M. Lalmanzuala
Hei hi Isua thusawi pawimawh ber, a zirtirna laimu chu a ni a. Kristian intite hian he thu nena inpersan deuh vek zawk hian kan inzirtirin kan inkaihruai a. Eng vanga hetianga lo awm ta nge kan nih hi i han zir chiang dawn teh ang u.
Isua khan a zirtirte hnenah khan, ‘Pathian anpuia siam vek kan ni a. Keimahni theuhah hian chu Pathian anna, Pathian zia chu a awm a. Rinawmna te, Dikna te, Felna te, Inngaihtlawmna te, Tlawmngaihna te, Huaisenna te hi chutiang zia-ah chuan a awm vek a. Nangni hian chu zia chu in lo theihnghilhin in lo mutthilhsan tawh a. Kei hian chu zia chu ka theihnghilh lo va; ka la vawng tha reng a. Chu zia neih thartir leh tur che u a, lokal ka ni,’ a ti a.
Chu zia chu mi dangina thusawi leh dan siam chawp hmanga min neihtir theih a ni lo va; mahniina kan sual chhuah theih leh kan sual chhuah tur a ni. Chutiang atan chuan hmun fianriala ngawi renga urhsûn taka inngaihtuahna hun, Saptawnga ‘meditation’ an tih, neih a ni.
Isua thlalera ni 40 leh zan 40 a awm hrang kha chutiang tih nana hun hmang chu a ni. Chu chu mi dangten kan entawn atana a tih a ni.
Isua khan sakhua a din lo va, pawl a din lo va, hruaitu nihna a inpe hek lo. Tih dan dik, awm dan tha te kha ama nunah a lantir a. Pathian thu chu a nuna nunpui tur a ni.
Kum AD 313-a Constantine-a Roman Emperor a rawn nih khan Isua ringtute zingah hriat dan, ngaih dan inang lo tam tak an awm a. Thurin bu hrang neia inbâwl hrang 100 chuang zet an awm a. Ngaih dan inan loh avangin innghirnghona nasa tak te pawh an awm a ni.
Anni bakah khan Persia-ah Mithras, pathiana neihtu te an awm a. Aigupta-ah Osiris, pathiana neihtute an awm a. Sumerian-te phei chuan pathian 10 zet an nei a; a ropui ber chu An(Anu) a ni.
Roman te kha Sol Invictus(Ni pathian)pathiana neihtute an ni a. Jupiter te, Apollo te, Mars te pathiana neihte pawh an awm a ni.
Roman Empire zau takah khan Emperor chak loh avangin Province awptu General te kha an province te kha mahni ta ang maia enkawlin ram inchuha intibuai deuh reng an ni bawk a.
Khang bakah khan ram pum ‘economy’ kha a tlabal hle a. |âm leh hri lêng avanga thite pawh an awm hial a ni.
Khatiang boruakah khan a lalram a tluk chhiat loh nan, khatih laia hlawm khata a tam ber ni tawh, Kristian-te kha Constantine-a khan lamtanga siam a tum ta a. An tam bakah Kristiante kha rinna avanga martar ngam, ze nghet nei an nih kha Constantine-an lamtang tha leh nghet an nih a rin bawk vang a ni a. Khawpuia inzarhpharh an nih kha remchanna petu turah a ngai bawk a ni.
Council of Nicaea, kum 325 khan a ko va. Bishop 300 chuang zet an lo kal a ni. Lamtanga siam kha a tum ber a nih avangin Bishop-te kha an kal man, an thlen man, ei leh in thlengin a tumsak vek a. A duat hle hlawm a ni.
Isua ringtute an inthurual lohna lian ber chu Isua Pathian a nih leh nih loh thu kha a ni a. Bishop 300 chuang zinga a tam zawk leh an hnung zuitute kha Isua Pathian a ni tih ringtu an ni a. Tlêm zawk mah se, tam tham tak kha Isua Pathian a nih ringlotute an ni.
