Rev. Dr. Lalhmachhuana
Bawngkawn Bethel
1. THU KAMKEUNA:
Pu Suaklianan ‘Lei hi Lalpa, I thilthlawnpek hmasa a ni’ (KHB 78) a lo tih Pathian malsawm khawvel hian kum tinin chhiatrupna chi hrang hrang a tawk a. Chhiatrupnate hi thil thleng fo kan hmel hriat sa a awm a, kan la hriat lem loh hmel thar a awm bawk. Khawvel ke pen dan leh than dan enin kan la hriat ngai loh harsatna mak leh danglam tak tak pawh kan la hmachhawn zel dawnin a rinawm.
Kumin kum chanve chhung lekin Zoram dung leh vangah thli, ruah, tui hawk/lian leh leimin vanga chhiatna chanchin ngaihnawm loh tak tak hriat tur a tam ta viau a, a pawiin a hreawm thin hle mai.
2. THIL SIAMTE RUMNA CHU ENGE NI?
Thil siam zawng zawngte hi Pathian kut chhuak, duh taka a siam, tha a tih em em, malsawmna tam tak a chilh hnan kan ni. Thil siam chi hrang hrang – nunna nei leh nunna nei lote, thil sakhat, tuiril leh boruak zawng zawng te hi thil hrang leh danglam vek kan ni a, mahse inpengtawn, inzarzawm leh nmamawt tawn vek tura siam kan ni. Mihringte hi thil siam chhungkua a naupang ber kan ni a, mahse thil siam zinga chungnung leh chungchuang ber kan ni lawi si. Bible sawi angin mihringte hian thil siam dangte chungah mawhphurna lian tak ‘enkawl leh ven’ (Gen 2:15) hna chu mihringte kutah a awm. Pathian thu atanga thlir chuan Eden huana mihring bawhchhiatna kha thil siamte anchhe dawnna leh rumna bul intanna niin a lang.
Thil siamte hian chhan hrang hrang vangin natna leh tuarna an tawk thin. Mihring kut tuara thil siam dang ten harsatna, natna, nghaisak leh dinhmun der thawng taka an awm avanga an lungngai, thlaphang leh na tuar mangang talvelna hi thil siamte rumna tiin an sawi thin a, thenkhat chuan thil siam dangte thinrimna an tih pawh hi a maw lo e. An nihphung pangngai piah lama thil siam dangte chetna – chhiatrupna chi hrang hrangte hi an rumna lan chhuahna a ngaih a ni. An tuar nasat em avangin Paula phei chuan uar takin ‘hmeichhe nau vei na tuarna’ nen a tehkhin hial. Thil siam dangte chunga mihringte hleihlennate (Injustice, exploitation) hi tunlaia an tuarna belh chhahtu a ni a, hmun kilkhawr taka awm Mizoram pawh hi kan bang bik lo tih chu chhiatna thleng mek hian a hril.
3. CHHIATNA CHI HNIH:
Thil siamte chunga chhiatna thleng thin hi hlawm lian tak chi hnihin then ila, chungte chu khuarel chhiatna leh hringrel chhiatna tiin.
(i) Khuarel chhiatna – Khuarel chhiatna chu Pathianin leilung awm dan a siam leh khuarel kalphung ang taka thil siam chunga harsatna, tuarna leh chhiatna thleng thin hi a ni. Khuarel chhiatna chi hrang hrang te chu thli chhe tleh, tlangkang, lirnghing, tui lian, leimin, leitawlh, mautam, saberekakuangkaih leh adt. an ni. Khuarel chhiatna hi chu mihring theihna piah lama thil thleng, pumpelh thei loh a nih vangin a nih ang anga hmachhawn a ngai. Khuarel chhiatna thleng laka kan tih theih te chu fimhur leh tha taka thil siamte enkawl, hman tangkai leh humhalh a ni a, a zau thei ang bera inzirtirna tha pek (Environmental awareness) leh duat taka enkawl hi invenna tha tak a ni.
