Er. Chhungpuia Renthlei
Senior Technical Officer (IT)
NIELIT Aizawl
2000-2009: Internet leh SMS bultanna:
Internet & email Mizoramah a rawn lar chho tan. Kum 2003-ah BSNL-in 2G cellular/mobile phone service (phone call+SMS) Mizoramah an tan a, 2G Mobile handset nen Short Message Service (SMS) kan uar hle bawk. Internet a la chak tawk loh vang leh Mobile phone nei kan la tlem avangin mi nawlpui chuan kan la hmang meuh lo. Cybercafé kan uar chho a, Chat server hmangin kan inbe thin. Kum 2005 chho atangin social media platform kan uar chho a, Yahoo Messenger leh Orkut te a lar hle.
Thu sei tak tak chhut luh theih a nih loh vang leh rang zawk thu kan inthawn duh vang tein Cyber café leh SMS hmangtu ten Mizo tawng dik thlap hman a harsa. Heti chung hian Mizo ten inkawm khawmna leh inbiakpawh tawnna (inlen pawh, hmaichhana inkawm) te pawh social media platform chuan a rawn thlak chho zel. Chatroom inbiakna tlangpui: Inbiak tannaah A/S/L? (Age/Sex/Location?), Ngaihdan sawi nan imo/imho (In my opinion/In my humble opinion), nuih za em em sawi nan (lol), chat tih tawp dawn in g2g (Got to go), Khar nan kthxbye (Okay, thanks, goodbye), rei lo te chawlh dawnin brb (Be Right Back) kan hmang lar hle.
Tin SMS lamah pawh 2nite: Tonight, THX: Thanks, PLZ: Please, FYI: For your information, C U: See you, NP: No problem, IDK: I don’t know, BRB: Be right back, TTYL: Talk to you later tih te kan hmang lar hle bawk. Heng hun lai daih tawh hian hnam fing ho chuan inbiakna tawngkam kaihtawi hi an siam thlap a, keini mizo ten kan nei ve si lova, Saptawng kan hman uar phah hle.
Mahni thiam dan dana mizo tawng kaihtawi :- I dam em?(Dam m?), Enge i tih?(Nge tyh?), Awm mai mai (Om my2) .e.t.c tih ang chi kan hmang uar zet chu sawiseltu an tam thin hle A bik takin mizo sikula kal lo leh ram pawna seilian thalaite hi SMS leh social media uar hlei hlei an ni si a, mizo tawng aiin saptawng an hmang uar a, Mizorama seilian te pawhin kan mi ngaihsan te kan entawn ve zel a, kan mizo tawngkam nasa takin a thlak danglam a. Mizo tawng humhalhtu pawl ten an ngaimawh hle.
2010–2015: Facebook, WhatsApp leh Youtube-in min chim:
3G support Smartphone man tlawm chi khawchhak lam atangin a rawn chhuak a, branded company hming nena inang tak tak Nokia (Nokiah, Nokla, Nokai, Konia), Samsung (Sumsang, Samsing, Samsui Sansung), Sony erricsion (Soney Errorkso, Pony Ericson) kan hum fer fur mai. Mobile subscriber kan pung chak hle (2009-ah 5 lakh, 2011-ah 11 lakh). March 2012-ah phei chuan Mizoramah 701,959 mobile phone connections a awm a, mipui 64-65% ten kan nei tawh.
Kum 2014 chho velah 3G kan hmang tan a, internet connection a chak chho zel a, khawvel zau zawka cheng zofa ten nen kan online ho thei a. Social media platform Telegram, WhatsApp leh Youtube kan hmang lar chho hle. Embedding chat-style dialogues an tih mai, Facebook comments, WhatsApp messages kan uar chho zel a, Emoji tul lo tak tak hmuh tur a tam thin hle. |awngkam thar kan ching uar zel bawk. |halai thuziak mi ten short stories/poems phochhuah nan blogs, online forums pawh kan uar tan bawk. Mizo tawng dik leh dik lo kan pawlhsawp nasa hle a, zahawm leh dik kan hmang tlem tial tial a, ngeiawm leh huatthlala a tam em em. |awng humhalhtu pawh an buai ve thin hle.
