Site icon The Aizawl Post

THANMAWII LEHKHABU THLÎR LÊTNA: sumdâwng hlawhtling HAUVA chanchin

Dr J.T.Vanlalngheta
ADVOCATE
Writer’s Lexis and Law

Thu hma hruai: J.F.Laldailova’n W.Shakespear-a lehkhabu a lehlin hian rûl thah thiang lo that teh châwka a inchan thin ang maiin, chhûngkaw ropui tak chanchin inziahna lehkhabu thlir lêtna kei teh lulin han ziah hi ka tîm hle a; chutih laiin, ziah ngei tul tihnain min nangchîng niin ka hre ve bawk a; lehkhabu ropui êm êm ‘Khuarei Sulhnu’ thlir let tuma ka ziah lah puitlin lovin ka dah tâwl ta mai bawk nen, anmahni hrilh lovin, theih tâwp chhuahin ‘Sumdâwng hlawhtling Hauva chanchin hi ka’n thlir let ve hrim hrim a ni.
He lehkhabu hi Pu Bualhranga nupui Pi Thanmawii ziah a niin phek 212 laia chhah a ni a, thlalak pawh 48 lai awm siin Rs 250 man chauh a ni lawi a. Lehkhabu ka chhiarah chuan zirtir nei tha leh la ngaihnawm ber niin ka hria. Hmun ren avangin leh, thu ziak mite tih dan zâwmin Hauva, Thanmawii leh Bualhranga tiin an hming kan ziak zel tawh ang.
A bu chhunga thu awm hi bung 31 zeta then a ni a, thu belh a awm bawk. Dr Lalrinawmi Ralte-in Thu Hma Hruai ngaihnawm takin a ziak a. Rinmawii ziah atang hian Pu Hauva-te chhungkua chu phuisui tak leh khawsak tha tak an nihzia kan hriat theih tak thu te, Zemabawk luah hmasatu leh lo chei mawitu an nih thu te nên. Hauva nu Pi Darin a pasal Pu Hlira hnena Pathian ringtu nih a dil te kha hriat a va nuam êm! Pasal te phalna la thlapa Pathian ringtu a ni khan a nghawng thui em em a, Pathian ram pek chungchangah te, mi tanpui ngaite tanpuina kawngah te sul a sut nasat dan te a ziak bawk.
Bung khatna hi Hauva pian leh murna, a nupui neih chungchang te, Zemabawka an awm laia Pathian thu hrila vak thint’n thlen nana hmang a, thla khat te thla hnih te an châm chilh thu te chu a ngaihnawm mai ni lovin rawng bawltute tana an lo hlutzia kan hriat phah a ni. Bung 3-naah hian huan te siam a, chawhmeh, eg., zik hlum, par bawr, adt an thar that thu te, chung chu Aizawla an zawrh thin thu te he lehkhbu ziaktu leh a u Tluanga nen tui um khirha tui an chawi thu leh an nun phung entawn tlak takte tar lanna a ni.
Bung 4-naah hian 1955 kum bul lama Aizawla an pem tak thu leh thil dang chanchin a chuang a. Bung 5-na hi a ropui tawp: “ Ka pa (Hauva tihna) chuan dawr a han siam chu a bei ngawrh khawp mai a, zingah thovin, a inthiar zo chu a dawr hawng turin a kal nghal a. Ka pa chuan nilengin dawr a hawng a, zan dar 8 leh dar 9 thleng thleng hian dawr a hawng a….” tih te hian Pu Hauva lo taimakzia leh taimakna kawnga a lo fakawmzia leh tunlai dawrkai tam takte tan pawha entawn atana tha tak mai, kan lo hriat ngai loh si te a ni. Bung 8-na hi rangva in an neihh tak thu te, in hmun leh dawr te chu Hauva hian ama pawisa thawh chhua sa veka a lei thu tein a ziaktu hian a ti tawp a.
Bung 9-na hi ram buai an tuarzia thu te, chumi avanga Thanmawii pa dawr 3 a kan fai vek chungchang leh a kaihhnawih sawi zauna a ni a; bung 8-na hi a pa chu Bazar Bungkawna a inpho ve tak thu a niin, tuna Lianchhungi Bookstore hmunah hian rangva kâng bângte hmanga sethlàma dawr chhe tê a sak chungchang te, dawr bungraw la tura Calcutta-a a kal thu te a ni. “Ka pa rinawmna leh thawh rimna kha Pathianin mal a sawm tak zet a ni…” tia a bu ziaktuin a sawi te hi hriat a nuam hle mai. Bung 12-na hi Lianchhungi Book Stores an tan thu te (tun din hmunah) Synod Bookroom tih lohah chuan book store upa ber a lo nih tak thu te, he Book Stores awm tirh vela damdawi dawr 4 chauh a awm thu te ziahna a ni a, a beng varthlak tak zet a ni.
