1. Sawrkar |ha
1.1. Sawrkar
Sawrkar \ha kan neih theihna tura mawhphurtute leh an mawhphurhna kan ngaihtuah ho dawn a. Keini ang democracy ramah chuan sawrkar siamtu chu ‘mipui’ (voters) kan ni. A siamtu chu a neitu ni nghal awm tak hi a ni a. Mahse, Mizoramah chuan “sawrkar chu mipui ta” ni meuhvin kan chhuah lo fo mai. “Mizo Union sawrkar, Congress sawrkar, PC sawrkar, MNF sawrkar, ZPM sawrkar” kan ti zel mai zawng a nih hi! “Sawrkar chu eng nge ni?” ti ta ila zawhna mawlmang, tlang hriatsa inzawtah kan inngai si ang. Ministry leh Government lah hi “sawrkar” kan ti ve ve a, a thuhmun si lo. Ministry tih leh government tia kan hman mai a ngai a ni; an danglamna erawh han sawi hmasa hram ila.
Prof. JW Garner chuan ‘sawrkar (government) chu mi zawng zawng huap ruahmanna (policy) siamna khawl, mi tin \hatna tur thawh chhuahna hmanrua (agency) a ni a. Sawrkar a awm loh chuan a ram chhunga mi chengte chu hawi zawng nei lovin an nung ang a, khawsak a buarchuarin pan lam nei lovin mahni duh dan danin mi an tla darh sarh nuai nuai mai ang’ a ti a. PUC-a zirtirtu Asst. Prof. Laldinmawia’n ‘Sorkar emaw pawlin emaw hmalak tum dan (policy) a siam te, a policy tihlawhtling tura a bawhzui dan te, a kalpui dan te chu governance a ni ber a’ tiin governance awmzia a sawifiah a. Governance chu Mizo \awngin ‘inrelbawlna’ tiin a hmang mai bawk \hin. Chu ‘inrelbawlna’ ringawt chu thuneitu chet duh dan azirin a \hain a \ha lo thei niin a sawi bawk. Eng pawh ni se, mipui hian hawi zawng neia ke kan pen a, pan lam neia hma kan sawn theih nan sawrkar kan neih a \ul a. Chutianga mipui min hui khawm tur leh mipui kuta chakna (power) leh thuneihna a awm theihna tura kan tha (energy/power) khaikhawm tur, mi tinin an ngaih pawimawh leh a thu an awih theih tur mipui \ha fuankhawm chu a awm a ngai a. Chutiang a nih loh chuan chhung lamah inremna leh lungrualna a awm thei lovang. Chu mipui chakna (power) khaikhawmtu chu ‘sawrkar’ (government) chu a ni a. Chu sawrkar (government) chu ram aiawhtu leh ram chakna tha (state’s power) chu a lo ni ta a ni. R.L. Gupta chuan “ram thil tum duang chhuak a, puangzar a, tihlawhtlingtu taka chu a ni sawrkar kan tih chu!” a ti.
|awngkam dangin han sawi leh ila: Chu ‘sawrkar’ chu keini India ram leh democracy ram dangte pawhin Political Party hmangin kan inkhalh chhawk a ni ber a. A khalhtu chu ministry kan tih, mipuiin kum 5 (India-ah chuan) chhunga mawhphur tura kan thlan te an ni. Ram bung (State) tana kan thlan tlinte chu legislators (Dan siamtute) an ni a. Chu ministry chuan mipui leh ramin hma a sawnna tur ruahmanna (development policy) siamin, chumi tihlawhtling tur chuan a \ul leh mamawh anga Dan siam tharin a awmsa an thuam \ha \hin tur a ni a. Chutia an Dan siam chu a taka tihhlawhtlin a nih theih nan a hlen chhuaktu an awm leh a. A hlen chhuak tura an chet thawh dan chu governance chu a ni a, a hlen chhuah hna kengtu/thawktu chu ‘sawrkar’ (government) chu a ni. Chu ‘sawrkar’ chu hna chanpual peng (department) hrang hranga thenin chanpual tin chuan thawktu an nei hrang theuh a. Mahni chan lam lamah mipui tan an thawk ta thin a ni. Chu Governance taka chu a ni tuna ‘sawrkar’ kan tih ber chu! Kan siam duh “Sawrkar tha” chu good governance tiin a sap\awngin dah a ni a. Chu sawrkar \ha kan neih theihna tur chuan tunlaia khawvelin “sawrkar \ha” teh nana a hmanraw leklam ber hi lo en hmasa leh ila.
1.2. Sawrkar \ha
UNO hnuaia peng pawimawh tak pakhat UNESCAP (United Nations’ Economic and Social Commission for Asia and Pacific) chuan sawrkar inrelbawlna \ha awm theihna turin hnukpui (Principles) pariat a duang chhuak a. Chung hnukpui pariat te chu hmasawnna hna kengtu pawl lian tak tak – IMF (International Monetary Fund), World Bank leh ADB (Asian Development Bank)- te leh a dangte pawhin ram hmasawn zelna atan a pawimawh tih hriain rinpui takah an neih chho ve ta zel nghe nghe a. Chung hnukpui pariat (eight principles) te chu tawi te tein han sawi thuak thuak ila:
(1) Mipui Tel-na (Participation) Mipui hi a thlirtu ngawt nih a rem lo; hmasawnna ruahmanna leh thawhna kawngah an tel ve tur a ni – a chhawrtu emaw tuartu chu mipui an nih zel avangin.
(2) Dan (Rule of Law) Dan chu mipui nawlpui tana tha ber tura siam tur a ni a, thlauh thlak emaw, vohbik emaw a nei tur a ni lo. Mi tinin chu dan chu zawm leh ngaih pawimawh tur a ni a ni a; dan chu a lal ber ang. Tu pawhin dan chu lo bawhchhia se thlei bik nei lovin a bawhchhiatna milin hrem tur a ni.
(3) Mipui Lungrualna (Consensus Oriented) Hmasawnna project siam leh a thawh kawngah mipui tam ber lungrual dan siam tur a ni. Mahni khaw bil emaw, mahni Party bil emaw chauh mil tura thawh tur a ni lo. Mipui pawhin hemi kawngah hian sawrkar an lungrualpui theih a ngai a; chutiang anih theih nan Sawrkar pawhin sah thlak lam neiin Project siam loh mai tur a ni.
(4) Intluktlanna leh Hnawl bik neih lohna (Equity and Inclusiveness) Sawrkar hmalakna chu mi zawng zawng huap, thlauhthlak bik nei lo a ni tur a ni. A hlawkna ken pawh mi tin huap, mi tin chan theih a nih a ngai.
