Daily Newspaper

HMEICHHIAIN PUAN AN BIH A, MIPAIN PUAN AN VENG

71

-Rempuia R. Lûtmâng

‘Siapsuap’ tih vêl hi chu a hmakhawsâng thil deuh a, chu bâkah Mizote inthuamna bîk a ni meuh em tih a chian loh avângin sawi tel lo ila; hnam dang pawhin an nei ve a, Sap pawhin an neih a rinawm, a siam dân leh a hming te a dang deuh ang tih chauh a ni. Thlalak hlui tak pakhatah chuan hmanlai miin hruikhâu hmanga siam a inbel a, hmanlaia an thawmhnaw a ni e, an ti a. Ani khan diar a khim a, diar khim tur puan nei reng si hruikhaua siam mai mai taksaa inbel leh daih chu a mak deuh.

Hmeichhia chuan ‘zia(pui) âm’ an tih pawnfên phel (hni) thui pum loh chhîng teng tawngin an fêng a, chu chu puan an bih hnan. Kawr hma phel bân tlâwn, a hma phela a suih phuina awm an ha leh a, a pawimawh lâi chu a khuh kim ve mai.Eng tik atangin nge kawr leh puan siamna tur la an deh thiam tan tih chu rinthu lo chuan sawi ngaihna a awm tawh lo. Sawi chian theih chinah chuan pawnfên (puanfên an ti bawk) an nei a, puan an nei a, kawr an nei bawk. Mipa pawhin hmeichhe kawr ang tho, a hma phel, a suih pumna tur la hrui awm an ha a, puanhlap chhîng teng tawngin an veng. Chu chu Mizo inthuamna a ni.

Hmanlai chuan an kawr siam dan a mâwlmang deuh ang. Kan thiamna a sâng zel a, hmeichhe kawr pawh mâwi tak tak a tam ta. Chuti chung chuan ‘Mizo inchei’ kan tih chuan hmasanga kan pi leh pute inchei dân ang zelin kan la inchei. Chawlhnîah chuan hmeichhiain kawr mâwi an ha a, an lâi khuhin puan an bih leh a, an kawr hian an puan bihna lai a khuh bo thin. Tun hma chuan an kawr hmâwr hi puanin a khuh bo; an kawr a fual deuh ang a, puan bih hnan kha a mâwi zâwk a ni thei ang. Hmanlai leh tunlai a inan lohna chu, thawmhnaw a inmâwi hleih a, hmanrua a inthat hleih a, kan fai ta zâwk bawk a, pheikhawk kan bun ta bawk. A bâk chu tih dân danglam tak a awm lêm lo, kawr hnuai leh pawnfen hnuai te, a kalpui chi hrang hrang kan sawi tel duh a nih chuan thu dang.

Hmanlai chuan feh kha an hna pui ber a ni a. Tuikhawhthlaah te, tuikhurah te an inbual hâwng a. Chutianga an inbual zawh chuan hmeichhia chuan kawr leh pawnfen tea inthuam leh thlip thlep kher loin hnute khuha puan han bih hâwn mai an chîng a. An hnute a khuh a, ke lamah khûp a thleng tho bawk ang a, a tâwk viau ang. In lam pana kal, haw tur hmanhmawh tawh an nih vâng a nih piah lamah inchei lam an rilrûah a lang dâwn lo a, a awlsam vânga ti an ni ang.

Hetia an inbual zawha laklawh thila kawr ha loa hnute khuh boa an bih hi hmanlaia Mizo hmeichhe puan bih dân dik tak leh a awm chhun emaw ti tâwk kan tam hle, inhnial phahna atana hmang ta bur bur lah bo lo. Hnute khuh puan bih hi Mizo hmeichhe puan bih dân chi khat ti chuan kan sawi thei ngei mai a; amaherawhchu, an bih dân pangngai zâwkah chuan hnute hnuaiah a ni. Pu Buanga chuan ‘thin bih puan vena veng’ tih a hria a, ’across the breasts’ a tih avâng hian hnute khuh a sawinaah ngai ang.