Constantine-an Kristiante lamtanga siam a duh chhan chu an tamna kha mi dangte thunun nana hman theih a inrin vang a ni a. An vaia an inthurual theih loh pawhin a tam thei ang ber thukhat vua-a siam kha a tum a ni.
Inhnialna leh buaina nasa tak karah a tam zawk vote-in Isua Pathian a ni, tih chu thu tlûknaa pawm a ni ta a. Chu thu leh Inpumkhat nihnaa thu pawimawh dang hlawm khawmna Nicene Creed chu a lo piang ta a. Hei bakah hian Empire leh Kohhran inlaichin dan tur te, Thuneihna an intawm dan tur te leh Inzirtirna thu kenkawh dan tur te an rel fel bawk a ni.
Lalram tluk chhiat loh dan tha ber chu khua leh tuite thunun a ni a. Chu ta tan chuan Isua zirtirna Thurinbu hrang hranga mi Thunun nana tangkai tur thu awm apiang kha an lakhawm a. Thunun nana thu hlauhawm leh tha lo awmna tawh phawt chu an paih zel a ni.
Kristian sakhaw Thurin, Nicene Creed leh a dang an duan chhuahte kha a khua leh tuite thunun nana a hmanrua(tool) a ni. Kum 313-a Kristiante tihduhdah (persecution) a tihtawp a, thliarhranna awm lova a siam chhan pawh kha lamtanga siam nana boruak tha neih a duh vang mai kha a ni.
Thununna kha an ngaih pawimawh ber a nih avangin Kohhran pawh khan Lalram thuneihna kha a tawm ta a. Empire(sawrkar) leh Sakhua(kohhran) “Power Sharing” kha a lo intan ta a. Mi thunun nana pawimawh tak chu Intihropui, Intihhlauhawm, Intihzahawm a ni tih hriain Emperor te chuan Lal In ropui, Lallukhum ropui, Lalpuan ropui, Lalthutthleng ropui, nen an inrelbawl a. Pope te, Bishop tein chutiang hawizawng chuan an inrelbawl bawk a ni.
Isua Pathian a ni tih ring lotute chu an awm zel tho va. Pathian a ni tih ringtute nena an intihbuaina pawh a kal zel a. Constantine-a kha chuan Thu khat vuak thlak a nih kha a duh tawk viau a. An intihbuaina-ah khan a inrawlhzui tawh lo va. Isua Pathian a ni tih ringlotu Arius-a a hnawhchhuah pawh kha a ko lêt leh nghe nghe a. A thih dawna baptisma chantirtu Eusebius pawh kha Arianism Bishop a ni.
Kum 380 AD, Emperor Theodosius I, emperor of the East, Gratian, emperor of the West, leh Gratian’s junior co-ruler Valentinian II te chuan Nicene Creed pawmtu Kristian sakhua chu Roman Empire sakhua(official religion)-ah an puang ta a. He tih laia Kristian sakhuate chu Catholic Church, The Eastern Orthodox Church leh Oriental Orthodoxy te an ni. Heng sakhaw mite lo chu ringlo mi(heretics) tih an ni a. Sawrkar chakna hmanga hrem theih an ni.
Pathian lalram chu nangmahni-ah a awm, tih chiang taka a lanna bu Gospel of Thomas, Gospel of James, Gospel of Peter, Secret Book of John, Gospel of Mary Magadalene leh a dangte chu Isua zirtirna laimu lanna an ni chungin Inthunun nana hlauhawm an nih avangin Constantine-a leh Bishop rualte chuan, ‘Gnostic Teachings’, ‘Heretic’ tiin an hnawl a, a zirtirna pawimawh lo zawkte kha Kohhran zirtirna laimu-ah an chantir ta zawk a ni.
