Zoremi Hmar Zote
Mizorama kohhran lian ber thalai pawl khawmpui lian thleng tur khua, Ngopa khua hi ka khaw chhuahna khua a ni a, ka ngaih bàn loh avangin chhoh ve mai tak ka nâp e! Khaw fai ber lawmman (2022) mai baka thingtlang khaw inenkawl tha leh VC tha, India rama VC/Gram Panchayat tha ber lawmman, National Panchayat Award dawng thei khua kan ni.
Kawng a chhe tluang viau. Saitual leh Tuivawl inkarah a changin in thawl em em ang a, a changin i lu chauh a che thei leh si ang. Saichal lamah in kalin ka ring a; Kawlkulh lam aia km 30 laia hnai a nih avangin he lamah hian an kal mawlh a nia. Kawng erawh duhthusamin a chhe ve tho a, a khu tha viau tura ngaih pawh a ni.
Telpui pem ang bup bupa thawm ngah chungin Tuiphal in tlan pel ang a. Lungding lo to lurh mai, rawn bungbu deuh kût kha hmuh ngei tum rawh. ‘Bengchheng pêng’ te pawh a awm tih hria la, Ngopa khawho kha zawt hreh hauh suh. A hming put chhan nen lam phur takin an hrilh nghal ang che a, in nui bawk bawk dawn! An khaw mite zinga tu emaw i kap ngam hlauh a nih chuan i beisei aia tam tawngkam maksak i hre mawlh mawlh ang; Mizotawng tihausatute zinga chhiar ngam thah an kat nuk a nia. Leisang kawng phei velah feh haw an kal zawi hnak hnak i hmu mai thei. Mau tiang hawla an ‘heiha’ dap dap ri te khan ngaihno zu bei ru tlat a!
Khua in han lut ang a; kawtchhuah-ah in ding ngei ang a. Chawhmeh bazar lian lo tak in hmu ang. Khaw lam panin in tlan chho zel ang a, kawtchhuah chhak lawkah mihring ngo lo, patling ni si, thang zo ve hman lo niawm tak a lo men ker a, rang deuh deuha a lo hawi vet vet chuan Pu Ramtea (Sipai te chi) tihna a ni mai. Pu Ramtea hi midang a ni thei lo va, Pu Ramtea a ni tlat mai a ni! I lo hre sa deuh a nih phei chuan ring deuhin han ko vak mah teh; a hre thei! Patling hmai ung khek khawk, sipai form hlui iptepui atana thui ak chunga lo tlangau kal ngawk ngawk te, naupang lu ther hing hiang, thlawh loh bapui ang maia lu hrêu bi bê lo tlan phe hlawk hlawk te pawh i hmu mai thei.
Belthleng leh khuhhriang chawia naupang kal kun de de te kha mak ti lo la, thenawmte bai suah tur mai an nih kha. Field awmna han zawt chawt langin, a tlangah khan khawthlir in kan sa a, a ler atang khan han hawi vel teh mah. Ni rawn chhuak hmuh ruala hmuh loh theih loh tlang sang zet kha Lengteng tlang a ni a. Kan khaw upate’n a hmingah ‘Tlang lal’ an vuah a. “Chhumin tlang lal a bawh chak chuan ruah a sur dawn lo tihna a ni” an lo ti thin. Hmar lam han hawi leh hret la, Nauzuarzo leh Mutelen tlang i hmu ang a. A piah lawkah khan chhawng li vel inchherchhuanin Sur tlang a lo sur leh sung ang. Thlang lama i inher leh hret chuan Tuivai a lo mu paw raih ang a, Tuivai lui chungah chuan khawthlang tlang dung then phawk khawpin Hriangmual tlang a awm leh ang a, chhim lam i hawi erawh chuan thurualpuitu tlang nei ve lo niawm fahranin Vanchungbung tlang a lo Bawngpa thlukvum din leh nawlh mai dawn a ni.
Khai le! Khaw thlir i duhtawk chuan chhuk la, kawngpui zal nuam deuh hlek lo awm kha han paidal phei langin; sikul i va pawh ang. Kha sikul kha he thu ziaktu panlai nun hmanna, mi tam tak an inzir chhuahna leh mi thenkhat lak tlak em em lova kan chhuahna anih ve bêih bâwih kha! Thil i eina emaw, bawlhhlawh hrim hrim kha paih mai lo la, bawlhhlawh paihna tur an hûnah khan i paih hram hram dawn nia. Naupang tak ngial paw’n khawlaia thil paih an duh miah lo!