(ii) Hringrel chhiatna – Hringrel chhiatna chu mihringin thil siam dangte chunga harsatna, tuarna, buaina leh chhiatna chi hrang hrang a thlen tir thin hi a ni. Kan rama chhiatna thleng thin chhiatrupna te chu leimin, leitawlh, kangmei, inchim leh adt. hi an ni a, thli leh ruah leh leimin/leitawlh vanga thleng a ni tlangpui. Hringrel chhiatna hi mihring siam chhiatna huang chhunga mi a ni awm a, tam tak hi chu pumpelh theih niin a lang.
4. THIL SIAMTE RUMNA THLENTU:
Khuarel chhiatna te hi chu Pathian rel dana thil thleng a nih vangin mihringte dan rual a ni lova, anih ang ang a hmachhawn mai a ngai. Tunlai a thil siam dangte chunga chhiatna leh rumna thleng tam tak hi chu mihring thiltih ngawng chhuah a nih vangin mihringte hian heng chhiatrupna lakah mawhphurna lian tak kan nei. Khawvel ram zau zawk a hringrel chhiatna thlentu thenkhat zinga chi thum te chu:
(i) Hmasawnna – Mihring nihna ze ril leh chungnung bik chu ngaihtuah theihna leh hmasawn duhna kan nei hi a ni. Mihring ngaihtuahna chevel hi hmasawnna (Development) tobul a ni a, ngaihtuahna, suangtuahna, hriat belh chakna leh hmathlir neih te hi hmasawnna rahbi pawimawh tak an ni. Mihring rilru leh suangtuahna chuan khawhawi (Worldview) leh nungphung, khawsakna leh chetvelna kawng tin rengah hmalam a pan tir a, chu chuan kawng hrang hrangin hmasawnna a thlen thin. Hmasawnna chuan thil tam tak a keng tel a, mamawh tam tak a nei a, thil chi hrang hrang a ngai thin. Chung hmasawnna tura mamawh te chu amah hnaihtu leh ban phak a thil awm te, hualveltu leh chhehvela thil awm, thil nung leh nung lo, thil sakhat, tui ril leh boruak atangin lak khawm a ni a. Mamawh leh chak khai lak khawmte tangkai taka hman a ni a, tichuan hmasawnna rahbi tuk a ni thin. Hmasawnna hian pang hnih a nei a, thil tha leh tangkai tam tak a thlen laiin, thil duhawm lo leh harsatna pawh a keng tel ve bawk. Hmasawnna hi dan chi a ni lova, hman dan thiam erawh a ngai.
Finna, hriatna leh thiamna pung zelin dam khawchhuahna leh khawsakna piah lam thil mamawh a ti pung a, chu chuan hmasawmna hmel thar, hrawl leh changkang zawk a hring chhuak thin. Tunlai hmanraw changkang leh thil siamna khawl (Factory/Industry) bun tur phei chuan hmasawnna ruhrel – inkalpawhna tha, khawlphetha, thil siamna leh adt. a ngai thin. Hmasawnna ruhrel dinna kawngah leilung, lui leh kawr, thing leh mau, nungchah leh khuarel thil ten nasa takin an tuar a ngai. Hmasawnna a awm apiangin a tuartu awm a ngai a, chung tuartu zingah chuan khuarel thil hlu leh tha, mihringte nena inngheng reng nunna nei leh nei lo ten nasa takin an tuar a, thil siamte rumna pawh a thleng fo.
(ii) Hmasialna leh duhamna – Pathian chuan a thil siam te mamawh, inhnektawn dan leh inbuk tawkin engkim a siam. Mihring leh thil siam dangte dam khawchhuahna tur leh an mamawh tin reng Pathianin leilungah a dah a, mi duhamte duh zat erawh ni lovin tih a ni. Khuarel thil leilung, leihnuai, tui leh boruak hausakna te hi Pathian thil thlawn pek hlu leh ropui tak an ni a, mihringte inhnangfakna leh dam khawchhuahna tur vek an ni. Mihring ziaah chuan mahni indah laipuina te, pakhatna nih kan duhna te, mahni atanga thil the thinna te, mahni thlirna leh ngaihdan vawn tlatna a bet thin. Mihringte hi mahni neih a lungawi kan awm lova, mahni kuta sa hrang aiin mi kut a sahrang hmu tai zawk kan ni a, neih aia tam hret duh vek kan ni. Mihring zia a ‘mahni indah laipuina’ leh ‘chin tawk nei lo duhna’ te hian mihring leh mihring inkarah mai ni lovin mihring leh khuarel inkar thlengin harsatna a thlen thin a, chu chu thil siamte rumna chhan bulpui a ni thei awm e.
