Site icon The Aizawl Post

BUHBAN leh kurtai THATNA

Dr. C. Lalrampana

A KAMKEUNA
Chalfilh tlang panga awm, khaw nuam tak, zo thlifim tleh heuh heuhna hmun ‘BUHBAN’ khaw chanchin sawi ka tum lo; sawi tam ngai lovin pialral nun iang, faisa ringa tuallenna vangkhua, vai buhfai awm lovin tampui mithi lo thleng dawn pawh ni se Buh ber an ban tawh avangin van nun chen bak lungkham tur awm tawh hek lo le! Tuna tarlan ka”n tum tak zawk chu hmasang atanga tun thlenga Mizote min ti mizotu ,’BUHBAN’ (Oryza Sativa-glutinous rice/ sticky rice) thatna leh tangkaina chung chang hi a ni.

ENGE A NIH?
Buhban hi buh chi khat tui tak, ban tak, chaw tha tak a ni a, kum 5000BC kal ta atang khan a awm tawh a, mahse, chin uar tan tak tak chu kum 2000BC kal ta vel atang khan Asia chhim chhak china leh India-ahte chin tan chauh a ni. India-ah chuan North East state-ah an ching uar bik niin a hriat theih. Buhban hi kan hnamzia leh nunphung lanna chikhat a tling hial awm e. Mizote hian buhban hi kan ngaina em em vek a, hnam dangte pawn an ngaisangin an hmang tangkai hle bawk thin. Assamese ho phei chuan chihrang hranga siamin an sakhaw biakna hmanraw pawimawh tak pakhatah an hmang tangkai hle.
Mizo tawng chuan buhban hi hming chihrang hrang kan vuah a, chungte chu:

1. Kawnglawng,
2. Fazu,
3. Idaw,
4. Manlian,
5. Lianran,
6. Kawlbuhban,
7. Tai sanghar,
8. Taikawnglawng,
9. Sialhau etc.
Hetiang hi ni mah se a ban dan leh pian hmang nihphung leh tui dan chu a inang tlang tho a ni.
A |HATNATE:
Buhban hi chaw anga rinpui berah hmang lo mah ila kutni vangthla leh hunpui pawimawh abikin krismas leh kumthar bawr velahte kan hmang tangkai em em a, a tel lo chuan nun a kim lo a ni ber mai. A hman tangkaina a tam em em a, hnam hrang hrangin kan siam dan leh hman dan erawh a inang vek lem lo. Heng baka mihring hiselna atana hman tangkai theihna chihrang hrang la awmte hi i han bel chiang teh ang.
1. NATNA BENVAWN:
Buhbanah hian selenium leh vitamin tha tak tak a awm avangin antioxidant tha tak a ni a, hei hian oxygen tlakchhamna lakah mi a veng tha hle a, hei vang hian natna benvawn lakah mi a chhanhim thei a ni.
2. ZUNTHLUM:
Buhbanah hian fiber a tam avangin taksaah thalbe tuihnang (insulin) leh glucose a siam tha hle a, chu chuan zunthlum a tihniamin a chhawk zangkhai thei a ni.
3. NACHHAWKNA:
Copper, zinc leh vitamin B a tam avangin immune system a siam tha a, hei hian taksa na, taksa sil leh kham themthumte tiziawmin nachhawkna tha tak a ni thei.
4. RUH CHAKNA,:
Mineral a pai that em avangin ruh chakna a thlen thei a, hei hian ruh natna lakah mi a venghim thei a ni.
5. LUNG HRISELNA:
Thau (fat) leh thau chhia (cholesterol) a tlem avangin lung a tihrisel thei nia ngaih a ni.
6. BP SANG TAN:
Thau leh thauchhia a awm tlem avangin BP sang nei tan a tha hle a, thisen hnathawh a siam tha thei.
7. PANGTIMUR SIAMTU:
Vitamin B a awm that avangin pangtimur hnathawh (metabolism) a siam tha em em a, hei hian enzyme siam belhin harmonal balance a siam tha a taksa a tichak thin a ni.
8. NERVE TAN:
Vitamin ‘B’; fiber, selenium, zinc leh mineral a pai that avangin thana, ruhna, ruhseh neite tan a tha hle.
A TLANGKAWMNA:
Buhban thatna hrang hrang kan hre ta a, hei bakah hian a siam dan leh sawngbawl dan azirin thil chihrang hrang tangkai tak takah hman a ni thin a, zu siam nante leh thil dang dangah hman a ni a, Mizote phei chuan kan zu tui ber ‘ZU FANG’ siam nan ber kan hmang a, a hlu takzet niin a lang. History lam kan chhui phei chuan ‘The great wall of China’ sak a nih lai pawh khan cement aiah lung char nan an hmang nia sawi a ni. Chuvangin, buhban hi ei mawi leh ei nova han thlek kual mawipui chiam har hle thin mah se, taksa hriselna atana a that em avang hian ei hram hram tum thin ang che.

