.

Exit mobile version