(iii) Hmanraw hluihlawn (Wastes) – Hmasawnna avangin eng lai pawhin thil thar hmel hmuh tur a awm reng a tih theih awm e. Thil thar eng pawh siam ni dawn se hmanraw tam tak a ngai a, bungrua leh hmanraw mamawh tawh loh thehthang leh hluihlawn tur lah a tam mai ni lovin buai pui tham a awm reng.
Hmanraw hluihlawn te hi tawih thei leh tawi thei lo an awm a. Tawi thei te hi chu rei lote-ah a tawih ral a, lei tha-ah a chang leh thin. Bungraw hluihlawn tawi thei lo te hi halral chi a awm a, thenkhat chu siam thar leh thei a awm a, thenkhat chu kum tam tak chhunga chhe lo tur – saidawium, thelret leh plastic ang chi pawh a awm. Bawlhhlawh enkawl leh sawngbawl dan tha, him leh changtlung neih hlan a nghahhlelawm hle mai.
(iv) Sik leh sa danglam (Cimate change):
Sik leh sa danglam hi tunlai khawvel hmun hrang hranga chhiatna thlentu bulpui a tih theih awm e. Tuifinriat zau tak chunga sik leh sa inhlawmkhawmin thlipui a siam a, chu thlipui chuan kawngkal fel tak zawhin a tleh kual thin. Thlipui chevel chuan khawmual hrut hun a nei a, dam taka thli a tleh chuan khawmual tan boruak nuam, thlifim leh ruahtui duhawm tak thlentu a ni thin. Mahse thli hrang leh na takin khawmual a tuam chuan thli chhia (Cyclone) kan ti a, thli leh ruahtui inkawpin khawmual a tuam thin a, chhiatna rapthlak tak tak a thlen thin.
5. MIZOTE LEH CHHIATRUPNA:
Chhiatnain nasa takin min tuam mek a, heng chhiatna duhawm lo tak tak lo thleng hian chhan an nei vek. Chhiatna thenkhat hi chu pumpelh theih rual loh khuarel chhiatna a nih laiin thenkhat chu mihring thiltih nghawng chhuah hringrel chhiatna an ni. Kan rama chhiatna thlen chhan ni thei awm thenkhatte chu:
(i) Thli leh ruah: Kan rama chhiatrupna thleng thin chhan bulpui ber chu thli leh ruah tui vang a ni a tih theih awm e. Bay of Bengal tuipui atanga ruah tui pai thli lo thleh thin hi kan ram tan fur ruah tui hnar pawimawh ber a ni. Ruahtui hi chi hnih kan dawng thin a, Fur ruah (Southeast monsoon , June – September
/ El Nino) leh Favang ruah (Northeast monsoon, October – December / La Nino) te. Kum tir lama Bengal tuipui atanga thli leh ruah lo haw thin To ruah hi Fur ruahin a zui chang a awm fo.
Mizoram vanneihna chu Bengal atanga lo kal ruah tui kan dawng tha hi a ni. Kum 2015-2023 khan chawhrualin kum tin mm 833.41 ruah tui dawng ang kan ni. Kum dang aiin kumin hian ruah tui kan dawng tha a, hetiangg hi July thla thlenga ruah tui tlak dan chu a ni: January – 1.8mm, February – 15.2mm, March – 33.8mm, April – 87.0mm, May – 519.0mm, June 353.7mm, July – 310.7mm (Ni.22 July thleng).
May 27 zana Remal Cyclone vanga ruahpuivanawn sur kha zan khat thil thua ruah tlak tam ber 205 mm a ni a, khatianga tam ruah kha tum khat thil thu-ah a la tla lo tih a ni hial. Thli leh ruah inkawp vanga chhiatna hi kum tinin kan tuar a, kan tuar nat dan erawh a inang ziah lo a, kumin hi kan tuar nat ber kum a ni rih awm e.