Isua zirtirnaa tel lo, Adama leh Evi tlûkna avanga mihring zawng zawng suala tlu ta anga inzirtirna hi ‘Pathian Lalram chu Nangmahniah a Awm’ tih zirtirna, ‘Gnostic Teachings’ an tih te hnial kalh nan Irenaeus(of Lyon) khan a rawn sawi tan a. Kum zabi lina velah khan Hippo Bishop Augustinan a rawn tuaihriam a. Councils of Carthage (411–418 AD) leh Orange (529 AD)-ah te khan Kohhran Thurin angin an lo hmang tan ta a ni. Thuneituten mi an thunun theih nana hmanraw siam chawp kal zel a ni.
Kum 1095 khan Pope Urban II chuan Crusade a din a. Hei hi Ram Thianghlim Muslim-te kuta awm laklêt tumna leh Kristian rinna humhalhzui zel tumna a ni a. Kum 200 dawnlai, 1291 thleng an kalpui chhung khan vawi kua(9) an nei a. Kha tih chhung khan sipaite bakah, tâm leh hrilêng avanga thi, mi maktaduai thum(3) dawnlai ni-a chhût a ni.
Empire(Sawrkar} leh Kohhran(Sakhua) tangkawp chuan Ring lo mi ‘Heretic’ te chu thah theihna dan an siam a. Chu Chu Inquisition an ti a ni.
Medieval Inquisition hmasa ber chu Languedoc, France chhim-a kum 1184-a din a ni a; Episcopal Inquisition tih a ni a. Kum 1230 atang khan Papal Inquisition-in a thlak ta a ni. France chhim lam leh Italy hmar lam rama chengte hi Cathar an ti a. Anni kha Thuthlung Hlui ring lotu leh Isua Pathian a ni tih ring lotu an ni a. Isua chu Pathian mi tirh, mihringte hi Pathianin a anpuia a siam te kan ni a. Pathian anpui kan nih ang taka nung tur kan nih thu min rawn hrilh a, amah chu kan entawn atana lokal a ni tih ringtu an ni a.
Isua chu an ngaisang a. A zirtirna laimu, Inngaihtlawmna te, Retheihna te kha a takin an nunpui a. Khang laia Pope leh Bishop te ropui tak leh intilal taka an awm dan nena inpersan thlap kha a ni.
Cathar-ten mumal taka an rinna an kalpui(movement) chu French khawpui pakhat Albi-a intan a ni a. Anmahni dozawnga Kohhran beihpui thlak chu Albigensian Crusade an ti a ni. He mi bawhzuia Albigensian Crusade, kum 1209 atanga 1244 an neihah chuan Cathar ringtu mi 200,000 aia tam an that a ni. Kum 1350-a a tawp thleng khan Cathar mi 500,000 vel an that ni-a ngaih a ni.
Spanish Inquisition chu Pope Sixtus IV thupeka kum 1478-a din a ni a. Kum 1480 khan King Ferdinand II of Aragon leh Queen Isabella I of Castile -ten an kengkawh tan a. Kum 1834 thlenga he Inquisition an kalpui chhung khan mi 3,00,000 an ti hlum(execute) ni-a ngaih a ni. Hmun danga tih hlum te nena belh khawm phei chu maktaduai aia tam ni-a hriat a ni.
He tih chhung hian Juda te leh Muslim te tihduhdahna pawh a kal nasa hle a. An awmna ram atanga Juda te an hnawh chhuah chu mi 1,60,000 zet a ni.
Kum 1517-a Martin Luther-an Catholic Kohhran zirtirna leh kalphung diklo ti-a ‘Ninety-five Theses’ a tar chhuah kha ‘Protestant Reformation’ intanna-a ngaih a ni a. Kha ta tang khan Catholic ringtu Lalram leh Protestant ringtu Lalram te kârah innghirnghona a awm tan a. Kum 1542-a Pope Paul III-ina Inquisition a din leh chu Protestant-te hrem nana tih a ni a. Protestant-te pawh khan Inquisition ang hi an nei ve tho a ni.
