Dr. C. Lalrampana
Khawvelah hian Abrahama thalbe atanga chhuak sakhaw chithum lian pui pui an awm mek niin a lang, chungte chu: Jakoba thlah serhtan Juda-hote, Ismaela thlah serhtan Muslim hote leh Esauva thlah serhtan ve lo Kristian-hote an ni thei ang em?
Esauva hi Edom mite thlahtu anga ngaih a ni a, Bible-ah pawh tarlan a ni. Kristian theology-ah chuan Esauva hi Pathian thutiam hnawlna entîrtu anga ngaih a ni a, a unaupa Jakoba (Israel) erawh chuan Pathian thutiam a pawm thu a entîr thung. Kristian thurin thenkhat chuan Esauva thlahte hi Pathian thuthlung hnawltute entîrna angin an ngai a, mahse, Esauva ngei pawh hi Kristian thlahtu anga ngaih a ni thei em tih chu Serh an tan ve loh avang hian tinzawn theih a nih tho hmel? “Esaua thlahte an ni ngei e” tihna erawh a ni lo.
Bible-a thlahtute chhui danah chuan Esauva thlahte hi Edom mite nen an inzawm tlat a, Jakoba thlahte hian Israel fate a hruai a. Isua kaltlangin Kristianna hi a lo awm a. Bible-ah Isua leh a zirtirte leh Paula. Timothea leh Juda rawngkai kristiante khan serh an tan vek nia ngaih a nih laiin tunlai kristiante erawhin serh an tan ve lova, hei hian Esauva thlah an anna a tilang nia chhuidawn theih a ni.
Khing pawl tinte tam zawng (population] thar ber chu hetiang hi a ni:
Islam: Khawvel pum huapa Muslim awm zat hi kum 2060-ah chuan 70% zetin a pung dawn niin an sawi a, 2.8 billion, khawvel mihring zat 30% vel an tling tawh dawn a ni. Kum 2050-ah chuan India ramah Muslim awm tamna ber tura chhut a ni a, Tunah hian khawvel mihring 23% vel chu Muslim an ni a, kum 2010 khan zuitu tluklehdingawn 1.6 an awm a, kum 2020 khan tluklehdingawn 2 an awm bawk.
Kristian: Kristian sakhua hi khawvela sakhaw lian ber a la ni reng a, mahse a than chakna erawh Islam sakhua aiin a hniam zawk. Kum 2050-ah chuan Kristian zat hi tluklehdingawn 3 an tling tawh tura ngaih a ni a, a zuitu hi tluklehdingawn 2.9 an awm dawn a, hei hi khawvel mihring zawng zawng 31% a ni.
Judaism: Kum 2050-ah chuan Juda mite hi 16% a pung tura ngaih a ni a, khawvel pumah maktaduai 16.1 an tling tawh dawn a ni. Judate hi sakhaw pawl tenau ber an ni a, khawvel mihring zinga 1% aia tlem lo an ni.
Islam sakhuaah hian pawl lian tak tak engemaw zat a awm a, rinna leh tih dan hrang hrang a awm. Hetah hian a chipchiar [breakdown] chu kan rawn tarlang e:
Sunni Islam: Pawl lian ber, khawvel puma Muslim 87-90% vel an ni. Sunni-ho chuan zawlnei Muhammad-a leh a thiante zirtirna an zawm.
Shia Islam: Pawl lian ber pahnihna a ni a, Muslim 10-13% vel an ni. Shia-te hian zawlnei chhungte an ngai pawimawh ber a, a bik takin Ali hi an ngaihtuah ber a ni.
Ibadi Islam: Kohhran tenau zawk, a zuitu maktaduai 2.7 vel an awm a, a tam zawk chu Oman leh North Africa-ah an awm.
Ahmadiyya: Kum zabi 19-na a lo piang chhuak, Africa, Indonesia, leh South Asia-a zuitu nei pawl a ni.
Quranism: Quran hi kaihhruaina bulpui ber anga ngaihna branch a ni.
Sufism: Islam chhunga thuruk (mystical tradition) a ni a, thlarau lam thanlenna leh Pathian nena inzawmna lam ngaihtuah a ni.
Tin, sub-denomination leh movement hrang hrang a awm bawk a, chungte chu:
Wahhabism: Sunni Islam chhunga conservative reform branch pakhat a ni.