Sum hmuhna kawnga Hauva fumkhur dan chungchang hi Bung 17-naah kan hmuh rualin, kum 1963 vela Dawrpui Vengthara Rs 7,000-a a ram lei, YMA Hall sak nana a sah thlak leh a thlang lam pang zawng Salvation Army Biak In atana a pek chungchang a ni. Salvation army ni lovin SA tana a tih tih hi a namen lo hle mai. Bung 19-na hi Hauva hun hnuhnung lam chanchin niin, a tu leh fate hnena a thu ro chhiah chu RINAWMNA, TAIMÂKNA leh DIKNA a nih thuin tlang kawm a ni.
Thanmawii Pa thu sawi thin thenkhatte chu Bung 20-naah a chuang a. Point 5 lai a awm. Ziah lan atan chuan a uiawm êm mai a, a bu ngei chhiara hriat tum mai chi a ni a, ka’n thûlkhung hlauh ang e.
Bung 31-na hi a bu ziaktu Thanmawii pi Dari chanchin ziahna a ni a, buhfai tham a ngaih pawimawh thu te, Pathianni apianga kho khat chhîpchhuana thingfâk lian tawk hawla biak ina a dah thin thu te, an in hi Pastor Vanchhunga riah leh chawlh fona a nih thu te, a nu Dari anga nu tha, fel, ngilnei, hawihhâwm, zaidam leh hmangihnaa khat hi Mizo nu zingah a la hmuh ngai loh thu Pastor chuan a hrilh thu kan hmu.
Bung 24-ah hian he lehkhabu ziaktu Thanmawii nuin lo a vah ve thin thu te a chuang a, hei hi a ngaih sânawm tak zet mai.
Thanmawii lehkhabu phek 71-na hi an pa Bualhranga ziah a ni a, Lianchhungi Book Stores chungchang leh amah Bualhranga’n Calcutta, Guwahati leh Silchar a dawr chungchang a ni a. He bungah hian,”…..mâkpa ka nihna mai avang khan sumdâwnna kawngah min ring nghal mai lo va, ka zinna rah a han hmuh erawh chuan min ring tulh tulhin sum dawnna lamah kan phûr dûn tawlh tawlh a……” tih te hi Zoram khawvel hriata pho chhuah phal loh chi a ni lo; makpa leh puzawn inkar, nupa inkar leh pa leh a fanu inkar a fel dan leh an inrin tawn dan te hi (sum leh pai thlengin) a ropui tak zet a; hemi belhchhahtu: Bualhranga hian (thil pawimawh tia) beisei aia sum a hman ral tam chuan Kolkata, Guwahati emaw, Silchar-ah emaw, a puin (‘Hauva’ tihna) kum 20/30 sumdawnnaa a lo dawr tawh, dawrkai lian tak takte hnen atangin a mamawh ang chu a puk theih mai zel thu te hi hriat a nuam êm mai a, zep phal chi rual a ni lo; sum leh pai lama vaihovin a pu leh amah an rin zia hi a ropui hle. Amah (Bualhranga) ngei pawhin,” ….min han pûktir mai phal kha thil mak tak chu a ni ve reng rengin ka hria……” a ti hial rêng a ni. Hei bakah hian ….Aizawlah pawh hetianga company rate aia sanga hralh ru thin hi agent zinga an awm zauh zauh thin thu leh chutiang chu company-te huat zâwng ber a nih avangin sumdawnna lama an inzawmna zawng zawng, an company bulpuitena an chhut chah vekte pawh an awm thu a sawi te leh a bikin….a sumdawnnaa a motto atana SERVICE TO THE SOCIETY FIRST, PROFIT SECOND tih a hman phei hi chu a ropuiin a hlu hle; thu fing, sumdawng zawng zawngtena an thinlung pheka an vawna an zawm vek atan ka ît hle mai. Kawlkhuma (Salvation Army) Home-a fahrah pakhat an chawm tan ve thu te, an sum din hmun ang zela Pathian duh zawng leh mipui tana tha nia an hriat kawng hrang hranga an sum hmuh atanga an serh hran theih tê tête an hman chhoh tak zel thu te, politician corrupt lo ber thlanna an neihah Brig.T.Sailo chu pakhatna niin Sawrkar hna thawk zinga K.L.Liana pakhatna a nih thuin he bung hi a khar a.
Pathian hminga an chhungkaw luan chhuah vena thenkhat a târ lante chu: fahrahte chhawmdâwl hi an nupa thinlungah a khat liam tih hriat turin point hmasa berah Lungleia Kawlkhuna Home-a kum 1975 vel atanga an pek thuin a ziak tan a. A bu ziaktu hian an luan chhuahna hi Point 9 lai, hraw tak tak a dah a, hetah hian a awmna kohhran bik piah lamah, kohhran dangte tan pawha an luan chhuahna te, mit del sikul tana an luan chhuahna te leh zirlai retheite hma sawn nana an hma lakna te a tel a; he thu han chhiar hian chhûngkaw malah chuan anni anga Zoram khawvela mi dangte leh institution hrang hrangte tana luang chhuak hnem hi an awm lovin a rinawm hial mai.