(5) Sawt leh Felfai (Effectiveness & Efficiency) Ram leilung hausakna hi a hlawk thei ang ber leh mipui nawlpui huap kim thei ang bera hman \angkai tur a ni a. Party mal tana mi \angkai emaw, hausa leh neinung te chauhvin emaw an pumbilh tura leilung hausakna hman tur a ni lo.
(6) Mawhphur tlak nihna (Accountability) Sawrkar chu mipuite tana mawhphur tlak a nih a ngai. Hmasawnna hna leh a ke penna reng rengah sawimam ngai, insawi fihlim ngai a awm tur a ni lova, mawh a phur tlang tur a ni. Ei leh bar, tui leh sahimna kawngah mipuite tan mawh a phur zo tur a ni bawk.
(7) Lang tlang (Transparency) Mipui tan sawrkar thiltih dan, a hnathawh leh a tum te a langtlang tur a ni. Sawrkar \ha chuan thup \it \et ngai, induhsakna hleihluak leh eirukna te a neih loh avangin a lang tlang ngam ang. Contractor zinga hna pek kawngah te, Supplier thlan kawngah te, sawrkar hnathawk tur lak kawngah te thup ngai, zep ngai a awm tur a ni lo. Grant pek kawngah leh department hrang hrang hna vilah pawh thup then a awm tur a ni lo. Thup ngai, zep ngai a awm chuan hmasawnna a kal dik lo \hin.
(8) Mamawhna Ngaihsak (Responsiveness) Sawrkar \ha chuan mipuiin mamawh thil a dawngsawngin, harsatna te pawh a \ul dan angin thiltihin a chhang let thuai \hin tur a ni.
A chunga tehfung hnukpui pariat \ha taka zui hian sawrkar \ha siam theih a ni a. Khawvela kan awm chhung hian sawiselbo khawpa sawrkar \ha chu kan hmu lovang. Mahse, heng kan han sawi takte hi mipuiin kan sawrkar siam a \hat leh \hat loh, kan sawrkar neih a \hat leh \hat loh tehfung atan hmang nghal ila. Chutah chuan kan sawrkar \hat leh \hat loh kan hre thei dawn a ni. Political Party inelna hi a awm ngei tur a ni a; mahse, ram leh mipui \hatna kawngah zel a ni inel tur ni! Chuti ni lova, mahni party thuneih hun lai pawha \ha an tih, thuneitu nih tak loh vang maia \ha tih leh loh ngawt emaw, mahni thuneih laia \ha lo an tih, thuneih loh hnua \ha tih thar leh thut ringawt chu ram leh mipui tan a ngaihtuahna tha tling lo. Chutiang bawkin, thuneitu nih hmaa tha an tih thin, thuneihna chan tak china \ha tih loh thar thut pawh ram mipui aia mahni party dah pawimawh zawk vang, sawrkar \ha lo ngaihtuahna a ni thei.
Dr. Lalbiakmawia Ngente chuan sawrkar \ha (good governance) chu ‘rorelna kalphung/ bawhzuina \ha a ni mai’ a ti a. Ni e, sawrkar tha chu rorelna kalphung (system) leh a bawhzuina (implementation) pawh tha hi a ni. Chutiang rorelna \ha chu thup tit tet nei lova lang tlang, a enfiah leh kher neuh neuh tan pawh enfiah dawl, a relbawltu (hruaitu) te pawh \ha leh dik, mipuiin hmun lailum an chan theihna, mi dang chunga rinna nghah ngamna leh thawhpui theih zelna boruak keng, hna chelh khawtlai luih awm lova thawh mai zelna sawrkar, hmaa miten hmasawnna hna bul an lo tan tawh thawk chhunzawm duh sawrkar, ram chhunga khuarel lui, tlang, thing leh mau-rua leh nungcha te humhalh tlat sawrkar, siamtu Pathian dan leh ram Danin pawisak a hlawhna sawrkar hi sawrkar \ha chu a ni. Mipui hnena mahni tha intih thu tlangau-pui lung lung hi Mizo ziaa mi tha tlingte tih ngai loh a ni thin a. Kan rama sawrkarna siamtu party te erawh chuan an ching vek thung a nih hi! Kan pi leh puten “mahni infak leh sakhi ngalah eng mah a bet lo,” an tih \hin kha.
Sawrkar hna peng (department) bik thenkhatah thiamna bik a ngai \hin. Chuta thawktu chuan sawrkarin an hlawh zat tur a tuksa bak lak belh leh hmuh belh tumna an neih hauh loh hian ‘sawrkar \ha’ kan nei thei dawn a ni. Politician te chauhvin ram an hmangaih a, sawrkar hnathawkin an hmangaih ve tak tak si loh chuan sawrkar a \ha thei chuang lo. Mipui thlan tlin ni ve lo sawrkar hnathawk te hi department hnathawh dan leh hna kal dan hre ber an ni a. Anni ber hian \ha tak leh dik tak, hlemhletna rilru pu hauh lova an thawh hian sawrkar \ha kan nei thei dawn a ni.
Chutih rualin, kan thlan tlin, kum nga chhung atana an hotu va ni-te hi hmasawnna hna (project) siamtu an nih avangin tihdik lohtir thei an ni bawk. Dikna leh rinawmna, duhsak bik neih lohna, mipui hriat tlang ngam khawpa an thawh dan leh sum hman dan langtlang veka kalpui ngam ministry leh sawrkar kan neih hian sawrkar \ha chu kan nei mai dawn a ni.
2. Sawrkar chhiat leh \hata a rah sengtu
Sawrkar a \hata a hlawkna teltu, a hlutna hmasawnpuitu chu a ram leh mipui te leh thilsiam dang – nungcha, thing leh mau, khuarel ram leilung – te kan ni. Sawrkar tha hnuaiah khawtlang nun a ralmuang a, naupang thang mek ten rilru him leh thianghlim an thanlenpui a. In\henawm khawvenna kawngah elrelna leh itsikna a tlem a. Eiru hausa, phal loh thila sumdawng hausa an kimki thin. Chutiangah chuan thawkrimte tan hmasawnna kawng a inhawng zau a. Mipui zingah hausa leh rethei inthliarna a tlem a, nunho a nuam. Sawrkar \ha hnuaiah mi sual leh awmherh an kimki a, inrawk leh rukruk a tlem ringawt pawh thlakhlelh chhan tlak a ni. Sawrkar tha chuan mipui thlawp a hlawh a, sawrkar tan mipui pawh kaihhruai an nuam a, hmasawnna hnathawh a chak phah \hin. Sawrkar hnathawk lak kawngah kalphung a dikin a thianghlim a, a tling leh \ha apiang lak an nihna hmunah sawrkar hna pawh a tha mai thin. Danin awmzia a nei a, mi tinin Dan an ngai pawimawhin an zah a, ram a ralmuang. A hlawkna chu a ram mipui leh a ram leilungin a tel a, a chhunga awm zawng zawng tan malsawmna a lo ni ta thin a ni. Sawrkar tha neih hlawkna teltu chu a ram mipuite an ni tih hi a tawkah ngai ila. Tuarna leh harsatna erawh chu he leiah hian kan pumpelh thei bik lo.