Kum 1618 – 1648 chhunga Catholic Lalram leh Protestant Lalram Indona, ‘Thirty Years’ War’ ti-a hriat ni ta chhung khan mi maktaduai sawmpahnih(12) dawnlai thî-a ngaih a ni. Khang indonate kha lalram leh lalram indona ni mah se, sakhaw indona ang khan a kal tlat thung a ni.
Kohhran leh Kohhran te tharum thawha inbeihna a awm tak meuh loh hnu-ah pawh innghirnghona chu a kal zel a. Kohhrante chuan Member tam neiha, Tamnaina thiltihtheihna a pêk mi thunun nana hman chu an thupui ber leh an ngaih pawimawh ber a ni zel a. Isua chu Pathian a ni, tih chu ngaia neih a lo nih hnu chuan inthunun nana kawng dang zawn a lo ngai ta a. Chu tiang atana an kawng thar zawn chhuah langsar berte chu Vanram leh Hremhmun te hi an ni.
Pathian lalram chu keimahnia a awm a, Pathian temple kan nih bawk chuan van thengrengah emaw, hmun dangah emaw vanram awmna chhan tur chu a awm lo a ni. Isuan vanram chungchang a sawina Bible-a lo lang thin te hi Kohhran hruaituten tul tihna an neih vanga an belh chawp a ni, tih bak chu sawi leh ngaihna pawh awm meuh lo a ni.
Hremhmun lo chhuahna ber chu Gehena a ni a. Gehena chu Jerusalem daipâwna bawlhhlawh paih an hâl khûk vut vutna hmun a ni a. Misual khaihlum turte emaw an vawm luhna thin a ni bawk. Tawrhna rapthlak awm thei sawi nana Isuan Gehena hming a lam kha Hremhmunah an chantir ta mai a ni.
Kohhran hruaituten pulpit atang te-a hremhmun chu a hlauhawm thei ang bera an sawi a; vanram chu a nuam thei ang bera an sawi chuan ringtute chuan hremhmun kal lova vanram kal dan kawh hmuh theitu Kohhrante thu apiang chu Pathian thu angin an pawm hmiah hmiah tawh mai a ni.
An thuhnuaia ringtute awm ngheh zel theih nan dan chi hrang hrang an siam belh zel a. Inneihna te pawh sakramen a nih chuan ngaih pawimawh a hlawh lo thei lova, dan chhunga inneih leh dan pawna inneih chu ringtu mipuite ngaihah inang lo tak a ni. Chu tiang zelin Sualpuanna te, Sawma Pakhat Pêk te pawh a Pathian thu ta em em mai a ni. Isuan Pathian temple chu keimahni hi a ni a tih laiin, kan Kohhrante chuan Biak Inah an transfer a; Biak ina inkhawm chu Kristian tha leh tha lo tehfung berah an neih ta a ni. Kohhranina mitthi a vûi tawh phawt chu vanram kai tura ngaihna te hi Kohhranten an thuhnuaia min dah thiamzia lanchianna tak a ni bawk.
Empire leh Kohhran Thuneihna Intawm dan kha a ril hle a. Kohhran Thurin zawm lo tawh phawt chu thah theih a nih chuan ram chhunga mi zawng zawng kha kohhran mi an ni mai a. Lalram chhunga mi leh Kohhran mite chu thuhmun an nih vek chuan Empire tan khan rorel a awlsam ta em em mai a ni. Inlawmtawnna fing tak leh hlawhtling tak a ni tawp mai a ni.
Thuneituten kha tiang an tihna chhan ber chu an thuhnuaia awm a tam thei ang ber an nih nana kha tiang Inthununna Khâwl kha hmang an ni. Thuhnuaia awm an tam poh leh an tamna chu sum siam nan, intihropui nan, Politics khelh nan te an hmang thin a ni.
Roman Empire kha a kal tluang lo fo va. Lal thah leh bân te kha a awm fo va. Kha tiang boruakah khan Pope leh Bishop te khan an thuneihna kenkawh nasat nan an hmang a. Pope te kha Lal ruattu, Lallukhum khumtirtu-ah an tang thin a. Lalram thuneihna anmahni kuta an ken chang te pawh a awm thin a ni.