(ii) Leilung enkawl dan fel lo: Kan ram tlangram a ni a, leilung naupang, thawl leh nghet lo a ni a, chuvangin leilung enkawl leh khawih danah kan fimkhur thiam a pawimawh. Leilung kan khawih dan hi ngun taka thlir chuan ngaihsam, fimkhur lo, ruahmanna fel lo, hmathlir nei lo kan ang. Fimkhur lo taka In sakna tura leilaih te, kawng sial nan lei laih leh luivung paih te, Quarrya lung lak leh lung hal dan te hi leilunga chhiatna (Leimin, leitawlh, lei tlahniam, in chim leh hnawl adt.) chi hrang hrang thlentu niin a lang. In leh a vela nitina chhungkaw thli leh tui chhia luan dante, hnawmhnawk tihral dan te, Septic tank thli te, kawr tui leh tuihawk luan dante, tui tai leh hnawl kalna tur te hi a kawngbo riau a. Kawng sir tui luanna tur pawh hi tun aia nasa zawka uluk ni se a duhawm hle mai. Tui leh thli chuan a hniam lam apiang a pan a, luanna tur kawng/kawr mumal a awm loh chuan khawiah emaw a relruk a ngai a, mangkhawngah a chang thin. Thli leh ruahin lei laih hlim chhawn leh tui kawng mumal lo a chhilh hnan chuan chhiatna leh harsatna in a zui lo thei lo.
(iii) Ngaw leh nungcha enkawl dan: Kan chenna leh min hualveltu leilung, ngaw leh nungcha chunga kan chet lak dan han en vang vang hian hmangaih leh duattu aiin nunrawng taka suasamtu, nghaisatu leh tichereutu hlimthla rawng a kai em aw tih tur kan ni. Mamawhna sir khat atanga thlir chuan ei leh bar zawn nan lo vah leh hal te, thing kih leh zai te, ran vulh leh talh te a ngai a, sir leh lam atanga thlir chuan dam khawchhuah nan boruak, tui leh ei tur kan mamawh. Ngaw leh nungcha te hi mihringte mamawh kawltu pawimawh tak an nih avangin a enkawl, humhalh leh hman danah theih tawpa fimkhur a pawimawh. Inthenawm khawvenna kawng a hma lak dan (Civic sense) leh min hualveltu laka kan chet dan (Environmental ethics) te hi insiam that a ngai ta hle mai.
(iv) Bawlhlawh thehthang leh sawngbawl dan:
Hmasawnna avangin thil neih a pung thur thur a, chu chuan thil tangkai lo leh hluihlawn a ti pung. Tunah chuan bungrua leh hmanraw chhia, hluihlawn leh hnawmhnawk thil kan enkawl leh theh thang dan fel lote hi chhiatna thlentu a ni thei ta. |awih leh riral mai mai thei lo plastic/synthetic/ darthlalang/saidawium/ sahar/sarang adt. hmanga thil siam te, khawl leh electronic thil chhia leh a tuamna te hi buaipui tham an tling ta.
Bawlhhlawh thehthang, enkawl leh sawngbawl kawngah kan fimkhur viau loh chuan hriselna leh leilung chhiatna kawnga harsatna thlentu an ni thei.
(v) Hmasawnna sulhnu: Kan ram dung leh vangah hmasawnna ruhrel hlimthla duhawm tak tak hmuh tur a awm ta nual a, hei hian mual eng min hmuh tir turah ngai ila. Thil reng reng hian pang hnih a nei angin hmasawnna pawh hian a tha leh chhia a keng tel thin. Rel kawng leh kawngpui lian avanga thil awlsam, bungraw tam leh tlawm tur ngawt pawh hi a lawmawm a, mahse heng kawng siam nan a man kan pek – ram hmel hmang, ngaw leh kawr lo danglam te, thil nung, boruak, sik leh sa a nghawng te, chhiatna duhawm lo leimin, lei tawlh, in hnawl leh in chim, nunna hial kan chan ta fo pawh hi theihnghilh loh a tha.
Hmasawnna avangin In sak nan te, kawng hlui zauh leh kawng thar sial nan lei laih avanga engtiang a nasa in nge hringrel chhiatna kan la hmachhawn dawn tih pawh chhut hmaih lo ila.