2.1. Sawrkar \ha lo nghawng
Maharashtra thingtlang khua Punthamba-ah khuan Zu siamna factory/winery lian zet a awm a. Chu winery-a an zu sawrna tuichhia (waste products) chu tuidawt (pipe) lianpui hmangin winery a\anga hla taka an lei rih khuarah an paih (open dumping) a. An lei rih khuar chu mihring pil zet, ft 100×40 vela zau a ni ang e, inhne deuh chenin khuar 5 vel lai a tlar dul mai a. Chu Winery a\anga an sawr chhuah chu a fir dan indawtin thil hrang hrangah Spirit, zu chi hrang hrang leh hrat vun char (tarfelt) thlengin an siam awm e.
Eng mah sawr chhuah nana hman tlak tawh loh chin chu a duk-dum rui mai a. A rim lah a hing-thang-thur-thlum \uau a. A chhehvel km 5 bial velah nungcha hmuh tur a awm lo va, hnim hring hmuh tur a awm hek lo. In tur chu sawi loh insukna leh inbualna tlak tui takngial pawh a awm hauh lo. A piah deuh kawrte-a tui pawh chu a sen duk rui a, a rim a chhe em em bawk. Mihring duhamna – mahni tan chauhva seng khawm a, mi dangte chhiat vek pawi tih lohna rah chuan ram zau tak kha ei tlak lohvah a chhuah a nih chu!
Mahse, engemaw hnuah Punthamba mipuite harsatna chu kristian NGO pakhat ARP (Association for Rural People)-in court-ah a sawi sak a, Winery neitu chuan chawlhkar tin Punthamba khuaa mi chengte chu ram hla tak a\anga tui thianghlim lain a chawm ta ngawt mai a ni.
Sawrkar a \hat leh \hat lohvah mi thiltithei leh hausate duhamna avanga mipui leh thilsiam dang te tuarna nasat dan a innghat thui hle. Kawngpui sialna leivung kan chap/paih dan te, kawng ping khawpa leimin leh \hinte hian kan nun a tihbuai chang a tam ta. Hmun \henkhata kawngpuia tuihawk luang dul dul te hi en chian chuan kan in sakna hmanrua – rawra, balu, etc. kan dahte hian tuihawk luankawr (drain) a hnawh vek vang a ni fo. Kan chhiatna tawn \henkhat chu kan hmasawn duhna avanga thleng pawh a ni thei. Fur laia Aizawl khawpui tui tlan ber Tlawng lui a nut nasat em em chhan leh, \hala a kangchat thawthang ta \hin te pawh Danin a phut anga kawngpui laihna leivung kan paih loh vang a ni thui hle. Sawi thui lo ila.
Heng harsatna kan tawh tam tak hi kan sawrkar hrawn \hin te \hat tawk loh vang a ni pakhat a. Dan siam kawngah te, Dan a \hat pawhin a zawm leh hlenchhuah kawnga kan chet \hat loh rah te a ni fo. Sawrkar kan neih \hat ang hu zelin Pathianin kan rama a ro phum leilung hausakna hi kan hlawkpui chauh \hin. Sawrkar a \hat loh chuan compensation takngial pawh a hausa tawh sa bawkin an tel tam a, a tuartu chu mi rethei pangngai bawk kan ni zel. Sawrkar a chhiat a \hata a rah sengtu pawh mipuite tho kan ni. Hengah hian a mawhphurtuah sawrkar kan puh phawt ang.
A chunga kan sawi a\ang khian sawrkar \ha lo tuartu chu a ram chhunga cheng mipui te, a ram leilung leh thing leh mau, nungcha te kan ni leh vek mai tih a lang. Sawrkar tha lovah miin Dan an pawisa lo va; a huai huai, a zakthei lo apiang, thuneitu thamna pe duh khawpa Pathian \ih lo, mi dang tlawn ching, aia rethei zawk rahbeh hmang apiang an dingchangin a lang \hin. Thawhrimna ni lovin \awngkam thiamin sum an tuak a, dawtsawi an pawisa hek lo. Dik lo taka an sum lakluh chu an faten inchhek milen nan an hmang a, an ruiin an sahawk kual vel a. Rethei leh hnuaihnung zawkte hmuhsit phah nan hmangin enga khaw lawi lova mi kut thlak an hreh hek lo. Tualthah, inrawk, insuam leh rukruk a pung a, mi tu emaw ruang kan chhar fo mai a nih hi! Uire-na leh hurna kawngah kan tlan a, HIV hrik pai lah kan tam. Ram Dan leh Kohhran dan pawhin a phal loh hmanga sumdawngin kan hausa thur thur a; kan fate nun dan \ha zirtirna lam kan thlah a, ram a ralmuang lo tial tial thung. Ruihhlo leh zu rui an zalen a, mite rilruah dikna leh rinawmna aiin hlemhletna chu hlawk zawka ngaihna a piang a. Chung thil \ha lo avanga tuartu chu ram mipui te kan ni.
Sawrkar \ha lovah chuan Bible-in “Thil tha lo titute avangin intilungngai duh suh la, fel lo taka tite chu awt hek suh,” (Sam 37:1) a tih te hi zawm enah miin an en lo va. “Hlobet angin ah thlukin an awm thuai ang a, hnim hring angin an vuai dawn si a,” (Sam 37:2) tih te hi an chhiar thleng ta thin lo a ni. Chutih mek laia he Pathian thu ring ngam, zawm ngam thahnem tak kan nei thar leh ta hi a vanneihthlak a, chutiang mite zinga tel ve ngam turin keini pawh kan inbuatsaih a tul ta a ni.
3. Sawrkar \ha nei tura mawhphurtu leh an mawhphurhna te
Titi-a sawiho nikhua chuan sawrkar tha neih kan duh theuh. Chutiang sawrkar tha nei tura thahnemngai leh duhthawh taka sawi thin te hi a mawhphurtu zinga mi tho kan ni. Kan sawi tawh angin sawrkar siamtu chu mipui (voters) kan ni a. Thilsiam a \hat leh \hat loh thuah a siamtuin mawh kan phur. Dikna hung pawnah Vote zawngin vote kan thlak a; mi thenkhat sawrkar siamna hmun chu dikna hung pawn a nih thin avangin dikna hung chhungah sawrkar kan khung thei tawh ngawt si lo. Dawhkan \ha leh mawi tak nei turin a siamtu carpenter-in mawh a phur ang hi kan ni. Hemi hlawmah hian sawrkar \ha nei tura kan mawhphurh dan kawng hrang hrang a awm avangin kan chhep hrang ve thliah ang a, sawi chipchiar lovin a hmawr kan hawng chauh ang.
