Lalrintluanga
Khawvelah hian kan nunna lam chungchang zir ho doctor leh medical lam thiamte hi kan ngaihlut leh an thu kan zawm that ber an ni awm e. An thiam leh an sawi (chawh dik) dik ai mah hian an nihna, mihring dam leh thih inkar, hrisel leh bawrhsawm thusawi thei tur ber nia rin an nih avang hian an thu hi a kawi a ngilin kan zawm lo ngam mang lova. Eng ang a thuneitu, sorkar lam mi emaw kohhran lam mi emaw tan pawh ni se doctor-te thu hi chu hnial theih loh leh hnial ngam loh ang hialin kan ngai thin a nih deuh hi maw.
Zep nak emaw thupek eng anga khauh leh khirh pawh ni se, kan hmuh theih mihring zingah mihring chunga thunei leh thu pe thei ber chu doctor-te hi an nih miau avangin ‘Doctor in a ti’ tih chuan a leh chuang sawi tur a vang tak zet a, Persia dan danglam thei lo ang hialin kan ngai mai thin a nih hi maw. Kan lo piana kan piang ngei a ni tih fiahtu leh min lo dawng sawngtu an nih rual hian kan thiha kan thih thu puang thei leh min bawihsawma min thlah liamtu hnuhnung an nih thin vang hian ngaihnep ngawt chi chu an ni lo reng a ni.
Heti taka thiltithei leh ropui an nih avang hian kan doctor-te hian an inrin phak bak leh an lo beisei nasain mipui ten rinna kan nghat a ni tih hi an hriat thar leh hi a tul vein ka hre tlat. A nihna takah chuan an tawngkam hi kan damin kan natpui mai mai a ni tih i an hriat nawn leh a tul awm e. Doctor-in an natna an (rin) sawi mai mai te hi keini chuan kan lo natpui em em zel a, an tawngkam khat ringawt hi khum kan bet puiin kan kunpui ngawt ngawt thei tlat a ni. Zep nak emaw, heng natna thlentu virus leh bacteria aiin an tawngkam hi a chak zawk a nih ber a. Kan thianpa pakhat damlo pawh a nat dan a sawi atangin doctor pahnihin phone atangin Malaria i ni ang an tih avangin a Malaria awm ve hmiah thei a. A thisen exam vel aiin doctor (specialist pawh ni chiah lo) thusawi avang khan a Malaria em em thei tlat mai a ni. Zoram lamah phei chuan PF thanin a lo thang niawm tak a ni a.
Khawvel hian hma nasa taka kan sawn rual hian kan hrisel lohna pawh hi a zual tulh tulh emaw tih tur a ni a, natna mak tak tak pawh a pungin kan vei nasa em em a ni. Cancer phei chu Mizoramin kan champion-pui ngat reng a nih hi maw. Natna mak leh dangdai tun hmaa kan hriat ngai lohin min run zel dawn a ni tih pawh a lang reng, tunah pawh Mizo tawnga hrilhfiah mai mai theih loh natna tam tak kan neiin kan tuar fir fer tawh reng a nih hi maw. Chuvang tak chuan kan Mizoram doctor-te kan fimkhur leh zual a tul em aw ka ti thin.
Kan damlo tam tak phai lam panpuite leh panpui lem lote chungah thil mak a thleng fo ta mai a. Damlo tam tak chu Cancer emaw natna khirh tak veia phai lama kan thawn liam an natna te, Mizoram lam doctor-in an sawi ang lo ni leh lem lo sawi tur an kat nuk mai. A thente lah tih dam theih loh an tih te pawh dam ta te an awm ta nuk mai a, kan inenfiah deuh zawng a ngai a ni.
Cancer hi a vei lo tan chuan a tihbaiawm vak lo mai thei a, mahse a tawngkam ringawt pawh hi a vei nia inhria tan chuan thihpui tham a ni. Cancer i vei tih chu thi turin inbuatsaih rawh tihna ang hial a nih avang hian cancer chhuaha inchhuah ringawt te hi sim a tha hle a ni. Cancer rinhlelh a ni emaw cancer a nih leh nih loh chian a ngai a, phai lamah kal a tha emaw tal hian sawi ta ila, ziaawm deuh lo ang maw le. Nge ni doctor lam hian cancer rinhlelha an sawi hi a mipui zawk hian kan lo sawi cancer chiam thin le? Cancer thlahin phai lamah kan inthlah liam a, chhungkhat leh kohhranin tawngtaina lamah kan dil pui luai luai a. A tuartu chhungte tan phei chuan damin kan inhmu leh ang em tiin rilruin ar bo a zawn tak zet laia, cancer dam ta haw/vei lo hawa an an lo haw hi a lawmawm em em rualin lemchan, a changtu nih chakawm lo zet a ang thin.
|awngtaina hi ka ringhlel lo va. Pathianin thil mak a ti thei tih pawh hi ka ring thlap. A thlan Israel-te chungah mai pawh ni lo keimahni ngei hnena thiltihtheihna mak tak lantirtu, danglam ngai lo Pathian hian cancer leh natna mak ber pawh a tidam thei a, a ti dam mek zel tih hi ka ring thlap a. Mahse, kan tawngtai dama kan chhal tam tak hi erawh chu kan ngaituah ngun deuh tulin ka hre thin. Cancer tawngtaia kan dil hi Van lam hian cancer tiin a lo dawng sawng ngut ang em aw tih erawh chu hriatthiam har ka ti thin. Doctor tawngkam pakhat avang maia cancer a, doctor dang pakhat tawngkam avang maia cancer leh lo tur kan ni lo. Cancer hi thihna a nih vangin kan fimkhur a tul tak zet zetin ka hria.
