R.Lalfakawma Seling
Dikna kan duh a, thil tisualtu chu sawrkhâr dânin a phu tawk angin hrem ngei se kan duh. Thil dik lo titute hrem an nih loh hian thil sual ti thinte an ngampa a, sualna a punlun thuai mai thin; hei hi khawvêl thil dik a ni.
Zikpuii Pa khan kan lal ten thubuai hlabuai an chinfel dan thiam takin a sawi a. Tunlai khawvel court angin hun rei tak thubuai chin fel tura inchiah ang hi an nei ngai lo va, lal leh a upa ten tûk khatah an rel fel zung zung mai thin. Khawvêl thiamna kawngah sâng lo mah se, an khawvêl mil khan thiam takin ro an rel mai a ni. Thubuai khirhkhan, rem fel theih loh an nei ngai lo. A thiam zawk hriat leh fiah harsa thilah pawh thiam tak maiin ‘tui chhe in’ emaw, an ‘chal rem’ emaw mai thin.
Tunah chuan hmasawnna vângin dik leh dik lo tehna pawh ‘court thutlukna’ a ni ta vek mai a. Court chu a rel feltu, thuchhe remtu a nih tak avângin engkim mai hi an kutah kan dah ta beuh mai a nih hi. A lan danah chuan court rorelna hi a thiam lam nia inngaite chuan kan duh khawp lo fo va; vantlângin kan endawng rawn, in kan kalhsak leh khua atanga kan hnawh chhuah meuhte pawh court rorelnaah chuan a thiam zawk an nih lel chang a awm fo. A tam lam thu leh ngaihdan ni lovin, ‘finfiahna tha’ kha a pawimawh ta ber mai a nih hi.
Tunhma chuan thenawm khawveng chungah emaw, tute chungah emaw lungawi lohna lian tham kan neihin ‘palai’ kan intir a, a theih ang anga inrem leh intihlungawi tawn kha a ni thin. Kan lungawi lohna ten vân tawng chang awm mah se palai ten zâwldawh leh thiam taka hma an lak chuan thinrim reng thu awm bik suh le, hmai êng inzah tawn vângte pawh a nia nga, hunin min dampui mai thin. Mahse tunah chuan eng emaw hlekah kan ‘FIR’ zung zung ta mai a, thu lian tham lotêah pawh thenawmpa/thenawmnu karah dam chhung sernung kan insiam ta fo mai a nih hi.
Uluk taka ngaihtuah chuan ziaktu ropui C.Thuamluaia’n “Tunah zawng, ramin hma a sawn duak duak a, hlimna a tlêm hrat hrat a. Hmanlai erawh chuan hmasawnna a tlêm a, hlimna a tam thung a ni” a tih kha a lo dik takzet mai. Khawvel hmasawnna hrang hrang ten nawmsakna min pek rual hian changkannain a um bo hlimnate kha an hlu zawk em tih hi buk tham tak a ni. He thu kan sawi hian i mawl zel ang u, hma i sawn lovang u tihna lam ni lovin thenawm khawveng mitmei kan inven tawnna khan hliam dam thei lo tur a tuam dam thin tih thu lam a ni.
Thufingte ziaktu chuan, “tha inti êm êmte an awm a, tha an va inti tehreng êm!” a tih angin mi fel tak tak, dum kai lo, puanvar sin tawh ni awm taka lang hmuh tur kan tam ta êm êm mai a. Tumah kan hmu tling lo va, tumah kan zah chuang bawk lo va. Mahni tapchhakzawl atangin a dik ber, a fel ber ang maiin kan phunchiar a; a chang leh “Sualna nei lo chuan deng rawh se” kan ti thul. Mi fel tak ni awm zingah pawh mi sual awmzia chiang lo kan tam. Mi sual chu – mihring kan nih chhunga khawtlang leh ram inkaihhruaina/inawpna dan zawm lote hi an ni mai; thlarau mit atangin ka sawi lo.
Tun hnaiah eiru nia kan ngaih mai pawh ni lova khawvel court pawhin thiam loh a chantir; ‘ani hian a ei ru ngei e’ a tih thlap, a hremna dan turte pawh thuchhuah a siam kan hre ta zeuh zeuh a, hei hian mi thenkhat (tam tak kan awm ang), dik lo chunga neih hram duh thinte rilru a titi ngei ang.
Khawtlang leh ram hruaitute duh loh, chutih ruala mi tam tak duh zawng ni tlat si zu leh ruihhlo zuartute pawhin man an tawk a, hrem an tuar a. Mipui ten hnawk kan tih avânga rei tak hremna tuar tura kan duh an ni chungin court rorelna hnuaiah chuan tâng ngawr ngawr tur an lo ni bik lo va. Dân hnuaia bail theih a nih avangin bail-in an chhuak thuai a, keinin lehlang hmuhin kan lo hmu thung a, dân kan sit phah a. Kan beisei ang hremna an hmuh loh avângin tul lo takin kohhran thleng thlengin kan dem phah dawn dawn mai.
Thil tisualte hremna chungchangah hian ngaihtuahna tihzauh deuh a ngai. Central jail emaw, lock-up emawa zan khat riah hi thil namai a ni lo, duh dan ni lova darkar khat lek awm pawh thil hrehawm tâwp a ni. Mizote phei chu kan la tlêm a, vêng kêltil a mi pawh ‘chumi in hnuai luah kha maw’ tiin kan la inhre thei zel a, mualpho a thuahhnih riau. Mi challang deuh, vêng khat parâwn leh thiltithei ni a kan ngaihte chungah phei chuan chanchinbu leh chanchinthar lama puan nih hi at chhawih nghalna tham a tling. Chutah central jail lama hun hman a la nih dawn phei chuan kum khaw chawr lohna a ni. An nupui/pasal leh fanaute tan lah thil zahthlak tâwp a lo nia, kalna lam apiangah mi ten melh bik, en hrek hrek bika inngaihna a awm lo thei bawk si lo.
Hêng zawng zawng duh khawp lo hian dânin thiam loh a chantir pawh ni hran lo, mipuiin thiam loh kan chantirte chungah kohhran hian hma la se, thunun se kan la ti fo mai. An duh ang tak hian kohhran hian hma la pawh ni se a rêm chuang lo vang, khawvêl a ni tlat. Khawvêl tha thei ang ber siam tum tur kan nih rualin a tha lo zawng zawng kan hnawt bo thei lo tih erawh chiang tlang ila a tha khawp mai.
Sâkhaw puithiam thenkhat leh rawngbawltute zingah ram inrelbawlna chungchang te, hlemhletna chungchangte sawi uar an tam tak vâng nge ni kohhrante hi kan ngai tisa ta mah mah em aw tih tur a ni a; kohhran kan sêl nasat dan ngaihtuah phei chuan NGO hmuhin kan hmûte pawh a ang ta ber mai(puipa ten an zir loh vang nge ni). Chutih rualin vâi deuh rî riâi lam ngawta ngaih tur pawh a ni chuang lâw.
Kohhran chu khawvêl thil ata koh hran, ringtute inpawlhona, intichak tawn tura inpawlho thin kan ni. Siam that kan duhna kawngah pawh intawngtaipui tawn a, infuih tawn tura zirtir kan ni. Mahse, ringtu zingah pawh intawngtaipui sawt lo riauva hria, intawngtaipui ai chuan Taliban deuh taka chet sawt zawk riauva hretu kan pung zel a nih hi maw. Chuvangin kohhranho hian Thlarau Thianghlim hnathawh leh a thiltihtheihnate zir chian kan mamawhzia a chiang telh telh mai a nih hi.