Bishop-te khan ram zau tak tak neiin, an bial chhungah chuan sakhaw thil bakah sawrkar thil te pawh an kuta awm deuh vek a ni. Sipaite pawh an nei a. Ram leh thuneihna inchuha an anmahni leh anmahni an indo chang pawh a awm fo thin a ni.
An tih chhan ber chu Tam Game khelhna kha a ni. Tun laia Democracy kan kalpui dan hi a hrilhfiahna tha tak chu a ni ang. Party member nei tam apiangin sawrkarna an siam a. Thuneitu, Chief Minister, Minister, MLA te chuan an thiltihtheihna chu ram leh hnam tana hmang leh mang si lovin anmahni leh an party tan an hmang a. An ropui phah a, an hausak thûr thûr phah a. Chu chu kalphung, tihdan diklo a ni tih hmu-a hre vek chung hian kan thlak thei si lo a nih rih hi.
Kum AD 70-a Jerusalem Temple tih chhiat a nih atanga Roman Empire-ina Judate a tihduhdahna nasat avanga tlanchhiaten an tlan chhiatna lamah an Thurin Bu te an phum bo zinga langsar zualte chu kum 1945-a Nile lui kam Nag Hammadi-a an laih (phek 5-na zawmna…)
chhuah leh 1946 – 1956 chhunga Dead Sea kama lehkhabu tam tak an laih chhuah, Dead Sea Scrolls an tih tâkte kha an ni a. Isua zirtrina laimu awmna, tihchingpen loh, a ‘original’ dik takte an ni.
Ethiopia miten Isua zirtirna laimu awmna bute kha an ramah an hawnin, an hnam tawnga letlingin an kawl tha a. An Monk-ten chu’ng Thurinbu an kawlte chu a ‘original’ dik tak bawk a ni.
Thlahtutena an vawn that Thurinbu awmze neia zir chiang hmasatu chu kum 1632-a Amsterdam-a lo piang, Baruch Spinoza kha a ni a. Ani kha Pathian leh Thilsiam(Nature) pumkhat a ni tih ringtu a ni a. Isuan Pathian lalram chu keimahni-ah a awm a tih nena thuhmun a ni.
Hetiang rinna hian Pathian anpui kan nih a, Pathian chu keimahnia awm a nih a, chutiang kan nihna chu keimahni chauhvina Harhchhuahpui(Awaken) theih, mi dang inrawlh ve theih miah lohna a nih hian Sanhedrin te nihna a thaibo avanga anni khan Isua kha hlauva, ‘Khengbet rawh’ an tih chhan kha a ni a. Hetiang thu chiang tak leh huai taka rawn auchhuahpuitu Baruch Spinoza, Amsterdam Talmud Torah-in an hnawhchhuah chhan pawh kha an nihna a thaibo vang a ni.
Spinoza kha heng Pathian thu kan tihte hi, Van atanga lo tla, Pathian Thlarau Thianghlim thâwk khum ni lo va, kan mihringpuitena an ziah ve mai, ‘history’ bu dangte anga chhiar a, zawhna zawh ngaite chu zawh ngam tur, belhchian dawl lo lai te chu hnawl ngam tur ti-a, ‘critical bible reading’ bul tantu a ni a. A thuziakte chu Philosophy, Literature leh Nature zirna khawvelah ngaihsan hlawh ber pawl a ni ta a. Albert Einstein meuh pawhin a ngaihsan thu leh thulâk nana a hman thin thute pawh a sawi a. Pathian awm a rin leh in loh thu an zawh pawh, “Spinoza Pathian ka ring” tiin a chhang a ni.
