V. Kûngtea
Awmhar Cabin
West Saizawh
Kamkêuna: He thu ka ziah dâwn hian, a thupui vuah dân tûr ber hre lovin ka bangbo khawp mai a. A hmasa berah chuan, duhthawh tak maiin, hawrawppui ngatin PI RII RUANG CHUNGA PU HÂWLA THUSAWI tih ka vuah a, (kei hi, a theih hrâm chuan, article thupuiah rêng rêng hawrawppui hmang zêl duh mi ka ni.). Ka vuah hmasak ber ang khi ka lung a dumin a thu pawh a fuhin a dik ber a; mahse, hawrawppui ka hman avângin thupui atân chuan a thui dâwn riauvin ka hria a; ka second thought-ah hawrawptê hmangin ka’n ti leh chhin a; chu pawh, ka lung a dum chuang lo. A tâwp a tâwpah, khitiang khian, lungsi zân lovin, thupui lian zâwk leh thupui tê zâwk neiin ka rawn ziak ta mai zâwk a; thupui atân hian tâwi famkim deuh ka duh laiin, a tâwi hlei thei lo zawng a ni e.
Pi Rii kha: A pasal Pu Lal Thanhawla tân nupui tha leh ropui tak a nihzia te, zûk leh hmuam kawnga a thawh hlâwkzia te. Incheina lama a entawn tlâkzia, a Mizonu êm êmzia te chu sawi duah ngai lovin kan hre hlêi hlûi âwm e. Mite’na an sawi pakhat chu, a pasal Pu Hâwla, a tûn dinhmun ang a thlen theih chhan pakhat chu, a nupui Pi Rii vâng a ni an tih hial kha a ni. American Pathian thu hriltu ropui hmingthang, khawvêl pum hriat hlawh leh an ngaihsân rawn William Frankline Graham Jr., The Reverend Billy Graham tia hriat lâr pawh kha an ti alâwm, khatiang dinhmun sâng taka dintîrtu chu, a nupui Ruth McCue Bell Graham (June 10, 1920 – June 14, 2007) a ni, an ti. Ruth-i kha a fel a ni ang, a pasal Billy Graham pawhin, “Vânram chu Ruth-i neih ang maia nuam leh hlimawm a ni ang,” a ti thlâwt rêng a ni. Martin Luther-a chuan, a nupui chu, “Nupui hi neih leh ngai dinhmuna ka din tâk hlauh chuan, ka thu âwih deuh tûr ka ker ngat ngat ang,” a ti daih thung. Pi Rii pawh kha, a pasal tân nupui tha leh fel nih a tlinzia ngaihtuahin Mizo Ruth Bell-i a ni, kan ti ve thei ngei ang le.
Mak ka tih deuh erawh chu, Pi Rii thil tih leh a thawh hlâwkzia kan hria a; sawi a hlawh êm êm laiin, mite hriat hat khawpa châwimâwina sâng a dawng lo kha a ni. A contribution leh achievement ngaihtuah chuan, India ram civil mite châwimâwina sâng padma award dawn hi a phû ngawih ngawih. A dam lai khân pe tawh lo mah se, padma award (posthumous) tal ka la beiseipui cheu mai. A dawn ngei theih nân, hetiang lama thil ti thei, kan mi thiamte khân rawn recomment mawlh teh u khai! India ram châwimâwina dawng lova, hetia a han thâm ral mai tûr hi kei, ka ngaingam lul lo. Pu Hawla pawh, Mizo politician-te zîngah ani tluka politician ropui tu nge awm chuang? Ani erawh, doctorate degree an hlân tal a!