ENGE A NIH? :
Sapho leh khawvel hnam dangin an hriat lãr dan chuan Kurtai ‘Chithlum’ hi ‘JAGGERY’ tih a ni, Hindi chuan ‘GUR’ an ti a; Mizo chuan ‘Chithlum/kurtai’ kan ti ve thung. India; Pakistan; Bangladesh leh Srilanka-ahte an uar hle a, India rama Kurtai tamna ber chu Maharashtra a ni.
Kurtai hi Mizote’n kan neih tanna a rei tawh a. Mizo hnam thuammawitu pakhat a tling. Tun hmain Zokhaw lamah Fu huan nei lo an vang zawk mah thin. Chini a lo chhuah hnu hian Kurtai kan bãn ta tial tial a, a tlem tawh avangin Bazarah pawh a to tawh hle.

ENGE A |HATNA?:
Kurtaiah chini angin Sulphur telh a ni ve lo, taksa hrisel nan a tangkai hle, Intihchangkan leh inlakno vanga Kurtai ei duh loh hi a tih chi loh! Taksa tan thatna tam tak a nei, Hetiangin:
1. THISEN TITHIANGHLIM TU: Thisen balh vanga vun bawl, vual leh thak thinte tan Kurtai ei thin a tha. Kurtai hian Hemoglobin leh immune system a thuam thar leh thei, thisen bãl tur a veng a hriselna thlentu a ni.
2. CHAW PAI |AWIHNA PUITU: Chaw pai tawihna daltu acid tam lutuk vengtu a ni a, chaw ei kham minute 5 velah kutzungpui tia lek pawh ei thin a tha, chaw pai tawih tha lo vanga pum nuam lo a chhãwk thei.
3. EK NAWMNA:
Rilpui leh rilfang vela rulhut awmte a tihhlum thei a, ril chakna a thlen thei; ek mumal lo leh ek harsatna nei tan a ei fo a tha.
4. RUH CHAK NAN:
Chithlum hian ruh leh thling chakna a thlen thei, ruhseh, ruh chuktuah nã nei tan ei thin a tha a; ruh nã a tinuam thei.
5. VUN THAT NAN:
Vitamin leh mineral a tam avangin vun a tinung thei a, intino nalh duh tan chuan ei fo a tha.
6. ARNGENG REH NAN:
Hmai bawl, arngeng nei tan ei fo a tha a, a bawl laiah kurtai diak tlem tlem hnawih thin a tha bawk.
7. THI NEIH |HAT NAN:
Hmeichhe thi nei tha thei lote tan ei fo a tha. Thi neih that theih loh avanga pum nã, tãi nã nei thin tan a tha lehzual.
8. THISEN SIAMTU:
Thisen sen (Red Blood cell) nei tlem tan a tha hle. Chakna thar a thlen theih avangin Anemia laka inven nan leh a vei mekte tan a tha hle.
9. MIPA CHAKNA:
Sex lama chak lo mipa tan Sunhlu dip nen ei pawlh a tha hle a, mipa chi semen a tipung thei a, phurna a thlen thei.
10. TAKSAA TUI VENGTU:
Potassium a tam avangin taksain tui a tlakchham changa vengtu tha tak a nih avangin ei fo a tha.
11. PANGTI MUR SIAMTU:
Potassium a tam avangin electrolite balance a siam rual thei, Hei hian pangtimur hnathawh a tichak thei a, chuvangin, taksa tan a tha hle.
12. SAM THATNA:
Vitamin, ‘C’ tamna Sunhlu, Nimbu tui leh kawltheite nen ei pawlhin sam a tithang thain sam a sei duh a, a tuak tur rei tak a veng thei bawk.
A TLÃNGKAWMNA
Kurtai thatna hrang hrang kan hre ta. Ram kal haw leh feh haw hah thlansa phul kaia awm changte hian thingpuisen hãng nen han hmeh ila, damlo chauvin Oral Rehydration Solution (ORS) leh thisen chaw (normal saline) a hahdampui thin angin chhãwlhal a tirehin mi a tihahdam sawng sawng thin. Kurtai dik tak chu zunthlum leh thisensang neite hian tlêmte te ei a pawi lutuk lova mahse, vawi khata ei teuh erawh a nghawng a na hle thin. Tin, Kurtai siam chawp chini (white sugar) atanga siam erawh zunthlum leh thisensang nei tan ei loh theih a tha ber. Kurtai pangngai aiin a haw daih zawk tih hriat a tha hle. A chhan chu chini (table sugar) ah hian sulphur dioxide a tam a, hei hian mihring hriselna a nghawng pawi thei hle a ni. Chuvangin, chini ei tam ai chuan thingtlãng pa ngeiin futui atanga tuihnai taka a her leh a tawk chauha hmina a chhuan khãwn leh tenkhang Kurtai tui leh tharlãm tak hi hrisel nan leh chak nan ei fo thin ila a tha ber zawk e.

Exit mobile version