Mual veng lam te i tla thla a, Sapthlengliana te in i kal pel a nih a, “Nu-i, a sa kha rawn suah belh teh” a lo ti lung lung ri i hriat paw’n mak ti suh; Dawltawm bai bak an suak ngai chuang lo, A tih ve dan a nih kha. =henkhatin ‘Ka hre dah law maw’ tih melha an melh lai chein hmanhmawh zetin nutling ration la haw lamin an ui pân pelh mai mai bawk ang che. Kawn veng dawrkai hlun Malawmi vin tuar tuar ri te kha hlauh loh tur, a tih dan hrim hrim a nih kha. Ho te-ah pawh a nu ting bo an chiam zel a nia! Kan tawng a bak hluk avang te, thu kan uar luata kan thlûk sei duah thin avang ngawt te khan pawngpaw mi â buhhawp hlauh ngawt tur kan ni lo; keimahni tawng aia ring leh bàka min fiam ngam hun hun nuam i tih hun! Patling nilum el puak chunga an titi te kha a ngaihnawm a nia.
Lalthawma vengah i bazar tak hlauhin, Sertawk an lo vawm thal phung a nih chuan “Khawimaw in Sertawk chu?” Ti suh! Saiser kan ti tlat pek! Bahkhawr tel lek vu chunga, “In Bahkhawr hi eng zat man nge?” tih pawh a fuh falua lovang. “Bachikhawm” kan ti daih a nia! Bawkbawn. Changkha, Samtawk leh Berul ilo fahran kha an hming mal mala sawi nulh nulh lovin “Rahno” han ti mai la. “Lengser” ti tawp lovin “Lengmaser” han ti deuh duah bawk la, mikhual bright i ni mai!
Khawlaiah Zawng hnuhnung ang lawp lawpa tlangau Rothianga kal i hmuh chuan kuhva han theh chawt mai langin, beng thleng dawn dawna nuih pahin, “I va han fel berrrr” a ti chiam ang che. Ngopa tawng bik mak tih i neih zingah ‘berrrr’ tih te, ‘siiiii’ tih te hi an tel dawn. “Deuh veiii ana” tih ngawt te kan ching a, thu uarna tawngkam kan chher nasa hle. “In khua hi nuam pawh ka ti lo; in hmelchhe hlawm si” han ti mah teh; an nui duaih ang a, “Nuam i tih hêk hûk em kha a; i hmelchhe tleek tluuk feeee” An ti zek ang che a, i huat chuan nangmah chiah i inhrem; anni aia na-a i fiam let thiam poh leh an duat ang che!
Mahse…In 1000 vel awmnaa mikhual 25000+(?) han thleng tur chu pui miah miah deuh tur a ni. Buhfai lam chu thu hranah lo dah ta ila, chawhmeh tur ringawt pawh patling lu tithak tham fe tur a ni dawn. Vawk nei chuan an khâwng thlu phuk phuk tan tawh a, thâl lai, chawhmeh vàn lai tak tur nen hian lung a lo phâng ru deuh lo thei lo. Hetia a ram pum huap pawpa khawmpui lo hian, a chhim leh hmar, chhak leh thlang ang deuha insem darha khawmpui hi neih thin ni zawk ta se, a thleng tur veng/khaw tan phur a zâng deuh ang em tih te ka lo ngaihtuah mai mai. Thingtlangah phei chuan a hmingin chawhmeh bazar awm ve mah se, duh tawka bazarna tur daih a awm lo tlangpui a, lo lam thlai thar a la hun lo hret bawk si, mikhual 40/50 vel ei tur chawhmeh mawlh hian lung a tiphâng! In thenkhatah phei chuan mikhual 100 bawr vel thleng tura tih an ni bawk nen; Dal leh Alu bag te nei tawp se chuan a zia mahna le.
Eng pawh ni se, Pathian remruat a nih pawm ila, hei zozai mikhual thleng zo tura ngaih kan han ni ngawt mai pawh hi thil lawmawm chu a ni ve hranpa e. K=P Gen Conference-a palai kal zawng zawngte, tisa leh thlaraua hlâwkna leh malsawmna a tam thei ang ber dawng turin duhsakna ka hlan cheu a, Ngopa khua, neih thinglung khâwng tak meuha mikhual lo duat a, lo thlengtute…he khawmpui hi Pathian remruat a nih avangin malsawmna tam zawk in dawn belh zel ka ring tlat!