2016–2019 – Digital Magazines & E-Publications kan uar chho zel:
2017 (Jan) ah 4G kan hmang ve thei ta bawk a, thawnthu phuah, hla phuah, Music, Drama leh Movie story outline buatsaih nan pawh kan hmang tangkai chho hle. Literature kaihhnawih atana tangkai tak tak mizo ten kan ban phakah a awm ve ta. Insta-poetry, micro-stories (Twitter threads) kan uar cho viau. 2018 (Oct) ah BSNL ten NE state dangte rualin 4G (SuperNet 4G) mobile service a rawn tan bawk a, online magazines leh mimal thuziak (self-published e-books) leh Website hmuh tur a tam hle. Ziak mi leh chhiartu ten comments & shares hmangin kan inralsai nasa a, inhnialna a tam thin hle.
2020–2022 – COVID-19 & Social Media Boruak awpbehna:
Lockdowns vangin nunphung a khaihlak a, social media lam kan uar hle. Khawhar leh pawnchhuah theih loh vangin social media-ah thawnthu chhiar leh ngaihthlak tur a pung. pasaltha leh thlahrang lam thawnthu kan ngaithla nasa hle. A neitu nihna (authorship) ah kan buai chho viau bawk. Thu ho mai mai leh fiamthu kan post nasa a, thu dik lo vawrh darh kan uar. Mizo nun ze mawi aia upate zahna a tlahniam a, tawngkam mawi lo leh inzah lohna a pung. Pensioner leh Officer Senior ten thu leh hla an ngah chho viau. Thu ziakah sap tawng telh an uar a, ni nawlpui tan a buaithlak thin.
2023–2025 – AI kan hmelhriat :
January 28, 2023 khan Mizoram (Aizawl) ah 5G services hawn a ni. AI tools (ChatGPT, translation apps, AI-poetry generators) kan ching tan ve ta. Zirna, hnathawhna lamah leh a bik takin ziak mi leh hlaphuah miten AI an tangkaipui hle. Mizo tawng hmang thiam tura AI training pek lamah hma kan la chho tan. AI nen tang kawpa poems/stories phuah (Hybrid texts ) kan uar chho zel. Mizo tawng pawh AI-in a hrethiam tan ve ta bawk a, khawvel ram zau zawkah mizo tawng pawh kan theh lar ve thei ta. AI hmangin thawnthu phuah leh hlaphuah kan uar zel.
Thuziak chhiartu ringawt ni thin te khan WhatsApp chats, Facebook comments kan hmang uar zel a, AI hmangin kan ngaihdan kan sawi ve thei ta. Mahni aia upa kan pa leh pu rual te zah lo taka tawngkam mawi lo leh huatthlala tak taka sawisel emaw, deusawh kan ching hle. AI hmanga tawng lehlin leh lehkhabu ziah kan uar chho zel a, digital khawvelah thu leh hla a pung. A neitu nihnaah inhnialna a tam thin hle.
TLANGKAWMNA
Social media-ah political party inbeihna tawngkam dengkhawng tak tak a tam thin hle. Tin, fiamthu leh thu ho tak tak te, mimal sawichhiatna/deusawhna (Trolling) te leh Mizo tawnga sawi theih reng si, tawng danga ziah talh te a tam hle mai. Website, blog, Youtube comment leh social media kan thu thuziak te hi Artificial Intelligence search engine te chuan an lo lakhawm vek a, Language translator software hmangin mizo tawng zir nan an lo hmang thin si a. Mizo nunze mawi leh kan tawng humhalh duhna rilru pu chunga ziakin dan dik leh tawngkam mawi hmang uar zel ila a duhawm hle. Mizo tawnga dah rem ngang lo leh khawvel puma kan intawm ang chi erawh hi chu Mizo taka lehlin tum talh lovin, mizo tawng anga kan ngaih mai hi a tawk viau. Tichuan, Artificial Intelligence leh Social Media hi kan tawng ti thamraltu ni lovin, tihmasawntu hmanraw tha tak a ni thei ngei ang.