Remkunga leh RK Lalhlunate chuan hnute hup tâwk emaw, hnute hnuai lawkah emaw an ti a, Pu Buanga ai chuan puan bih dân an hre tam hret. Remkunga hian RK Lalhluna ai hian a duh khirh deuh a, “Tunlai chuan hmeichhe puan sin hi ‘puan bih’ tiin an sawi ta fo bawk,” a ti. A sawi awmzia chiah hriat a har, hnute hnuai chiah aia a fual deuh hret kh^n puan bih niin a ngai tawh lo a ni mai thei. Lalzuia Colneyte unau chuan ‘kâwng aia sâng’ an ti a, hei taka hi hmeichhe puan bih dân pangngai bera chu a ni. A thenin hnute hnuai chiahah an bih a, a thenin an lâi khuh tâwk velin an bih bawk a, an kawr hâk azir a ni ber. Hmanlai kawr leh tunlai kawr a inang tawh lo a; tunlaiah pawh nula tleirawl kawr hâk duh zâwng leh nutling kawr mâwi tih zâwng chu a inang mawh hle, a khuh theih chin pawh a inang vek lo.

Hnu-bih tih hi mi thenkhatin an sawi ri bawk. Hei hi Pu Buanga’n ‘thin bih’ a tih nen khan thuhmun a ni mai thei. Sawi dân a awm hrang kher si a, tih dân pangngai a ni chiah lo ang tih a rin theih. Mi nazawng tih tlân dual dual ang chi hian hming hranpa a nei duh lo khawp mai a, a chi dang deuh a awm hian a sawina hming hran a awm chawp duh hle. Kawr an hâk chuan puan chu hmeichhia chuan hnute hnuaiah vek an bih thin. Hmanlai leh tunlaia an bih duhna lai infual hleihna pawh kutphah hlai vak lo chen vel chauha inthlau a ni a, puan bih tih vek a ni. Zung hnih zung thuma an bihna lai a infual hleih av^nga l^k urhsûn lutuk tur a ni lo. Inhmathlâkah pawh a chhîng leh a fual a awm a, Lianchhiarite pahnih pawh nu leh pate duh aiin an lo inhmathlâk fual deuh a ni ang, tlâng an thang, kan hriat ve phah vek. Mipa pawhin kekawr chu kan inh^k fual hleih ve thin tho, tuai kekawr hâk an tih mai phei chu an hakna a chhîng viau; thenkhat hâk duhna lah a fual leh lutuk ve bawk.

Nipuiah chuan mipa chuan kawr an ha tha peih meuhin a rinawm loh; mahse, a kum a tluana ha ngai miah lo chu an ni lo. Mizoin Alexandrapur an rûn (January 23, 1871) khân sal an man nual a. Chuta an sal man pakhat Shalutri-i chuan an phuarna hrui seh chat a, a tlan chhuak a. Hei hian a sawi dân chuan, “Lushai-ho chuan kurta fual ung tak, an malte thleng an ha a, an kawrte chu a bân bûl vek a ni,” a ti a. Phaituala rammu an nih avâng khan kawr ha loa thawh chhuahna chi a ni lo a ni ang e. Mipa pawhin hetianga kawr an hâk chuan hmeichhia chuan an ha nasa hle zâwk ang tih a rin theih a. Kawr an hâk miau chuan an puan bihna tur chu chhût a harsa vak tawh lo.

Kawr ha loa an awm tum a tam avângin puan ven a pawimawh hle, hrên kaih an awm bawk. Puan hi an veng duhdah deuh thin nge ni, kum 1913-ah pawh mawng langa awm chîng an la awm. Mizo leh Vai Chanchinbu, November 1913-ah chuan Vai ram lama zin turte awm dân tur a inziak a, “Puan shin dan hi a pawi-mawh leh em em bawk ani. Mawng-tam lang puan-ven in mi then khat te chuan mipui zinga te leh hmei-chhe hma a te an awm thin a, a zah-thlak em em ani,” tih a ni. Patling pui pui pawh zahpuiawm deuha khawsa an awm nual thin ni âwm tak a ni.

