V.L. Hrima
RIVERINE RESERVE FOREST (RRF) CHU ENG NGE?:
District Council hunlai – 28.01.1965 khan The Mizo District (Forest) Act, 1955 hnuaia Section 14 &21 tlawh chhanin Mizorama lui 16 (Tlawng,Tut, Teirei, Langkaih, Chemlui, Serlui, Tuivai, Tuivawl, Tuirini, Tuirial, Tuiruang, Khawthlangtuipui, Tuichawng, Kau, De leh Phairuang) kam sir tawn, mel chanve-a zau chu Rizap Ram atana puan a ni. Rizap hi vantlang tana thil tangkai atan chauh hman phal a ni a, chutianga hma la tur chuan dan anga phalna lak hmasak a ngai a, heng lui kam tawna ramngaw humhalh bikte (rizap) hi Riverine Reserve Forest (RRF) an tih chu a ni.
RIVERINE RESERVE FOREST CHU MIZORAMIN A MAMAWH EM?:
RRF pawimawhna hi sawi tur tam tak a awm thei ang a, hun kal tawha a tangkaina zawng zawng sawi sen a ni kher lo ang. Dan tha tak hmanga humhalh a ni chung pawha dan kenkawh that a nih loh avang leh sawrkar ngei pawhin he dan a palzut thin avanga tuna kan harsatna tawn mek pahnih lek hi I han tarlang the ang:
GREATER AIZAWL WATER SUPPLY SCHEME (GAWSS):
Mizoram state capital- Aizawl tui tlan ber chu a khaw tlak lama Tlawng lui hi a ni. Tunah hian Reiek Kai atangin GAWSS Phase I & Phase II pump chhuah a ni a, Phase I hian 10 ML/D vel leh Phase II hian 15 ML/D vel pump chhuak thei anga ngaih a ni. Phase I & Phase II hi Aizawl mipuiin an kham tak loh avangin Tanhril Mualkhang ramah a pump chhuahna tur buaipui mek a ni a, hemi atang hian 37 ML/D vel pump thei tura duan a ni. Tichuan, kan tui pump chhuahna lui- Tlawng atanga Aizawla tui lak tur mamawh zat chu 62 ML/D vel tihna a ni. Hetihlai hian tun kum thum chhunga thal laia Reiek Kai, Aizawl tui lakna hmuna Tlawng lui tui luang tam zawng chu hetiang hi a ni:
2019 = 70.742 ML/D
2020 = 65.971 ML/D
2021 = 31.679 ML/D
SIPMIU Project hi lo puitling ta pawh ni se, Aizawl tui mamawhna phuhru tur chuan thal laia Tlawnga tui awm sa hi hip kang vek pawh ni ila, kan kham lo sa dawn tihna a ni. Tlawng tui tlem zel ven mai bakah a tih pun hi tihmakmawh a ni a, chumi atana pawimawh hmasa chu RRF hi a ni.
SERLUI B HYDEL PROJECT PLANT:
Serlui B Hydel Project hi, compensation lak duh vang pawh a ni mahna, tun thlengin Environmental Clearance nei lova kalpui a ni. Electric Power hi 12MW pe thei tura beisei niin 4MW khawl pathum bun a ni. Tunah hian tui tlem avangin khawl pakhat pawh regular taka tlan tir ngam a ni lo a, 12 MW pe chhuak tura beisei atang hian 4MW pawh a pe chhuak zo meuh lo tihna a ni. Tun anga a kal reng chuan Serlui B Hydel Power Plant hi a hun hmaa rauhsan a tul ngei dawnin a lang. He Hydel Power Plant-a tui mamawh ang hmu tur chuan RRF hmanga a lui humhalh hi a kawng pawimawh hmasa a ni.