3.1. Ministry
India ram state tinah mipuiin vote hmangin ram hruaitu tur (Dan siamtu – legislators) kan thlang thin. Mizoram bikah luhchilh chhunzawm ila; heng MLA atana kan thlante hi political party mi, Dan siam tur leh enkawl tura kan thlan an ni a. Member 40 zinga tling tam ber political party member ten ministry an siam thin. Ram tana tha tur Dan siam thar emaw, Dan awmsa thuam \hat emaw chu an mawhphurhna a ni. An party mal tinzawna Dan an siam emaw hna an thawh emaw chuan sawrkar tha an ni thei lo va, an mawhphurhna an hlen lo a ni. Dan neih sa leh Dan siam thar te pawh \ha taka hman a nih theih nan mawh an phur tlat a ni.
Dan \ha siam hi a la tawk mai lo va, a hlenchhuahna, a taka thlentirna hnathawh a \hat tel a la ngai cheu. Chumi a nih theih nan department tina sawrkar hna thawktute chu ministry bawkin a nawrkal a ngai a. Tuna kan Dan neih, tunhmaa an lo siam tawhte hi a chhe lutuk vak hlawm lovang; an hlenchhuah (implement) \hat loh avanga \angkaina nei lo ramhnuai pilrila thingtuai mar \ha ang chauhva hman loh tha tlawn ringawt a awm thei. |henkhat erawh khawvel hmasawn dan mila her rem ngai pawh a awm ang. A hlenchhuah hna hi sawrkar hnathawk (government servants) te mawhphurhna ni bawk mah se a vil vangtu chu ministry tho a ni. Chuvangin, sawrkar tha kan neih theihna tura mawhphurtu lian tak chu ministry tho hi a ni. An kawng daltu erawh a tam thin – Party workers, sawrkar hnathawk, mipui moral hniam, vohbik/hleih neihna (nepotism), mi hausa mahni hmasial si {mi hausa zinga \henkhat ministry apianga contract hna lian thawka mahni ram tana infrastructures \ha (qualitative) siam duh si lo, a sum hlawkna um ringawt an awm \hin, hausa zawng zawng an heti vek kher lovang},etc te hian sawrkar \ha neihna kawng an dal.
Tin, ministry siamtute leh an thawhpui MLA te hi legislators an nih ang ngeiin ram tana Dan \ha siam tura mawhphurtu chu an ni a. Dan kenkawhna kawngah pawh anni bawk hian mawh an phur. Sawrkar hnathawk (government servants) te chu a taka thawktu chu an ni ngei mai; an thawh dan viltu chu ministry an ni. Hma lakna (Project) kawng tin mipui tana lang tlang turin sum hman dan enfiahna (social audit) kalpui se mawhphurhna hlen nan a \angkai ang. Vote dil/zawn laia langtlang sawrkar ni tura inzuar \hinte hian social audit kalpui \hin rawh se. Chutiang tur chuan ministry hian mawh a phur lian hle a ni.
Heta ministry kan tih hian Village Council/Local Council level thlengin a huam a. Eng level pawha roreltu thlan tlin apiang huamin kan sawi a ni.
Ministry kan neih tawh te leh kan neih mek te hlawhtlinna kara mipui mit tikhamtu ni fo chu Party thlei bikna lian lutuk \hin hi a ni. Ram hmasawnna tur tak tak thawk turin Minister te leh an Party hian Political Will nen ram tana hna \ha, hmasawnna dik an thawh ngam a \ul. An party worker te hlau tlat ministry apiangin ram pawi an khawih nasa ting mai \hin. Mipui zinga mi tlem te chauh tan hna an thawk tur a ni lo va; ram tana thil \ha tling an ngaihtuah ngam tur a ni. Sawrkar hnathawk te chunga inluling ministry an hlawhtling ziktluak thei lo fo va, sawrkar hnathawk ngam lo lahin hma thar an la tak tak thei bawk si lo. Thawhpui thiam, thawh hona boruak tha siam thiam an hlawhtling ber zel ang. Ministry te kutke ber sawrkar hnathawkte thinlunga ‘ram hmangaihna leh Pathian tihna’ awmsa, \henkhat chu an hotuten an lo hupbeh tlat tawh a awm thei, chutiang mite thinlunga “ram hmangaihna rilru” chawhnun thar te hi Ministry te mawhphurhna zinga pawimawh tak a ni.
Minister te hian party worker ngam loh an neih chuan mi dik loten sawrkar tha neihna kawng an kham tlat \hin. Chuvangin ngam loh nei lo minister nih hi ram hruaitute mawhphurhna pawimawh tak a ni.
3.2. Sawrkar (government)
Ministry-in ram hmasawnna tur hna a siam (projects) te hi sawrkar hnathawk te duan leh ngaihtuah chhuah a ni fo. A tihhlawhtlin kawnga thawktu ber chu sawrkar (government) a ni.
Chu government chuan a hna changtu department-ah project a hlan a, a changtu department chuan a lo thawk ta thin a. Contractor hmangin emaw, Company/Corporation (Contract tho) emaw hmang pawhin an thawk a ni thei. A hna azirin departmental work a thawh chi a awm bawk. Contract hna emaw departmental hna emaw pawh ni se, tha tak (qualitative) a hlena, chak taka thawh a niha, dik taka zawh a nih theih nana mawhphurtu chu department a ni ber. A eng ber emaw pawh hi hmang se sawrkar that leh that loh chu department mawhphurhna a ni tho.
Chuvangin, sawrkar tha (good government) siam turin sawrkar (government) bawkin mawh a phur a ni. Mahse, sawrkar hnathawk/department staff ten rilru dik leh hlemhle lo, ram hmangaihna thinlung nena an thawh loh chuan sawrkar tha a neih theih loh. Chuvangin sawrkar tha nei turin sawrkar hnathawk (government servants) ten mawh an phur. Heta sawrkar hnathawk kan tih hian hna sang ber ber atanga a hniam ber thlengin a huam. Mahni zawn theuhvah ‘ram hmangaihna’ hi kan hnathawhna hmun leh kan thawh danah a lang thin.
Mi thiam (Intellectual) thenkhat chuan sawrkar hnathawk zinga a mi lian (bureaucrats) chin hian ram hmangaihna thinlung an put loh chuan sawrkar an tichhiain ramin a tuar thei ber zawk hialin an ngai ve bawk! A dik mai thei e. Sawrkar (ministry) chuan tihthat tum hle mah se kum 5 chhung chauh thuneitu an ni a. Sawrkar hnathawk lian (bureaucrats) te erawh chu an hna chanpual han thlak thin mah se an pension hma chuan dinhmun pawimawh an chelh reng thung. Chuvangin sawrkar tha siam tur chuan sawrkar hnathawkten mawh an phur lian hle.
