January 20 khan Assam police commando passing out parade neihnaah Union Home Minister Amit Shah chuan India-Myanmar boder 1,643 km chu pinphui a ni ang a ti a. Chumai bakah, Free Movement Regime (FMR) Myanmar sorkar nena ramri hnaia chengte intlawhpawh theihna tura ruahmanna chu ngaihtuah nawn a ni ang a ti bawk.
Eng nge FMR?
India ram chhung North East India tam ber hi Burmese hnuaia awm reng zawk niin kum 18000 vel khan British tena an nawrchhuah zawk a ni. Hnehtu leh tlawm zawk te chuan kum 1826 khan Treaty of Yandaboo an ziak a, chu chu tuna India leh Burma a hnua Myanmar tih tak inrina siamtu a ni ta a ni.
Ramri chuan hnam leh ziarang nei (ethnicity leh culture) intawm a bik takin Nagaland a Nagas te leh Manipur leh Kuki-Chin-Mizo community Manipur leh Mizoram chu a an remtihna la hauh lovin a then hrangta a ni. Hmun thenkhatah phei chuan ramri rin chuan khua leh chenna in te chu a then hlawk hial a.
Myanmar a Chinese sorkar inrawlh thuknaah hlauhthawnn a neih avangin New Delhi chuna kum sawm kalta khan Myanmar sorkar nena inthian thatna tha duhin hma a la a.
Kum khat dawn tihkhawtlai hnuah kum 2018 khan Narendra Modi sorkar Act East policy kalpuiah FMR chu kalpui zui niin August 2017 a Rohingya refugee crisis khan a tikhawtlai zui zawk bawk a.
FMR hmang hian ram pahniha cheng mipui te chuan ram chhung ve ve 16 km a thui visa tel lova an kal phalsak an ni a. FMR hian a tum ber chu border trade te custom station leh market te hmanga tihchangltun leh Myanmar mipui tena education leh healthcare facility tha zawk an neih theih nana puih a ni.
Eng vangin nge FMR ngaihtuah nawn a nih?
Manipur a ramri 10km tihloh chu India-Myanmar ramri hi tlangram leh ram ngaw a khat a ni deuh ber a. India security forces te chuan kum tam tak Myanmar a Chin leh Sgaing region a inbun hel pwl tena hit-and-run operation an neih thin chu an hmachhawn tawh thin. FMR awm hma pawhin cross-border movement zalen tak chu drugs leh wildlife kaihhnawih te dan kalha inpekluh nana hman thin a ni a.
Mahse, FMR hnawl chungchangbik hi chu Meitei leh tribal Kuki-Zo te May 3, 2023 a Manipur-a an intihbuaiin a hrin liau liau a ni. Manipur sorkar chuan Kuki-Chins tam tak Myanmar atangin an State ah an pemlut tia sawiin Assam a National Register of Citizens ang chi kalpuia ‘illegal’ immigrants te thliarhran a ngiat a.
Manipur sorkar ngaihdan chu Myanmar a civil war chhuaka refugee tam tak India rama an luhin a ti awihawm zual ta a ni ber a. September 2023 khan Manipur Chief Minister Nongthombam Biren Singh chuan Manipur a chi leh hnam anga buaina chhuak chu Myanmar khua leh tui te India ram lut tena an thlen angah puhin Ministry of Home Affairs chu FMR titawp turin a ngen ta a ni. FMR hi April 1, 2020 khan Covid-19 lockdown avanga hnawl lai lawkin a awm a, February 2021 ah Myanmar a sorkar paihthlak avangin pawhsei a ni leh bawk a. Mahse, Kuki-Zo organisation te chuan Manipur Chief Minister Biren Singh chu ‘ethnc cleansing’ an kalpuina lamah an community te chu ‘illegal immigrants’ leh ‘narco-terrorists’ a chhuahah an puh ve thung.
Raltlan pun dan?
Myanmar a civil war chuak chuan India rama raltlan a tipung ngei a. September 2022 khan Manipur thuneitute chuan Moreh area atangin raltlan Myanmar khua leh tui 5,500 atangin 4,300 vel chu an biometrics an lak hnuah an thawn let a ni. Manipur state sorkar in heng raltlan a chhinchhiah zat hi kum 2033 khan 2,187 an ni a.
Manipur ang lo takin Mizoram-ah chuan heng raltlan te hi tha taka dawng sawng thungin mi 40,000 vel lai Mizoram-ah an lut a. Mizoram sorkar chuan Centre hnenah heng raltlan te enkawlna tur sum hi dil zawkin Myanmar ram dinhmun that hunah thawnlet mai an nih tur thu a sawi thung.
Eng vangin nge Mizoram leh Nagaland in FMR an duhloh?
Mizoram Chief Miniser Lalduhoma chuan a sorkar chuan Centre in India-Myanmar rarmi [inphui a tum chu dang thei a ni lo a ti a. Mahse, ramri pinphui chu a duh loh thu a sawi. Ramri chu British in Zo ethnic te a daidanna a ti a. “Mizo te chuan ramri piaha Chin te nen inzawmna kan nei a, cheng ho turin rights kan nei a ni” tiin a sawi.
Nagaland sorkar BJP te nena thawkho chuan sawi a la nei lo nachungin Naga Students’ Federation te chuan Centre thutlukna chu an dem thung a. Ramri pinphui leh FMR tihtawp chu an duhloh thu sawiin helai region a buaina thlentu tur an ti a. “India hian Chindwin river, Myanmar leh Nagaland a Saramati tlang te hi Nagas te ram a ni tih a hriat a ngai” tiin thuchhuah an siamah an tarlang thung. Naga te chuan Free Movement Regime tihtawp hi an duhlo hle a, an duhlohzia an auchhuahpui nasa bawk.