Kan pûte khan hrên an kaih a nih ngawt loh chuan puan an veng ber a. Ina an awm emaw, hna an thawh dâwn a ni emaw, puan an veng mai. Sap lo luh hnûah pawh an han inchei deuh chuan kawr (kamis) hâin pheikhawk te bun bawk mah sela, puan chu an veng tho. Puan an ven hian kâwng bâwrah a ni ber.

Kan pîte ve thung khân hnute hnuaiah puan an bih ka ti kha a ni a. Mipa angin an kâwng bâwrah an ti ve lo, lâi chung lamah deuh zel a ni. Inbual zawh hlima hnute khuha bih kha chu an inchei dân a ni lêm lo ang. Ina han awm mai mai châng pawhin kawr nei chuan an ha zel ang tih a rinawm a, laklawh vânga kawr ha loa hnute khuha puan han bih zawk zawk châng te chu awm lo thei a ni chuang lo ang. An inchei nikhua hian puan an bih kher kher lo bawk niin a lang, thlalak hluiah hian an dâr vei lamah puan bat liamin an sin fo mai a, khawi laiah emaw tak an chilh a ni ang, kawr erawh chu an ha deuh zel. Mipa pawhin hetiang hian an ti tho. Ipte ah thiamna lam zelah an bât liam a ni ang.

Saruaka awm aia hnute khuha puan bih hi, Lalthangfala Sailo chuan a pi |huami leh a nu Thanseii Sailo sawi dân a hriatah chuan hetianga puan bih hi Meitei leh Takam tih dân Mizo hmeichhiate’n an lâk a ni a, Mizo dân a ni lo, an ti; hei hi a rin tlâk ang. Zohnahthlak unau thlang tla thui deuhte hian hnute chung lam ruak huaia inthuam an la chîng a; Meitei ram lama mite pawh an chîng tho. An vela mite tih dân an entawn ni ngei tur a ni. An duhna laiah an kâwng an chilh a, kawrfual a ni mai. Keini lamin inbual zawh leh laklawh ilo thila an tih ang kha anni tan chuan an inthuam dân pangngai a ni. Kan unaute ni tho mah se kan inthuam dân a inang chiah lo tihna a nih chu.

Tun hnua Mizo hmeichhe inthuam dân tia thla an lâk, kawr ha loa hnute khuh chauha puan bih, chung lam ruak huai kha social media lamah an theh lâr a. Kha thlalaka mi ang chauh kha Mizo hmeichhe puan bih dâna ngai kan tam viau. ‘Mizo hmeichhe puan bih dân’ tih chin chauh chu a dik ve thei mai a; ‘An bih dân dik tak’ tih erawh chu a dik thei ta chiah lo a ni. Hmeiche puan bih dân pangngai sawiselna atana hmang ta mai te kan awm bawk.

Bih leh veng han tih pawh hian mipa leh hmeichhia ni ta chu tih duh dân pawh a inang lo a; hmeichhia chuan an puan hmâwr hi chhûng lamah an bilh lût a, mipa chuan an bâwk chhuak ve thung. Hnute khuh loha puan bih hi Mizo zingah pawh puan veng tia sawi an lo awm ve, hei vâng a ni ang an inhnial leh chiam thin. Eng pawh ni se, James Dokhuma tawngkam hawhin titâwp rih mai ila, “Mipain puan an veng a, hmeichhiain an bih a nih chu.”

(THE AIZAWL POST – Article)

The Aizawk Post

Full>> ePaper Subscribe

Get real time updates directly on you device, subscribe now.

Leave A Reply

Your email address will not be published.

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Accept Read More

Privacy & Cookies Policy