Pi Rii vûi nîah Pu Hâwla ka hmu: Miin, “Pu Hâwla pawh a kum te a lo tam ve ta a; a hriat rengna pawh a tha tawh lovin, a thluak a fîm tawh lo va; han titipui chiam mi pawh a ni tawh lo ve,” an tih hi ka lo hre châmchî a; chuvângin, eng emaw nikhuaah Pu Hâwla chuan zuam a kai tawh dâwn lo a ni maw, tiin a that lai hun ka dâwn kîr a, ka lung a chhe fo thîn. Tin, heti hi a ni a, kum 2025, December ni 21 a lo inher chhuah meuh chuan a nupui ruang chungah thu sawi a lo ngai ta! Muangchângin, tiang hâwl boh boh chungin dawhsânah a han lâwn chho va; thu a han sawi dâwn a; a ni, ka zêp ngam lo, ka sit a ni. Mahse e, ngai teh, Pu Lal Thanhâwla lakah chuan Pu Lal Thanhâwla dik tak mai kha a lo lang leh ta! Pu Hâwla zia chu kan hriat kha! Mi tawng chak a ni lo va, hmamhmawh lo tak, muang ban cherh chawrha a han tawng te, a nupui puala a thu sawiah, “Ka nupui a ni na vâng vângin ka chhuanna a ni a,” tia a thu sawi ngai a sawi nawn a sawi nawn thîn te pawh, ni danga ama zia ve rêng a nih kha maw le! Sawi tûr a haihchhama a hriat rengna a that tâwk tawh loh vâng a lo ni hauh lo mai.
Ka inzâwt thîn a, Pu Hâwla hi pa tawngkam thiam lo a ni chiah em (?) tiin. Pa tawngkam thiam a nih leh nih loh hriat a har khawp mai. Ngun taka a thu sawi ka ngaihthlâk te hian a sawi tumah a chiang ka ti a, tawngkam chheh sual hi a nei khât khawpin ka hria. Pi Rii puala a thu sawi hmahruai teh rêng kha, “Thu sawi tûr pawh hian ka lo inring teh chiam hranpa lo va; amaherawhchu, inrin teh chiam ngai pawh a niin ka hre lo va,” tih leh a nupui incheina chungchâng pahnih khat a sawi hnûah, “Vûinaa sawi âwm lo in ti a nih pawhin, ka vei zâwng ve tak hi a ni a; tin, vei tûrah ka ngai ve tlat a,” tia felfai deuh maia sawitu kha tu nge? Pu Lal Thanhâwla ngei kha a ni. Khatiang tawngkam, inkawkalh hauh lo, a biboh leh titoh lai awm bawk si lo, inrin lâwkna pawh awm si lovah, flow nalh lutuk mai a rawn phuh chhuak thei te kha (mahni nupui te ruang chungah lehnghâl!), mi thluak fîm lo leh tawngkam thiam lote tâna sawi thiam theih chi ziazâng em ni ngai? Chu chang a ni nâng, “Kal hmasak hi kan inchuh a; mahse, ani’n a chang ta zâwk a ni. Chu chu ka hneh lohna lian ber pakhat chu a ni âwm e,” a ti a, mipui an nui hak! Nupuite ruang chungah, lusûn lungngaih mangan kârah a zângkhai zâwnga thu a han sawi thei kha a va han fakawm tak êm! Kei zawng, a thu sawi leh tawngkamah khân tûn hma a phâk lohna rêng rêng a awm ka hre lo; a taksa a chuaiin a chak lo ta deuh ve tih lohvah chuan amah dik tak kha ka hmu a, ka lung a âwi vawng vawng hle.
A nupui puala thu sawi mah ni se, Pu Hâwla khân a nupui kha uchuak deuhvin a fak ve miah lo asin. A incheina a tha a tih thu leh thil dang pahnih khat sawiin, a duh tâwk mai a. “Thil dangah chuan han chhuanna êm êm tûr ka hre lo,” te chu a’n ti ta deuh deuh em maw ni? Mi tam zâwk hi chuanin, mi an thih tawh hnûah an ruang chungah an fak tlawr duah a, an nihna piah lam thlengin an sawi mâwi thîn a, thluak fîm tawh lova an ngaih Lal Thanhâwla khân e, a nupui kha mi dang beng tikham lutuk tûr zâwngin a fak kûr dup lo. Sawi duh chu ni se, eng aiah nge maw sawi tûr a hriat loh vang le? Sawi duah pawh ni se, tu ma’n an dem dâwn loh teh rêng nên! Frederick M Lehman-a hla phuah “Pathian hmangaihna ropuizia” tih hlaa –
Tuifinriat zawng hlotui chang se,
Ziakna atân thingzâr tin rêng;
Ziaktu atân chuan mi tinrêng,
A hmangaihna puang dâwn ila,
A kang zo ngei ang e;
A leng dâwn lo, a hlai tâwk lo;
An hril zo sêng chuang lo’ng e, (v.3) a tih ang khân Pi Rii chanchin hi chu sawi tûr a tam dâwn lutuk ringawt. Mahse, a fak lutuk duh lo zâwk mai a ni e. Mi tam tak chuan, an chênpuite an thihin an nihna bâka mâwia sawiin an fak thîn a ni ngai a; Pu Hâwla erawh chuan tâwk a va’n hre teh lul mai êm! Ni, a ngaihsânawm nawn leh thîn.