…..a kar lehah a sing tel emaw, a nuai tel emawa chhan tha tak (noble cause) nia an hriatte pek zauh zauh an neih thu te, kut tling lova sumdawn an tih ngai lohzia te kan hmu bawk.
Pi Thanmawii hian a pu (Hauva) hnung zuia kum 26 teh meuh sumdawnna kawnga hma a lak thute sawiin sumdawnna hmanga ei zawn tumten an hriat atana thaa a hriat point 8 lai a tar lang tel bawk.
Bung 28-na hi Bualhranga ziah a ni thung a; an intawn dan te, a nupui Thanmawii chu a kila lung tangkai a nih thu te, Mizoram Provisional Government -a Senator a nihna anga ram buai hun âwm te, a nî leh darkar chena a hriat vek thu te; nimahsela, a nupui, a nu leh pa, a pi leh pute pawh a hrilh loh thu hian mi rin tlak, thu rûk vawng thei tak a ni tih a tar lang. Mizote Tribal-te hi thu ruk vawng thei lo kan ni tlangpui maithei a, hemi kawngah hian a entawn tlak hle a ni. He bungah hian an nu Thanmawii chu nula hmel tha taka a hmuh thu te, MNF Underground-a kum 6 chhung teh meuh a nu leh pate mit tlung taka a lo awm thu te; thiin a haw dawn nge, damin a haw dawn tih lah hriat ni hek suh; chutih lai, kum 6 chhung teh meuh rinawm taka a pasal lo haw hun a nghak thei kha nu rinawm danglam tak niin leh, a pasalin a ngaih san leh a ngaih hlut thu a ziah hi chhinchhiah a tha hle bawk.
Bung 29-na hi An Tu Leh Fate chungchang, ngaihnawm leh entawn atana tha tak tak inziahna a ni a.
Bung 30-na hi a bu ziaktu pasal chanchin a ni a. Bualhranga hi MNF Undergound-ah lut lo sela chuan ACS (Assam Civil Service) Written pawh a tling ngei a, Interview nen pawh ni se a tlin ngei a rinawm thu kan hmu. A chhan chu Mizo tan Seat 5 awmah candidate 2: Lalchhawnthanga leh Bualhranga chauh written-ah an tlin vang a ni (Zalenna sualin ram hnuaia lut lo sela chuan, mi dangte ang bawkin Bualhranga hi promoted IAS-in Mizoram Sawrkar atang hian a retire ve ngei ang le–Article writer’s addition)
Thanmawiin lehkhabu ‘sumdâwng hlawhtling Hauva’ chanchin 1912–1996 tih a ziah bung 31-naah hian mi hrang hrangte thu sawi a dah khâwm a, a sawitu zinga Sêna Zote ziah ‘ Bualhranga lehkhabu chhunga mi ‘…..zalênna sualtu MNF sipai leh Mizo Union inkar kar boruak te, remna zawnga amah Bualhranga ngei a inpek dan zawng zawngte chu thu ngaihnawm satliah ni mai lova chhinchhiah tlak a nih thute kan hmu bawk a.
He lehkhabu (soft cover)-a bung then pangngai chu Bung 31 chin hi a ni a, hemi hnua Revd Dr. Chuauthuama ziah ‘ Bualhranga-te Nupa leh Kei’ tih te, P.L.Liandinga ziah, Bualhranga lehkhabu ziah ‘Khuarei Sulhnu Thlirna’ te, ‘Khuarei Sulhnu Lehkhabu Thlirna’ tih thupuia hmanga Lalbiaktluanga ziah te, ‘Khuarei Sulhnu leh Keimah’ tih R.Lalhmangaihsanga ziah te, H.C. Vanlalruata ziah ‘Khuarei Sulhnu Part 1 leh 11 te chu a hlu hlawmin a ropui hlawm ngei mai.
Heti hian, kei, Mizo thu ziak mite zianga a tê ber hian Zoram khawvela sumdawng hlawhtling ni mai lo, dik tak leh Pathian tih tak chunga sumdâwng leh mamawhte tana luang chhuak thin Hauva chanchin chu ka duh lai lai te chuk lawrin thlî lêtna ka’n ziak ve chu a ni a, a phuailuaiin a then a zar pawh a ni phak kher âwm lo ve. An chanchin hi chhiar loh phal rual a ni lo va, hre kim tur erawh chuan ‘Khuarei Sulhnu’ lehkhabu Bualhranga ziah nen chhiar ngei a tha ang le.
Pu Hauva leh Pu Bualhranga-te nupa anga Pathian rawng bawl chunga dik taka sumdâwng a, mamawhte hnena an neih sum thawh chhuahte luan chhuahtira LALPA Pathian mal sawmna dawng ve ngei tur hian he thu ziah chhiartu zawng zawngte duhsakna ka hlan e.

Exit mobile version