6. THIL SIAMTE RUMNA SAWHKHAWK:
Thil siamte tuarna leh rumna hian nasa takin nghawng a nei a, kumin kum chanve hmalamah ringawt pawh chhiatna nasa tak, in leh lo chauh ni lovin nunna hial chan te pawh kan awm a, a pawi tak zet a ni. Khuarel leh hringrel chhiatna avanga tuarna leh harsatna, tah leh rumna kan tuar thenkhat chu:
(i) Hunbi mumal lo: Pipute hunah kha chuan hunbi chi li – nipui, fur, favang leh thal an hmang thin. Hunbi inher ang zelin inbuatsaihna, inruahmanna leh hmalakna an nei thin. Tunah erawh chuan hunbi in awm zia a nei ta lo em aw tih turin thil hi a mumal ta lo a, hunbi chhiar thiam pawh a har ta. Khaw thiang leh arsi phe tuar mahse ruahin sur a thulh lova, hriat lawk lovin ruah bawhawk a tla fo a, nipui thawt lai leh favang theng thawt hun nuamahah namen lova ruah tla thin avangte hian hunbi-in mumal a nei ta lo tih a hril. Tui kang, khawkheng, thli chhe tleh, ruah baw-hawk, tui lian, tui hawk, hnawl tam thu kan hre zing tual tual. Kum tinin hrileng mak pui pui – mihring natna chauh ni lovin ran leh thlai natna hri leng thawm hriat tur a tam ta. Hunbi mumal ta lo hi ram ngaw chereu vang a sik leh sa danglam nghawng niin a rinawm.
(ii) Sik leh sa danglam (Climate change): Kan Zotlang ram nuam tak, chhawrfpial run iang tia sawi thin kha tunah chuan a danglam ta hle. Boruak dai leh thengthaw nuam tak thin kha tunah chuan beisei tur a phak a ni ta meuh lo. Phai ram khawlum AC aia kan ram boruak dai nuam zawk tia kan chhuan e mem thin kha tunah chuan AC mamawhna a sang ta hle. Sik leh sa danglam vanga khaw lum leh vawt thu-ah tuar hreawm chin la thleng lo mah ila, tunah chuan ni sensa vawl vawl te, lum na tak te, lum huam huam leh vawt vin tuk te kan hmel hriat ve ta hle. Hmasawnna vangin khawpuia pem lut an tam a, tunlai hmanraw hmanga in sak a ni tlang pui tawh a, ngaw thiah vanga thing leh mau chereu te hian sik leh sa a ti danglam mek. Sik leh sa inthlak danglam chuan nasa takin thli leh ruah kalhmang a khawih danglam a, thlipui leh ruahpui-in harsatna leh chhiatna tam tak a thlen thin.
(iii) Leilung chetna: Tlangkang leh lirnghingte hi lei chetna thlentu ni mahse, kan ram vanneihna chu tlangkang a la thleng lova, lirnghing na tak, chhiatna thlen khawp a la nghing lo hi a ni. Chhiatrupna kan tuar nasat ber nia lang chu leilung chetna niin a lang. Leilung chetna te chu thli leh ruah vanga leimin, leitawlh leh lei tlahniamte an ni a, lei chetna vanga harsatna leh vanduaina pawh kan tuar tam ta hle. Chhiatrupna duhawm lo tak kan tawh thinte hi khuarel e.g. lirnghing, tlang kang adt. vanga thleng ni lovin hringrel e.g. lei laihte, lung halte, leivung paih mumal lo ruahtuiin a chhilh hnan vanga thleng an ni tlang pui.
7. TLANGKAWMNA:
Pathian kut chhuak thil siam zawng zawng te hian engti emaw tala inzarzawm dan kan nei vek. Taksa pakhat a peng pakhat na tuar chuan taksa pum a fan chhuak thin angin thil siam te tuarna hian thil siam dangte a nghawng thin. Thil siamte rumna hi khuarel emaw hringrel emaw vanga thleng a ni thin. Kan rama thil siamte tuarna vanga chhiatrupna thleng thin tam tak hi pumpelh theih niin a lang. Keini ram neitu leh a chhunga chengte kutah leilung leh a chhunga thil awm te an awm a, thil siam dangte enkawl leh humhalh pawh kan zavaia mawhphurna a ni tih hre thar ila. Thil siam dangte rumna avanga keini mihringte kan rum lohna turin hmangaih leh duat takin enkawl I tum ang u.