Sawrkar hnathawk chuan a hna a sang emaw a hniam emaw pawh ni rawh se, a awmna hmun (post) apiangah theihtawp chhuaha ram leh a chhunga chengte thatna tura rinawm leh dik tak, duhsak bik leh thlei thlak bik emaw, hlauh emaw nei lova thawh leh hlemhletna (corruption & power abuse) laka fihlim hi sawrkar tha kan neih theihna tura a mawhphurhna a ni. “Mi pawhin an ti tho alawm,” tih changchawia chin dan tha lo zui hi sawrkar tha neihna kawng daltu a ni a. Sawrkar hnathawk nih avangin mipui chunga lengah inruat lo sela; chu a hna chu dik tak, rinawm tak leh taima taka thawh mai kha Pathian rawngbawlna a ni a, chutianga thawh chu an mawhphurhna pawh a ni. Sawrkar office dawrtute tana dawr hrehawm leh ngeng tlat, a pantute ngaihsak miah lo leh biak huphurhawm, hmel hlim pu duh miah lo an awm thinte hi sawrkar tha lo zia a ni a. Mamawh neia dawrtute hmel hlim taka lo chhawn vat thin hi sawrkar hnathawkte mawhphurhna a ni.
3.3. Assembly-a Opposition member-te
State Assembly-a Opposition member te hi sawrkar khalh ngil tura dinhmun pawimawh tak chelh an ni a. Chuvangin sawrkar tha kan neih theihna turin mawhphurhna lian tak an kovah a awm. Sawrkar thil kalpui dan tinrengah mit leh beng an chhiin thil an zirchiang taima tur a ni. Sawrkar hnathawh hlawhchham te zirchiangin an hlawhchham chhan leh thil diklo awm te, sum hman dan diklo leh eirukna te evidence nen Aswembly session-ah an phawrh thin ang. Party tam tak (Multi-party system) awmna ram kan nih avangin Opposition lamah Party hrang an thut ho pawhin thawkho thiam thin rawh se. An hnathawh leh thiltih dan azirin tuna sawrkar khalh mektu chauh lo pawh sawrkar rin tlak kan nei thei reng tih mipui hriatah lantir rawh se.
Amaherawh chu, tunhma atangin opposition bench-a awm te hian media-a an thil phochhuah dan an fimkhur tawk loh chang a awm. Issue lian tling lo khukpui nasat leh sawi uar luat hian neutral rilru a tithlep thei tih an hriat a ngai. A pawng-apuia sawrkarna chelhtu tihhminghliau tum ngawt anga neutral miten an hmuh chuan an thu leh hlain a thleng thui lo fo. Chuvangin mipui nawlpui (mob) chauh address duhtawk lovin, mi thiam leh thil zir chik peih (intellectual circle) address thleng thin rawh se. Thu puarpawleng satliah leh dawt thu tel deuhva hun leh tha seng tawk chauhva miin an ngaih chuan an thuin hna a thawk thuk lovang. Tin, Opposition member te hian mipui ngaiha thu lai la turin sawrkar chu an fak tlakna laiah fak ve bawk thin se, chu chuan an thusawi a tirinawm zawk fovang.
3.4. Mipui
Mi tin hi ‘mipui’ zinga mi kan ni vek a. Chutih rualin ministry emaw government emaw pawha tel hauh lo anga sawi theihna lai kan nei vek bawk. Entirnan, High School zirtirtu chu PWD department-a thawktu a nih ve loh avangin PWD dept thiltih kawngah chuan ‘mipui’ zinga mi a ni ve mai. Chutiang bawkin PWD-a thawk mek pawh Social Welfare dept lam thuah chuan ‘mipui’ zinga mi tho a ni. Chutichuan, mipui tih hian a hna khawihtu ni lo apiang kan sawi tihna a lo ni thin. Mi nawlpui phei hi chu ‘mipui’ kan ni reng hrim hrim bawk.
Sawrkar tha siam turin mipuiin mawh kan phur lian hle tih hi kan ngaihtuah ngai em? A hma lama ‘hengah hian a mawhphurtuah sawrkar kan puh phawt ang,’ kan tih lai pawha rilrua awm ru reng chu ‘mipui’ tho kan ni; sawrkar siamtu kan nih avangin. Kan ram hruaitu (Minister leh MLA) hrawn tawh te zinga mi thenkhat chuan tihdik an duh pawhin mipui zinga mi zawkin an nawr khawlo thin tih an sawi thin. Hei hi a dikna sawi tur an neih tel thin avangin phat chi a ni lovang.
Minister laka tlangnel, Office-a hnathawktute laka inla party thuneitu viau thin te hi “mipui” zinga mi bawk kan ni thin. MLA leh Minister lo ni tawh thin thenkhat titi han ngaihthlak pawh hian a tidik lo hmasatu chu “mipui” zinga mi tho kan lo ni leh thin. Mahni telna Party mi ten thuneihna an chan laia dik lo hret pawha nawr luih ching, Party Unit leh Block hruaitu nihna hmachhuana nek nat chingtu chu “mipui” hi kan ni tlat! Party-a telna nei ve lo (neutral) mi harsa te harsatna tizualtu, rethei leh hausa kar tizau thintu chu “mipui” zinga mi bawk kan ni. Inthlan leh hunah Party dangin thuneihna an chelh ve thung a. Chutih hunah chuan kan han inti-mipui rethei, intituartu leh em em thin bawk si! Sawrkar siamtu chu mipui kan ni a, kan siam sawrkar that leh that lohva mawhphurtu lian tak chu mipui bawk kan ni.
Mipui mimir hrim hrim hian sawrkar tha kan neih theih nan sawrkar laka duhsakna dawn tum lo ngam ila. Sawrkar kut atanga tanpuina tel khera ei zawn tum lo ngam bawk ila. Chhungkhat, laina, thian tha leh hmelhriat te thuneitu an nih laiin duhsakna dawn tumin hmanhlel lo ila; kan awmdan pangngaiin taima takin sawrkar nghenchhan lova ei hmuh tum ngam vek ila sawrkar tha kan nei thei ang. Duhsak bikna kan dawn loh ngam theuh hunah chauh mi dik lote an dik lohnaah kan hrem ngam ang. Mipui hian sawrkar thuneitute laka huaisen ngam turin kan chhiah pek tur pein; kan bill pek tur a hun takah pe thlap zelin, chumi tangka pungkhawm hmangtu sawrkar thuneitute lakah dikna kan phut tur a ni. Chhiah awl ru reng chu sawrkar tangka hman dikloh kawnga thikthu tichhe ngam tur a ni lo. Mipui sum hmang dik lotu hre thei turin social audit bawk a pawimawh. Sum hmang dik lotu laka thikthu tichhe ngam turin i dik ngam ang u. Chu chu sawrkar tha nei tura mipui mawhphurhna a ni. Dikhlel hreta duhsak bikna dawngtu chuan a duhsak biktu officer emaw, minister emaw party worker emaw a hrem ngam thin lo.