Pu Hâwla leh Pi Rii – Tu nge ropui zâwk?: A chhânna chu a va’n controversial deuh ve aw! Pu Hâwla ti pâwl an awm ang a; Pi Rii ti pâwl an awm bawk ang. Pu Hâwla kha, a nupui Pi Rii vânga tûn dinhmun thleng thei a ni. A hun kal tawh, a lo hriat chian tawh loh thilte kha, a kianga awm reng Pi Rii kha awm thîn ta lo se, thu dik tâwk lo tam tak a sawi thîn ang a, mi rin pawh a kai lo hma ngawt ang, ti ila a dik thui khawp ang. Pi Rii khân, lang lo lam atangin, “Chu chu a ni zâwk e,” tiin a rawn chûl mâmsak nghâl zat thîn. Mahse, a pasal ata inthiar fihlîm hun kha a hre leh hle si. Pu Hâwla tân Pi Rii kha a va ropui êm!
Chutih rual, Pu Hâwla makzia chu, “Inchei kawngah ka tluk lo che, chêt felah pawh ka tluk lo che. Mahse, he thilah kher chuan lo inrawlh suh… keima’n ka chiang alâwm… Hmeichhia… etc… etc…,” a ti lo kha alâwm Pu Hâwla ropui êm êmna le! A mizia enin a tih duh hmêl teh rêng nên! A nupui thu sawi chu zaa zain a pawm nghâl hmiah! “Ni chu ni; ni lo chu ni lo,” ti thîn hmuhin kan hmu thîn a; a nupui thu sawi erawh zawng, a hnâwlin a hnial lo chiang teh asin. A nupui lakah a tlâwm ngam tlat zu nia! Pu Hâwla kha, pa ropui tak a lo nih kha tir’u?
Mahse, Pu Hâwla kha, Sâpin “flat character” an tih, rilru kalkhat nei, tih tawh lama ti bur, tih loh lama ti lo bur mi, chutiang rilru pawh hneh theihna nei Pi Rii kha a ropui zâwk fe dâwn lo vem ni (?), ka la ti cheu, kei. Eng nge i ngaih ve dân le?
Pi Rii reh ri a ring: Pi Lal Riliani a han awm ta lo zet chu, a reh hian a reh vawng vawng mai le! A tua pawh mai chuan kan ngaiin kan ui a; thingtlâng kilkhâwr ber ber atang pawhin an ui thu an tlângaupui a, Pi Rii zet chuan za khua a va han râwi tak êm! Suangtuahnain an chênna in leh an pindan te kan han fang vêl a, a reh hian a reh tlawk tlawk mai a; ngaihruatnain, a kalsan tâk a pasal, Pu Hâwla khawhar dân tûr a dâwnpui a; kum tam tak a khum luahpui thîntu kha a awm tawh si lo, eng ang fakauva khuaharin lunglêng ang maw? An khumpuiah chuan mal takin a han mu zangthal leh ar ar thîn ang a, chung lam chu a’n melh tlawk tlawk ang a, nun hlui liam hnu a dâwn kîr rauh rauh vang a, patling mittui a rawn hnâm leh tuam thîn dâwn a ni. Koh kîr theih chang tawh si lo. Karei! Ka dâwn thui ngam lo ve, kei zawng.
Keini pawhin, a khât tâwkin, “Pi Rii kha…,” kan la ti fo dâwn a nih hi.