Dikna zawnna leh din nghehpui tlatna lama a tumruhna leh a huaisenna hi Baruch Spinoza a ngaihsanawmna leh entawn tlak a nihna tak chu a ni a. Sawrkar leh Kohhran inrelbawlna-a Fello leh Diklo kan hriatte pawh venthawn kan neih vanga kan ngawihbopui mai thin hi, ram leh hnam nun tlakchhiatna bul chu a ni a. Diklo tih kan hriat chu Isua ang khan kan do ngam tur a ni a. Baruch Spinoza ang hian Inzirtirna diklo nia kan hriat te chu keini pawh hian Insiamthat nan kan sawisel ngam tur a ni.
Kum 325 Nicaea Inkhawmpuia Empire(Sawrkar) leh Sakhua(Kohhran), Thuneihna(Power) intawmtawna thawh dunna kalphung an lo neih tan atanga intan khan Sawrkar leh Kohhrante chuan thiam taka Thlêmna leh Tihthaihna hmanraw hmangin Mipui leh Ringtute chu an thuhnuaiah min kûntir thei ta zel a ni.
Reformation te khan siamthat chin chu nei ve bawk mah se, Thuneituten Ringtute an thuhnuaia an dah thiam dan chu a danglam chuang lo va. Pathian duhzawng ni lova, mihring duhzawng zawka rawngbawl chu Thuneitute leh Ringtute pawhina an duh dan a nih avangin Pathian thu tak tel lovin kan kal zel rih ta ni e.
Lal Isuan a zirtirte thuhril tura a tirh chhuah dawn khan, tiang bak chu engmah keng lo turin a ti a. Thawmhnaw hâk lai leh pheikhawk bun thlakna keng lo tur leh pawisa dere pawh keng lo turin a ti a. An kalna apianga an thleninte ei ang leh in ang in mai turin a hrilh a. Hei hian in leh lo nei lova kal reng mai turin a ti tih a lanchiantir.
Sihalten kua an nei, chungleng savate pawhin bû an nei, mihring fapa erawh chuan lunghahna a nei lo, a tih pawh khan amah ngei pawh kha in leh lo nei lova che reng tur a nih thu a sawina a ni.
Inngaihtlawm a pawimawhzia a sawi tam a; Chapo that lohzia pawh a sawi tam.
Heng thute hi Constantine-a hova Bishop rualten Isua zirtirna laimu awmna an paih te ami ni lo, kan kohhranten Bible an rin chhan mektea thu chuang an ni a. Heng thute pawh hi an zawm lo satliah pawh ni lovin a kalh zawng deuh vekin an khawsa a ni. Isua zirtirna dik kha an hre lo a ni lo va. Chu tianga kal chuan ringtute an thuhnuaia dah theihna a awm dawn lo va. Pathian thu an her rem leh an dan siam chawpte hmanga Ringtute thununa, chu tiang tihphung atanga Hlâwkna hmuh a, Intihropui nana hman a, an Hûhâng(influence) chu Politics khelh nana hmanzui chu an duh dan leh an tihphung nghet a ni ta zel a ni.
Catholic kan ni emaw, Protestant kan ni emaw kan kohhran hruaitute hi in ropui leh changkang tak taka chêng, thawmhnaw changkang tak tak inbel an ni a. Biak in ropui leh changkang tak takah hotu lû an nihzia an lantir a. Tangka sum an ngaina satliah mai pawh ni lovin an âtchilh a ni. A tu a te pawh hian an nihna hi an Chapo pui deuh vek bawk a ni.
Karl Marxan, ‘Sakhua hi mipuite tirûitu a ni’ a tih leh, tun hnai mithiamten, ‘Sakhua hi khawvel history-a inbumna nghet rei ber a ni,’ an tih te hi thudik muhlum, hnialna awm lo a ni ber mai.
Heng thute hi Sawrkar leh Kohhran sawiselna ngawt an ni lo va. Tuna kan kalphung hi chu kan mihring khawvel nun leh thlarau tana tha lo a nih avangin inbihchiana insiamthat nana kan hman theih beiseina-a rawn auchhuahpui kan ni e.

