Site icon The Aizawl Post

TUNGE MIZO CHU?

Rev. Dr. Zaichhâwna Hlâwndo

Tun tum chu zawhna atthlâk deuh a lang, mahse pawimawh êm êm si, Tunge Mizo Chu? tih thu kan ziak dawn a ni. Mizoram Assembly rorêl lai kal mêkah Zofate tana ngaihtuahna chawk tho theitu an rêl a. Chu an thu rêl leh thutlûkna ah chuan Mizo hmeichhiaten hnam dang pasal an neih chuan anmahni leh an faten Mizo nihna an chhawm thei tawh lovang a, Scheduled Tribe nihna leh hamthatna an chang thei lovang tih a ni.
He thu hian kan Zofa a bikin hmeichhiate beng leh thinlung pawh a verh hle tih chu kan hre tlâng vek awm e. Chuvang chuan Mizoram Assembly rorelin an thu tlûkna siam sût leh tura ngenna siamte pawh an awm. Mahse kei chuan chu an thu rel lam hi rawn sawi zui vak ka tum lova. Ka vei zawk leh sawi ka tum chu Tunge Mizo chu? tih hi a ni. Nimin khan Facebook ah “Tunge Mizo? tih ka dah (post) a. Group hrang hrangah ka theh darh a, chhanna pakhat chiah a awm a, chu chu “Tumah” tih a ni. YouTube a ka thusawi pakhatah comment a lo awm a, “Kei chu Mizo kan nihah ka chiang” tih a rawn dah a. Mizo nih a chian dan sawi turin ka ngen a, chhanna ka la hmu lo. Facebook-ah leh WhatsApp-ah Hnam humhalh hmain hnam humhalh turah kan chian hmasak phawt a ngai tih ka dah bawk. A hnam hmingah ber hian kan chian hmasak a ngai tih hi ka vei êm êm chu a ni.
Mizo kan ni tih hi engtik lai atang chiahin nge kan lo hman? Zo hnahthlak Zofate hian Mizo tih hi kan hnam hming atan kan lo pawm tawh reng em? India danah emaw State Sawrkar danah pawh Mizoram State chhunga chengte chu Mizo an ni tih hi a awm ka hre lo. Chuvang chuan Mizo intite chu tunge tih chhanna chu Zo hnahthlak Zofate zinga mi thenkhat a bikin Duhlian/Lusei tawng hmangtute kan ni deuh ber tih hi a chhanna chu a ni ang. Mizoram State chhûngah hian Zo hnahthlak Zofate zingah Mizo hnam inti lo, rorêlna hrang nei thlap, Scheduled Tribe category a awm tho, India Sawrkâr pawhin a pawm Lai Autonomous District Council, Mara Autonomous District Council, leh Hmar – Sinlung Hill Council te pawh kan nei. Anni hian tribal certificate an siamin Mara, Lai leh Hmar hmingin tribal certificate an siam thei tlat.
The Scheduled Tribes Lists (Modification) Order 1956 and as inserted by Act 81 of 1971 a India danpui hnuaiah Mizoram State huam chhungah hian tribal chi hrang 15 hming dah a ni a. Mizo tih hi an dah danah chuan Any Mizo (Lushai) tribes) tiin dah a ni. Mara tih hi Lakher ti a dah a ni a, Lai tih hi Pawi tia dah a ni a, Hmar pawh hi Scheduled Tribes lists-ah a awm. Kan thenawm Manipur Zo hnahthlak Zofate pawh tribal hnam hrang hming 29 a dah an ni a, chung zinga number 17-naah chuan Mizo tih pawh a tel ve a, an ziah dan chu Any Mizo (Lushai) tribes) tih a ni. India danpui chuan “Tunge Mizo chu? tih chhanna chu chiang takin India rama Mizo inti apiang Lushai/Lusei tih thinte kha an ni tiin a lo ziak thlap a. Hei hi tih danglam emaw siam that a nih hriat a ni lo. Mara leh Lai te pawhin anmahni hnam dan hrang an nei a, Zo hnahthlak Zofate hian Customary Law hrang hrang kan la nei a nih chu.
Kum 2019 khan Zo hnahthlâk Zofate tobul leh hnam peng hrang hrang chanchin zir chianna ka nei a. Kan hnam hming leh inthlah chhawn dan te, chipeng hrang hrang hmingte chhui nan lehkhabu 100 lai ka hmang a. Kan pi leh pute khan tunge ni a an lo insawi thin? Tunge an thlahtu hming? Enge an hnam hming? tihte ka zir chiang a. Chuta ka hmuh chhuah chu tuan leh mang ata tawh kan pi leh pute khan an thlahtu hming an lo hriat reng chu Zova, Dzo, Zo, Jo, Yo tih a ni. An thlahtu Pu Zova a nih avangin Zova thlah kal zelte chuan Zo hnahthlak Zofate kan ni an lo ti thin. An chenna hmun pawh Zo khua an ti mai a, an tuiin fim leh thianghlim takte chu Zotui thiang an lo ti thin. An hnam hming leh anmahni nihna sawi nan, Zofa, Zo nula, Zo tlang val leh Zo naupang an ti mai. An hnam zia (culture) sawi nante khan Zonunmawi an ti mai thin a lo ni.
Kum 2019-a ka zir chianna atang chuan lehkhabu “Tudang kan ni lo Zofate kan ni” tih lehkhabu ka chhuah ve ta a. He lehkhabuah hian Zo hnahthlak Zofate inthlahchhawn dan (genealogy) ka ziak a. Zofate inthlah chhawn dan chu hnam zar peng lian 12 – (1) Chawngthu, (2) Guite, (3) Lai(Pawi), (4) Mara (Lakher),(5) Lusei,(6) Hmar, (7) Gangte, (8) Vaiphei, (9) Kuki, (10) Paite, (11) Ralte leh (12) Mivam te an ni. Heng hnam zar peng hnuaiah hian Zo hnahthlak Zofa chi peng hrang 2100 lai ziah lan a ni. He hnam peng hrang hrang lungphun hi hnam peng aiawh theuh ten urhsun takin an hawn zawhah kan hnam nihna hming dik tak Zofate Hnam Lungphun (Zofate National Monument) hawnna chu ka nei ve ta a ni.
Kan hnam nihna chung Pathian lo ruatsa chu tudang ni lovin ZOAFTE tih hi a ni tiin, tuma then darh emaw awp beh kan nih tawh lohna tura kan insuih khawmna tur lung chu phun fel a ni tawh. Chuvangin hnam peng hrang hrang ten Hnam Dan (Customary Law) kan neihte pawh hi Zofate Hnam Dan (Zofate Customary Law) a siam fel a nih hun hi dingdihlipin kan thlir mêk a ni. Kan nihna chung Pathian lo ruatsa ang khan Insuihkhawm leh zai i rel zel ang u.

Exit mobile version