3.5. Media/Press/Journalists
US President hlui Thomas Jafferson khan “Chanchinbu awm lohna ram chu karfung nei lo lawngleng ang a ni,” a ti niin an sawi thin. A sawi dan tak zawk chu – “Chanchinbu awm lohna sawrkar kan nei ang nge, sawrkar nei lovin chanchinbu kan nei zawk ang tih karah duh thlang tur ni ila, i-he lovin a hnuhnung zawk hi ka thlang nghal ang,” tih a ni. Ni e, chanchinbu te hi hnam leh ram tan an pawimawh takzet a ni. Hetah chuan an pawimawhzia leh pawimawh dan lam kan sawi hman lovang. Chuti kauva ram leh hnam nuna pawimawh mipui hnena chanchin hriattirtu media chuan kan sawrkar a that leh that loh thuah mawh an phur lian hle a ni. Sawrkar thiltih apiang a dik a dawk thlu lova fak chiam ringawt emaw, sawisel chiam ringawt emaw kha an tihtur a ni lo. Sawrkar nihphung leh hnathawhte mipui hnena thlekpui lam nei lova min hriattir hian sawrkar nihna mipuiin kan lo hre thei a. Chuta mipui react dfan pawh sawrkar hnenah an hriattir lehchhawng thei bawk. Ram tana sawrkar hnathawh tha chu mipui mimirin hrethiam lo dawn ta sela chanchinbu miten an chanchinbu hmangin mipui min zirtir ang. Sawrkar thiltih tha lo a awm pawhin chu chu mipui min hriattir ang a, mipuiin kan lo react leh ang. Mipui leh sawrkar inkara palai hna thawktu pawimawh tak chu Chanchinbu (Media) te hi a ni. Sawrkar tih loh tih atana tha pawh press mite hian an kawhhmuh thei bawk. Sawi tur tam hle mah se a hmawr kan hawng thuak tawh a, duuhtawk rih ila.
3.6. NGO
Kan ram vanneihna tak pakhat chu NGO chak leh zahawm tham tak tak kan nei hlawm hi a ni. Kan rama kan NGO tihte hi tlawmngai pawl tia sawi a inhmeh zawk mah hlawm. Mahse, ziaktu hrang hrang lo hman tawh thin a nih avangin NGO kan ti ve mai ang. Heng YMA (YLA/MTP/MCSA etc), MHIP, MUP, te hian zah an kai zual a, MZP, MSU leh pawl pawimawh dangte pawh hian zakhua an rawi hle bawk.
Hmasawnna tur ruahmanna (project) thar a lo chhuak a, mipui leh ram pum huap thil tul leh tha a nih laiin tute khua emaw, tute group emaw chuan an tuar a tul chang a awm. Chutih hunah chuan eng NGO ber emaw thurualpuia nawrh huaihawt kan ching ve ta a. Sawrkar policy sawihnawma nawrh huaihawt ngam apui kan tam. Ram pum tana tha turah chuan kan khua emaw kan pawl emaw min nek hret pawhin io nuar lo phal ang u.
Dan tlangpuiah chuan sawrkar kal sual tur veng tura pressure group chak takah kan tang a, kan tangkai thin ngiang reng e. Mahni sahmim tihpuar nana NGO hmang duh tlat hruaitu neih fuh erawh a hlauhawm thei bawk. Sawi tur a tam, ngaihtuahzui atan hnutchhiah ila. Sawrkar tha siam turin NGO te hian tu party mal thlirna emaw, rorel mek ministry mal hlawkna tur emaw-a mipui rilru ti-sahawkin tiso bulh thin lo ila. Hnathawhna sum hman dan dik leh dik lo te, an hman zat te thlenga pho chhuak zawngin NGO te hian hna thawk thin se sawrkar tha siam nan thil tha tak a ni ang.
3.7. Kohhran
Mizorama mi cheng tam ber, za zela 85% lai hi kristian kan ni a. Chuvangin mipui ngaihdan hruaikhawmtu tha ber pawh kristian zirtirna a ni. Mahse, kohhran (denomination) hrang hranga awm darh kan la nih cheu avangin kristiante ngaihdan a thuhmun vek bik lo. Mizoram Presbyterian kohhran hian member a nei tam ber a, a dawttu chu Mizoram Baptist Kohhran an ni. Presbyterian Kohhran member hi Baptist Kohhran member let 3 aiin an la tam zawk a; chuti a nih chuan Presbyterian Kohhran chuan mipui chakna a nei tam ber a, mipui a huikhawm mai tur ni awm takin a ngaih theih. Mahse, chuti ngawta kohhran malin hma a lak chuan kohhran dang tan tel ve rem lo chin a awm thin, a tuiawm lo thei. Chumi thlirna avang pawh chu a ni thei ang MPF ngei pawh hi Presbyterian kohhran din ni lovin kohhran hrang hrang aiawh leh NGO hrang hrang aiawhten an din ta a nih kha.
Tunlaia mipui zirtirna platform tha ber chu social media a ni a. Chu baka mipui hnena thusawina platform tha ber chu kohhran a ni. Kohhran tin hian dikna, rinawmna, taimakna leh rilru puthmang (moral) dik a zirtir uar lehzual a tul. “Kan zirtir reng alawm,” tihna khawp zirtirna chu an pe theuh ngei ang. Mahse, a la tawk lo si a nih hi! Tun aia nasaa hemi kawnga mipui zirtir hna hi kohhranten a taka nunpui chunga thawh hi an mawhphurhna a ni. Kohhran School ah te, zirlai buah te leh an kohhran theuhva zirtirna uluk lehzuala pek hi kohhran te mawhphurhna a ni. Thununna lek chungchang thlengin kohhran hian nasa zawkin thawk se sawrkar tha nei tura an mawhphurhna hlenna kawng an zawh a ni ang.
3.8. Zirna In
Kan rama zirna bul intan dan thlirin Mizote hi kan vannei hle; kristian moral-a bul min tansak avangin Zosapte chungah i lawm ang u. Bengali script-a bultan hmasa awm mah se kan ram zirna pumpui Roman script-a her anih leh chhan Zosapte hnathawh (sawisel bo ni bik lo mah se) kha kan thatpui a ni. Kum 1904 atang phei chuan khatih laia Lushai Hills-a Education kha Zosapte kuta dah a ni a. Zirtirtu tam ber kha a chhim a hmarah Mission kut chhuak, Pathian tih mi, kohhran leh khawtlanga pa rawn tling an ni thin. Kum 1952-a District Council kan neih atang khan kan rama zirna (elementary education) kha sawrkar kutah a lut leh ta chauh a ni.
