Rev. Lalthanzauva
Chanmari, Aizawl
Tunlai hian Nitin Chanchinbu lamah Mizo tawng chungchang hi kan ziak tam lo deuhvin ka hria a, Mizo Language Development Board te pawh din fel a ni a, Chairman pawhin office a luah ta a, a lawmawm hle mai. A office pawh vawihnih chu ka tlawh ve tawh a. Mumal taka hna a thawh tan thuai beisei ila. Mizo tawng tih hmasawnna tur (Mizo Language Development) lamah chuan kei hian Tone-marks lam ka buaipui a, hetiang lam hi ka tuipui zawng tak a ni ve a. A chhan pakhat chiang tak mai chu kan tawng ang bawka thluk nei (Tonal-language) ni ve, Thai-ho leh Akha Tribal-te zingah kum 26 zet ka khawsa a, an tawng vekin engkim kan sawi a, an hawrawp hmang ngeiin kan ziakin kan chhiar ve tuk tin a ni a. Anni chuan ri chhinchhiahna (Tone-marks) an nei tha em em a, chhiar a nuamin chhiar sual theih pawha mawi lo a ni a. Mizote hian neih ve thuai a va châkawm êm! Tone-mark pawimawhna chu kan tawng ri làm dìk (sâwi dìk) leh a rîk dàn àng taka ziak hi a ni a. A rî a dìk loh chuan tâwngin àwmzia a neih angin a ngaithlatu lamin an dawngsawng fuh lo thei a, hnam dang phei chuan an chhiar ri dik thei hauh dawn lo a ni. Grammar hi a pawimawh a, mithiam tam tak kan nei a, siam thatu tùr kan nei tha dawn hlein ka hria a, a va lawmawm êm! Kan tawng hi grammar dik takin dah ni mah sela, a rî a dik loh chuan tuman kan hre chiang thei lo vang. Ziak zawm leh ziah zawm chungchang pawh a pawimawh khawp mai, mahse a rî a dìk loh chuan kan hre chiang thei chuang lo. Chuvangin Tone-marks hi i buaipui viau teh ang u.
Tone-Marks siam tùr chuan a hmasa bera kan siam tur leh ngaihtuah tur Mizo tawng ri nihphung kan pawm tlan theih (Standard Level of sound acceptable in Mizo Language) hi a ni. Chu chu Middle – Tone, ri laihawl level ri dang zawng zawng kan tehna tur pawm tlan siam a ngai. Hei hi kan inhnialna hmasa ber tur a ni mai thei e. Ka ngaihtuahna ka han sawi ang e.
1. |awng chhuak ring deuh leh tawng zàwi deuh chi kan awm a.
2. |awng chhuak rang leh muang kan awm a.
3. Inkhawm thu sawi ri nge thian dun titi-na tawng ri.
Mahni tawng ri (Native speaking sound) hi eng level-in nge Middle-Tone hi kan dah ang let Ka suangtuahna-ah chuan Sâpin kan tawng ri an hriat khan kan thlùk deuhin an hria ang a “thlûksei” chhinchhiahna hi min lo siamsak a ni àwm mang e aw, ka ti. Tuna thlûksei chhinchhiahna kan dahna thenkhatte hi chu thlûk an ngai si lova, chu bakah thlûkna an lo dahna ho hi an ri a inang bawk si lova. Hei hi Mizo tawng an zir hian zirtirtu an nei ngei dawn a, chumi te tâwng ri an hriat dan khan an chhinchhiah a ni mai dawn a. Zirtirtuho tawng hi chu a tlangpuiin a ringin, a muang tlangpui lo thei lo va.
Rising-Tone (ri er chho), Falling Tone (ri kuai thla) leh Low-Tone (ri hniam) te hi chu, kan tawng a ring emaw, a zawi emaw, a rang emaw a muang emaw, kan uar emaw uar lo emaw a chhinchhiahna hi chu a ngai reng thei a. A chang erawh chuan Vowel lai tak emaw leh consonant tawp ber te hi làm faan deuh emaw lam ran deuh a ngai ang a.
Ri laihawl (Middle-Tone) leh ri sang (High-Tone) erawh chu kan sawi ri chhuak thu azirin a changin ri laihawl, a changin ri sang pawhin a dah theih dawn a. A sawitu emaw a ziaktu emaw-in a duh dan azirin a hman pawlh theih nawk nawk ang.
Entirnan: sang (tall), ri ring (sound) te hi lo hmang ta ila.
Liana chu kan khuaah tlangval sang pawl tak a ni a, sáng tak a ni.
Heta ‘sang’ thu hmasa hi ri laihawl a ni a, a hnuhnung zawk hi ri sáng a ni ta a. Sang tih zawng zawngah ri sang chhinchhiahna hman vek a ngai kher lo tihna a ni.
Mawii chu a tawng chhuak hi a ring ve a, achang phei chuan ríng vè tak a ni.
Hetah pawh hian “ring” tih zawng zawngah Tone-Mark dah vek a tul lo tihna a ni.
He ka zawhna hi MLC member emaw ka aia hre zawk leh thiam zawk te khan min han ngaihtuah puiin Mizo mipuite tan hei aia chiang zawkin han sawi teh u le.
Thildang leh chu, kan tawng tih hmasawn (develop) kan tum dan hi ngaihtuah theih dan chi hnih chauh sawi ta ila.
1. Tunlai mi thiamten-a phonetics sound atanga thlirin a tha thei ang bera siam that/siam thar tumna kan nei emt Chutiang rilru kan neih chuan a awlsam vak dawn lova. Kan a aw b te pawh siam belh tam deuh a ngai dawn a. Tone-mark-te pawh pariat emaw lai siam belh a ngai mai thei a ni. Hetianga rilru thui zawk kan ngaihtuah theih chuan hnam dang tan pawh kan tawng zir a awlsam ngei ang.
2. Ngaihdan pahnihna chu ‘a zualpui chauh hi siam thà ila, Tone-mark pawh hi pali hi duhtawk mai ang u.’ Chungte chu: Ri sang, ri hniam, ri er chho, ri kuai thlà te chauh hian Tone-mark nei ta sela, ri laihawl hian chhinchhiahna nei lo ta sela tih te hi kan duh tawk mai ang emt Mi thenkhatin kan thuziakte hi a par chhiai chhuai ang ti a an duh lohna an lan tir hi a kiang deuh mai thei e. Ka zir ka zir chhin hian thumal zawng zawng kan ngaih pawimawh dawn chuan Tone-mark hi a tam thei viau dawnin ka hria. Pronoun te hi an pawimawh em em mai si a, kan pronoun zawng zawngah te hian Tone-mark dah vek a ngai dawn a sin. Entirnan: kà kal, i kal, à kal, kan kal, in kal, an kal.
Mihring hming, thil hming, khaw hmingah te erawh chuan dah ngei ngei ngai a tam thei ang.
Sanga, Sanga, Sánga. Siama, Sìama
Mawia, Màwia, Máwia, Rèma, Rêma, Rùala, Rúala
Pûkzing, Phùlpui, Sèrkawr, Saithàh, Bawngthàh
Chemte, Chèmtê, Chemte or Chemte te
Tone-mark dàh lò thèih lòh (hawrawp tawpa short-vowel sign, h, k, awmnaah te hi chuan Tone-mark dah loh ka duh rum rum thin. |hiante u, rawn ziak ve teh u. Grammar thiamin grammar buaipui se, ziah zawm tur leh tur loh buaipuiin buaipui se, ri chhinchhiahna lam hi kan neih that loh chuan hmasawnna a rual lovang. Mizo Language Development Board vul zel rawh se.