Natna khirh leh harsa nia an puan tih dam hleih theih loh anga sawi, a thente phei chu phai lam pan pawh awmzia awm lo hiala an sawi dam ta sawi tur pawh ka hria. Eng kan ti nge kan Mizo doctor-te hian hetiangte an tih tak fo mai le? “Vai doctor an thiam bik chuang lo” tih te “khawl kan nei tha lova” tih ngawt mai te hi sawi fo chi a ni ta lo. Vai doctor zawng zawng an thiam bik e pawh ka ti kher lo. Khawl tha bikin an en vek kher lo thei. Mahse, Mizo doctor-te hian vai doctor tluk loh kan ngah hle a ni tih hi erawh chu an hriat a pawimawh a ni. Mizoram lama dam thei tawh lo chhuaha an chhuah vai lam doctor-in dam thei an tih hi eng nge a awmzia ni ang le? India rama thawk theuh theuh hi a inan lo theih hle mai dawn a lo ni. Kan Mizo doctor-te hian damdawi tam tak aia an tawngkam kan dampui zawk a ni tih hi an hriat thar hi a va tul tak em! Tin, han duhthawh deuh ila, doctor-te hian mipuite nasa leh zuala rawng min bawlsakna chhan tur hi awm vein ka hria. Heng doctor-ho infuihna leh intiam kamna (International Code of Medical Ethics, Hippocratic Oath te), dan leh dun (law and order) anga an tih ngei ngei tur thil piah lamah hian kan Mizo doctor-te hian mipui rawngbawl an bat vena tlem han sawi teh ang. Tlemin tawngkam han thlahdah deuh ila, kan Mizo doctor-ho khan in tuang lo tichhah deuh ula. Kan doctor tam zawkte hi chu thiamna lamah chuan an ropui ber hauh lo vang a, a dik tak chuan a thente chu subject ba chunga bachelor degree inhlang kaia doctor te an ni nachungin doctor-te hi ka hmuh dan a nep chuang lo. Eng anga zo har deuh leh bei rei deuh pawh ni se, doctor an nih hi chuan hmelchhe deuh mah se mi tam zawk hi chuan kan tluk loh en sa ngawt zel leh nghal a ni.
Doctor mai mai, spcialist pawh ni hlei lo pawh lo ti sa teh mah ila, an thu tam zawk hi a kawi a ngilin zawm loh ngam loh an nih vang hian kan doctor-te hian an hna hi uluk leh zuala an thawh a ngai a ni. Zirnaah hian khawii chhuak nge tih leh eng division nge tih hi zawhna lar ber pawl a ni awm e. Mangement zir chuan IIM, engineering zir chu IIT a lut te an en sang deuhin henga lut phate pawh an induh deuh bik thin. Doctor mak ve na em em chu khawi chhuak nge tih velah kan buai em em vak lo va. Tin, an pass na division phei chu kan zawt ngai lo hrim hrim nia mawle. AIIMS leh CMC, Vellore te hi ngaihsan deuh bik ni mah se, Bihar lama bei rei deuhte nen hian angkhat deuh tho hian kan en thei tlat hi thil mak a ni. (AIIMS a lut pha chin hi chu a induh chu an induh deuh bik mahna). Hetiang khawpa mipuiin hriatthiamna kan pek hi course dangah hian an awm ve tak maw le?
Thiamna leh hmasawnna a sang zel a, natna mak leh damdawi thar a chhuah reng avang hian an inennawna an inzir thar zel a tul tak zet zet a ni. Chutiang a nih loh a, kan thianpa fiamthuin doctor upa deuh tawh a sawisakna anga “An hun laia damdawi chu a chhuak tawh lo” tih ang vel te hi awm lo thei hram se la, an zir ve laia natna chhuak lo leh an zir loh thlenga zir thar zel tur leh in-update reng turin insan mar erawh a tul hle awm e.
An hnathawh dan chungchang erawh chu sawi chiam tul ka ti lem lova, kan lo sawi vak hian mi pawi te riau riau kan sawi dah ang e. Kan Mizo doctor tam tak hian hlawhfa an ruai ve fo vang a, an hlawhfa rawihte hi a ruaitu tak aia hna pen hleh an thawh hian thawk tha zawk ta se an hlawhfate chungah hian eng ngaihdan nge an ngeih ang tih hi an mut hmunah te lo inzawt ve mai mai se chu ka ti thin.
Heti hian a tawp ka khar dawn e. Aw, Zoram Doctor te u, in ropui thlawt e, nangmahni pawhin in dinhmun en ula, in thiamna leh theihna bak bakin kan ngaisangin kan ngai ropui che u a ni tih hi in hai bik lovang. Chuvang tak chuan Zoram tan in theihna leh thiamna hmang a, uluk leh tih tak zetna nena Zoram damna tura fimkhur chhuah leh zual turin ka ngen duh che u a ni. Zoramin in natna hrik aiin in tawngkam hi kan natpui a, in damdawi chawh mum lian pui pui aiin in tawngkam hi kan ngeih zawk a ni tih i lo hre nawn leh mawlh teh un.