Khatia Mission kutchhuak zirtirtuten school-a an hrual chhuahte kha dan tlangpuiin an moral a thain a ngil a; zirlaite nunah kristian values an tuh a. An zirtir chhuakten UPSC exam thlengin hmun an chang. Khang zirtir chhuakte atang khan engemaw hunlai chuan tribal hnam khat rau raua UPSC exam-a inziak tling zingah Mizo kan tam ber hun a awm hial a nih kha.
Mahse, sawrkar kuta zirna a awm hnu chuan zirtirtu lak kawngah zia leh zei a dang ta. Tute emaw tawngkam taka Party qualification leh puanhnuai indawrna (underhand dealing) ten hmun an chang tam tial tial a, kan zirlaite moral a dang tial tial. Lehkha thiamna lam (academic proficiency) chu engpawh ni rawh se, ngaihsan zawng (value system) dik, ngaihsan tur dik – dikna, rinawmna leh nun dan tha (ettiquette) zirtir zir chhuahtir hi kan Zirna In te mawhphurhna a ni. Rinawm leh dik taka thawh chhuah china lungawi tura zirtir leh duhzawng leh mamawh thliar thiam tura zirtir hi zirtirtute mawhphurhna a ni. Dawrawm leh fin kherek hmanga dik lo taka hausak duhna hi ram hmelma a ni tih zirtir hi Zirna Ina thawktute mawhphurhna a ni.
Private School a ding tuam tuam a, hostel-ah kan inkhung tup tup a, nu leh pa leh u te zahna kan bosal tial tial niin a lang. Chutiang mite chuan sawrkar tha min siamsak dawn si lo. Zirna in te mawhphurhna hi a sang em em; moral dik, sum leh pai thua rinawmnaa ding nghet nun (integrity) tuh lo School chu ram hmelma chherna pum a ni. Zirna in te hian sawrkar tha kan neihna turin an zirlaite-ah moral dik, rinawmna leh dikna avanga tuar ngam, hlemhletna mausam ngam, eirukna hmusit ngam nun tuh ngheh hi an mawhphurhna a ni.
3.9. Political Party te
Sawrkar siamna kawnga a kipui pawimawh chu Political Party te an ni. Sawrkar siam turin political party te zinga eng ber emaw mipuiin kan thlang chhuak thin. Chuvangin sawrkar that leh that loh thuah political party ten mawh an phur thui hle. Ram hmasawnna tura an hmathlir leh ruahmanna (vision & policy) mipuiah an zuar a, chumi thlir chuan mipuiin tu party nge tha ang tih kan thlang thin. An policy zawrh an bawhzui that chuan sawrkar thaah kan chhiar thei ang. Mahse, an zawrh policy an bawhzui loh erawh chuan sawrkar thaah chhiar hleih theih an ni lo. An ruahmanna bawhzui leh, kawng dang pawha ram tana tha tura hna thawh that kha an mawhphurhna a ni.
A hmaa kan sawi tawh angin political party-in sawrkar (ministry) an siam a; a sawrkar (ministry) chuan ram tana tha tur aia party member tihpun tum zawnga hna an thawh chuan sawrkar a tha thei lo. Chuvangin ministry chuan anmahni party ngawt ni lovin ram leh a chhunga cheng zawng zawng an dah hmasa tawh tur a ni. Inthlan lo awm leh tur tinzawn ngawt lova ram tana thil tha leh tlo, hmasawnna tluantling ngaihtuaha hnathawh kha an mawhphurhna a ni. Political Party te hian ‘thlan tlin’ nih ringawt kha hlawhtlinnaah ngai suh se.
3.10. Chhungkua
Chhungkua hi School hmasa ber, zirna in dang zawng zawng aia mihring nun chher nasa bertu a ni. Dikna, rinawmna, sum ringawt aia taimakna hlut zawkzia zir chhuah nan chhungkua a pawimawh ber. Tuk tin tlai tin chhung inkhawm neiin chhungkaw awmhonaah thu tha inzirtir reng mah ila, nu leh pa berin eiruk emaw, smugglin hmanga sum a lak luh miau chuan ama zirtirna amah vekin a thiat a ni thin. Pathian tihna hi Biak inah leh chhung inkhawmah te chauh ni lovin ‘nun’ leh ‘thiltih’-in fate zirtir tur a ni. Sawrkart tha nei turin chhungkaw tinin mawhphurhna kan nei theuh si a.
Nakina minister leh MLA la rawn ni turte inzir bul tanna chu chhungkua a ni a. Dikna leh rinawmna zir chhuahna bul pawh chhungkua tho a ni. Mihringin a dam chhunga a nunpui tawh tur rilru puthmang a zir chhuahna pawh an chhungkua tho a ni a. Chuvangin chhungkua hi sawrkar tha kan neihna tura mawhphurtu hmasa, a laihawl leh a hmawr bawkna thlengin a ni vek. Chhungkuain inthlan dawna party worker tuemaw leh candidate tuemaw hnen atanga sum tam tham an dawng duh anih chuan chhung inkhawmah sawi mam eng ang mah se an fate nunah eiruk pawi tih lohna, sawi leh zirtir loh anga ‘tih’ pawi tih lohna a intuh fel reng tawh. Kan ramin sawrkar tha a neihna turin chhungkaw tinin mawhphurhna kan nei vek.
Naupan laia chhungkuaa zirtirna dawn chauh a tawk zo lo. Chhungkua hi puitlin hnu thleng pawha kut tling lova hausa hmuhsit inzirtirna hmun tur a ni. Chutih rualin sum neih tam, pawisa ngah hi chhungkaw hlimna a ni kher lo tih pawh chhungkua atanga inzirtir a pawimawh. Hna avanga nupa awmhran te hi sum neih tam phei chuan chhungkaw keh darhna, chhungkaw inpumkhatna tibotu a ni fo tih te hi hriata, duhzawng ni ngawt lova mamawh tawk neiha lungawi inzirtir tur a lo ni. Chu chu sawrkar tha kan neih theihna tura chhungkaw mawhphurhna a ni thleng vek.
Kan sawi kim hauh lo nain sawrkar tha nei tura mawhphurtute leh an mawhphurhna kan han tarlan chin chauh pawh hi kan ngaihtuah ngun a, mawhphurhna neituten mawhphurhna hlen tura tan lakna tham, sawrkar hmel danglamna khawp chu a ni a, helam chu duhtawk rih ila. Sawrkar tha siamna daltu langsar zual tlem kan sawi atangin mawhphurtute mawhphurhna thenkhat a lang tel leh ang.