RIVERINE RESERVE FOREST CHU MIZORAM TAN A HNAWKSAK EM?:
RRF hi mipui nawlpui tan chuan thil pawimawh leh tangkai em em a nih laiin dan bawhchhia leh dan bawhchhiat tumtu tan chuan thil hnawksak em em a ni thung. Riverine Reserve Forest chhungah hmalak dawn chuan dan ang thlapa kalpui a ngai a, vantlang tana thil pawimawhah chuan a hmunhma felfai taka endikin, a tul anga fee & royalty chawi ngaite chawi hnuah hmalak phalna hi pek thin a ni. Hetihlai hian mimal thenkhat chu dan kalhin RRF chhungah sawrkar pass hi siam sak an awm fo a, sawrkar hmalakna tur hmun- compensation claimtheihna awm hmunah phei chuan mimal pass a lo khat thup thin. Heng RRF chhunga dan lova mimal pass lo neite hi compensation claim uar ber berte an ni thin a, sawrkar a tan duh phawt chuan RRF hmang hian compensation claim-na hi hnawl a remchang em em. Mimal kuta mipui sum dik lo taka a lut tur venna kawng tha tak a nih laiin, mi duhamte’n dik lo taka compensation an claim-na kawng daltu a nih avangin an tan chuan a hnawsak em em thung. Mizorama Reserve Forest chhungah dan palzutna hi a tam em em a, hetianga dan palzut thei tur chuan sawrkara mi pawimawh tam tak an inrawlh ngei a ngai tih pawh phat rual niin a lang lo. Heng mi pamham leh duhamte’n dik lo taka mipui rohlu leh sum an eiru tur venna atana RRF hi chhawr rim em em a ni chung hian, he dan bawhchhiatna hi tam tak a la awm. Heng Reserve Forest buaina ching fel tur hian Mizoram sawrkarin hma a lak that duh loh avangin Environmental NGO- Center for Environmental Protection (CEP), Tuikual chuan National Green Tribunal (NGT)-ah he buaina chungchang hi a thlen a, NGT chuan Mizoram sawrkar chu a hma thei ang bera RF buaina chingfel tur hian thu a rawn pek phah hial.
TUIRIAL HYDEL PROJECT COMPENSATION CLAIM-TUTE CHHUANLAMIN MIZORAM RIVERINE RESERVE FOREST |HIAH A NI:
1965-a Riverine Reserve Forest ram puan a ni a, heti chung hian RRF chhungah hian ram leh inhmun pass chu dan lova pek chhuah a ni fo. A bikin Sawrkar hmalakna tur lian tham deuh, compensation claim theihna lai apiangah hetianga pass lo nei hi an awm fur thin. Sawrkar pawhin hetianga dan lova hmun lo ram lo neite hi compensation a pe fo niin a lang. Tuirial Hydel Project tuikhuahin a chim chhiat rama compensation claim chungchangah pawh hian a tir lamah chuan Riverine Reserve Forest chhung a nih leh nih loh thliar lovin compensation hi sawrkarin a pe hmiah hmiah mai niin a lang a, a thau sawktu lamah sawkar mi pawimawh leh an vua leh vangte an tel ve vang pawh a ni mahna. Tuirial Hydel Project-a compensation chungchang tih fel a nih hma hian ministry a inthlak a (2008), compensation pek dan chungchanga thil fel tawk lo awm avangin pek chhunzawm a ni ta lo. Compensation la pek kim lohte chu court-ah zualko-in thubuai a awm zui ta a, hemi-a sawrkar tan chhan ber pakhat chu Riverine Reserve Forest chhunga ram pass-te hi dan lova neih a nih avanga compensation pek sawrkarin a bat loh thu hi a ni.
2018-a ministry thar a lo pian khan compensation claim-tu lama inhnamhnawih thenkhat chu sawrkarah nihna pawimawh an chelh chho ta nual mai. Compensation claim-tu lam pawh court-ah an dinhmun a kang chho nghal zawt zawt a, ministry inthlak atanga reilote- 27.1.2021 khan Gauhati High Court, Aizawl Bench chuan a thutlukna tichhuakin Tuirial Hydel Project thubuai-ah chuan sawrkar lamin dan ang taka Riverine Reserve Forest puan a nihna court hma a tarlan theih loh avangin compensation claim-tute ram pass cancelna thupek a lo chhuah tawh (Order dated 05.08.2016 issued by the Chief Secretary to the Government of Mizoram) leh Riverine Reserve Forest puanna dan- Notification dated 28.01.1965 made under Section 14 read with Section 21 of the Mizo District (Forest) Act, 1955 chu hemi thubuai atan thu tling lovah a puang ta. Tuirial Hydel Project compensation la pek hmabak chu company lamin an pek tur ang an lo pek fel tawh si avangin state sawrkar sum (mipui sum) atanga pek tur a lo ni ta.
Heti chung hian sawrkar chuan court-a thubuai ngaihtuah tha leh tura ngen (appeal) ahnekin hun reilote chhungin executive order thar (No. B.11011/1/2021-GAD of 14th April, 2021) chu siamin Riverine Reserve Forest kan lo neih thin chu a rawn thiat ta nghal a ni.
Hemi hnu hian mipui lama sawiselna a rawn ri tan tihah, hmai phih tumna ni awm takin court-ah chuan appeal siam that leh a ni a, he thubuai hi a kal chho leh dawn niin a lang. Thubuai kalpui tawh dan enin he thubuai kal chhoh danah hian sawrkar rin ngam a har ta viau mai a, kan ram leh hnam humhimna leh dik taka court-in ro a rel theihna atan he thubuai sawrkarin a kalpui dan hi Mizo mipuite’n kan enpui ve reng hi mitin tihmakmawh niin a lang.