Salafism: Islamic kalphung hmasa lama kir lehna tur movement a ni.
Deobandi: India ram atanga lo chhuak Sunni movement a ni.
Barelvi: Sunni pawl, South Asia atanga zung kaih a ni.
Hengte hi entirna tlemte chauh a ni a, Islam chhungah hian denomination leh sub-denomination tam tak a awm bawk.
Khawvelah hian Muslim tamna ram 50-56 vel a awm a, Organisation of Islamic Cooperation (OIC)-ah hian member ram 56 an awm a, tunah hian Syria chu suspend a ni. Ram thenkhatah chuan Muslim population lian tak nei mah se, Muslim tamna anga ngaih an ni lo va, India hi khawvel pumah Muslim tamna ber pathumna a ni.
Iran-ah hian Shia Muslim an tam ber a, mipui 90-95% vel chuan Shia tia inhria an ni a, a bik takin Twelver Shia Islam, official state religion a ni. A bak 5-10% chu Sunni Muslim an ni tlangpui a, Sufi Muslim leh Islamic sect dang tlem zawk an awm bawk.
Iran rama Sunni-te hi hnam tlem zawkte an ni a, chung zingah chuan: Kurds: Chhim thlang lam, a bik takin West Azerbaijan, Kurdistan, leh Kermanshah province-a cheng an ni. Turkmens: Hmarchhak lamah, a bik takin Golestan province-ah an awm.
Arabs: Chhim thlang lamah, a bik takin Khuzestan province-ah an awm.
Baloch: Khawchhak lamah, a bik takin Sistan leh Baluchestan province-ah a awm awm. Lari Persians: Khawchhak lamah, a bik takin Larestan bialah an awm.
Achomi Persia: Khawchhak lamah
Khorasani Persians: Hmarchhak lamah a awm.
India ramah hian Muslim chi hrang hrang an cheng a, Sunni leh Shia community-te pawh an awm a ni. India Muslim tam zawk, 85% vel chuan Sunni Islam an zui a, a bul berah chuan ‘Hanafi school of thought’ an zawm a ni. Shia-ho erawh an tlem zawk a, Muslim mipui 10-15% vel an ni a, Twelver Shia hi subgroup langsar ber an ni.
India rama Shia hnam langsar thenkhat chu:
Shia sawm leh pahnih: Lucknow, Hyderabad, leh Mumbai ang khawpuiahte hmuh tur a awm.
Ismaili Shias: Khoja leh Bohra khawtlang zingah an awm. Dawoodi Bohras: Ismaili Shias subgroup pakhat, Gujarat-a awm an ni ber.
India chanchinah Shia Muslim-te hian hmun pawimawh tak an chang a, Adil Shahi leh Qutb Shahi-te ang lalram hrang hrangin ram chhung hmun hrang hrangah ro an rel a ni. Tunah pawh hian Shia Muslim-te hian India ram nunphung, khawtlang nun leh politics dinhmunah an thawhhlawk chhunzawm zel a ni.
Mizorama Muslim awm zat hi an tlem hle a, state mipui zawng zawng atanga 1.35% vel an ni a, kum 2011 chhiarpuiah chuan mi 14,832 vel an awm tihna a ni. Mizoram mipui tam zawk hi Kristian kan ni a, 87.16% kan ni. Buddhist 8.51% an awm a, Hindu 2.75% an awm bawk.
Mizorama Muslim awm mekte hi chi hrang hrang an ni a, hnam hrang hrang, Assamese, Bengali, leh tualchhung ringtharte an awm a. Muslim tamna ber chu Kolasib district a ni a, 5.27% a ni a, Mamit district chu 2.06% pahnihna a ni.
Mizoram demographics emaw district bikte hriat vek theih a ni lo. An awmna ram leh sawrkar azirin Muslim-te hi an khawsa mai thin a, India ram leh abikin Mizorama awmte chu zaidawh tak an ni. US/Israel-in Iran an do avanga hnam inpumkhatna tichhe thei zawnga Muslim zawng zawng misual ber vek anga hmer tel kher hi thil tha lo tak a nih avangin kan ngaihtuahna (mindset)hi dik se a lawmawm ngawt ang. Hetih lai hian Iran rama Shia Muslim sawrkar firfiak takte chet mek dan erawh uluk taka thlir ran chungin fimkhur taka kan khawsak ho erawh a tul ta a ni e.