4. Sawrkar tha siamna daltu
Hun leh hmun ren avangin a chipchiar lo zawngin kan rama sawrkar tha siamna daltu lo ni tawh thin thenkhat i han sawi zawr zawr teh ang:
4.1. Party Feeling leh Party mite chindan tha lo
Mahni party sawrkar laia an laka tlatlum nih tum tlatna rilru, rem leh rem lo deuh pawha contract hna tenau thlenga chan tum tlatna, sawrkar hna ruak a awm hleka mahni party mite thun tum tlatna te hi political party ten sawrkar tha siamna an dal tlat thinna a ni. Chutiang bawkin Party eng level (Block, Unit, etc) emaw-a hruaitu nih avangin sawrkar hnathawk (Office staff) te chungah pawh thuneitu nih zel tumna a awm thin, hei pawh hi sawrkar ke chheh tirualrem lo thei a nih chang a awm. Sawrkar hnathawk posting leh transfer thu thlenga Party mite inrawlh thin hi daltu a tlin chang a awm.
Sawrkar hnathawk, eiruk emaw thuneihna hman dik loh ching, principle nghet nei loten chutiang party worker te chu an ngam lo chawk. Sawrkar department chhunglam leh an hnathawh dan thlenga thuneih thuk tum party mite hi sawrkar tha neihna daltu an ni fo. MPF hruaitute leh Political Party hrang hrang hruaitute inhmuhkhawm nikhuain hetiang thu hi an sawi leh zauh thin. Tidik duh minister ten an ngam loh chu party feeling nei lian party mite an ni fo.
4.2. Integrity tlakchhamna
Mi thenkhat – mi thiam leh ril pui pui zingah pawh kawng tha zawh duh avanga chan huam an tlem! “Kan pu ten an ti tlat sia,” tia thil diklo tih hriat reng pawh hnial ngam lo an awm fur. Sawrkar hnathawk leh Political party-a inhmangte zinga integrity tlakchhamna hi sawrkar tha neihna daltu an ni. Khawtlang (veng, block leh ram pum huap) thatna tur aia pute laka tlaktlum duhna lian zawk hian min dal.
4.3. Mahni hmasialna
Hmasawnna hna thenkhatah ram pum hmasawnna ngaihtuah lova mahni bial zimte tanghma chauh thlirna hian sawrkar tha neihna kawng a dal thin. Thenkhatah phei chuan mahni chhungkaw bil chauh ngaihtuah vanga kawng dala mahni ram hum tum tlatna (Compensation tam zawk beisei vang emaw) hian ram hmasawnna hna a tikhawlo thei. Hlemhletna leh eirukna chi reng reng hi mahni hmasialna atanga lo awm vek a ni. Ruihhlo tawlh, ralthuam tawlhruk leh sum hmanga thuneitute tlawn lungawi te pawh mahni hmasialna thil vek a ni. Hengte hian sawrkar tha neihna kawng a dal.
4.4. Lansarh/lar duhna uchuak
Hming that fal duhna leh tumna, lar tumna leh chumi kawnga chet lakna te hian sawrkar tha neihna kawng a dal chang a awm fo. Committee-in tute emaw chunga hremna a lek dawna Committee-a rel dan leh tute emaw sawi dan lo hrilhruk fal tlatte hian thawh hona tha a thiat ta thin. Mi thiltithei (thuneihna hmuna awm) te laka tlaktlum fal leh an duhsakna chan tum tlatte avangin mi dik lo hrem a har chang a awm. An laka lansarh leh duhsakna dawn duh vangin sawrkar/department rorelna a fel loh phah thei.
4.5. Tehfung (Khin) dik lo
Kristian ni reng chung si a Bible zirtirna aia tunlai dan, mite tih dan, anni pawhin an ti tih te nun dan leh thiltih tehna atana hman hi tehfung diklo kan tih chu a ni. Sawrkar, School, Chhungkua, NGO leh kohhran leh mi tin hian kan tehfung hman tur chu Bible zirtir dan ni zel se, chumi zirtirna chu zawm theuh ila sawkar tha kan nei mai ang. Mahse, tehfung dik lo zawk kan lek thin avangin sawrkar a kal dik thei thin lo a ni. Inthlan campaign laia thawh rah ni lo seng tum tlat te hi mi rethei pawhin i sim ang u. Ni reilo te atana pawisa hman tur neih khan kan nakin rei zawkah min tirethei chhunzawm thin tih hi hriat a va tul tak em! Thla hmasa lawka Dampa bial MLA bye-election campaign thawm thangva te kha a ngaihnawm lo takzet! MPF din lohna khua engemaw zat a awm a, chanchin mawi lo a hluar zual em ni a tih theih. MPF dinna khua ngei pawh an fihlim chuang hek lo. Politician inti, party worker leh Candidate chhungte leh thiante hian dik lo taka sum hmanga vote zawn chu kan nuna thil hlu tak “dikna leh rinawmna” hralhna mai a ni tih i hre phal bawk ang u. Tehfung dik hmang ngam lo khawpa dawihzep chu ram hruaitu ni tlak a ni lo.
5. Tlangkawmna
Sawrkar chu eng nge ni a, tute siam nge tih leh sawrkar tha leh tha lo hriatna tur principle UNESCAP-in a duan te kan sawi ta a. Sawrkar a chhiat a thata a rah sengtu chu ram leh a chhunga mi cheng te, thing leh mau, lui tui leh boruak thlengin a ni tih pawh kan sawi bawk. Sawrkar tha kan neih theihna tura mawhphurtute leh an mawhphurhnate kan sawi hmawr hawng thuak thuak a. Chuta mawhphurtuten an mawhphurhna an hlen theih nan kawng tha zawh tur pawh kan sawi riak ruak bawk. Chuti chung chuan sawrkar tha neihna kawng dal tlat thin thil tlem kan sawi tel a. Chu chu mihring moral-ah a innghat thui hle tih pawh kan hre thei awm e. Rinawmna leh dikna avanga chan huama, mahni chauh inhmangaih aia ram pum that rualna ngaihtuah phal a tulzia te heng atang hian a hriat theih awm e. Kan rama sawrkar tha neihna daltu zingah Political Party member leh worker te an langsar viau. Mipui nawlpui pawh ram huap, mi tam tak huapa thil sawi laia kan thahnemngaihna leh, mahni chhungkaw bil hmazawn thila kan rilru kan thlak leh lawi si thin te thlengin ngaihtuah tur a awm. Pawlho thiltih a niha ram hmangaih, mimal nuna ram tan tih ngaihtuah leh phal si lote hian sawrkar tha neihna kawng kan lo dal ru fo tih zir chhuak tel ila a tha khawp ang.
SAWKAR THA NEI TURA MAWHPHURTUTE LEH AN MAWHPHURHNA – PART 1

