K. Hmingthankaia
Kum 1982 zan curfew lai, November ni 18 zan dar 11:45 a Aizawl Civil Hospital-a keimah chauha ka kut ngeia a dawma ka pa ka dawmhlum khan, kan chunga thihna lo thleng buaipui leh sawngbawl zawng zawng chu ka mawhphurhna a ni tih ka hriaa. Ka la naupang si, kan in a chhe si, kan rethei em em bawk si a, ka zamin ka zak em em a, ka rilru a hah takzet a ni. Zan curfew hrang karah damdawi in police pahnih karchehin, zualko turin kan in lam chu ke-in kan pan ta a. (Khatih lai khan damdawi in vengtu sipai bangte khan police uniform rawng ang an ha thin a ni) Zanlai khawthim hnuaiah kaihthawh awm awm chu keimahin ka kaitho zel a. Ka pa ruang han lakna turin mi motor dilin mi mutui lai ka kaitho bawk a. Miten, chhiat han tawh meuh chuan zah leh inthlahrun a na duh hle a ni an lo tih thin, ka awih ngai loh chu a takin ka tawng ve ta a ni. Lusun leh lungngaih hun a awm lo. Ka zakin ka rilru a hah em em ringawt a ni. Ka pa ruang chungah nikhaw hre lo buaipui ngai ka nih phah ta reng a nih kha.
Ka pa kan vui fel atanga vawiin thleng hian ka pa damlai leh a hnuk chah hmaa kan inbiakna leh a thu min chah zawng zawngte, ka kut ngeia ka dawmhlum laite kha ka beng leh mitah a la cham reng a, a la thar reng a, ka pa ka la ngai reng a, ka pa kha ka la sun reng a ni. Ka pa khan hma takah khan min lo liamsan lo sela chuan, vawiina ka khawvel ngawt aia tha zawk khawvel hi ka neih ve theih ngei ka la ring tlat thin a ni.
Tunlai khawvel zet zawng a va danglam ta ve le.. Hei lo liama hun hnuhnung a awm chuang dawn em ni. Hmangaihnate chu a lo dai zo ta a nih tak hi. Thil mak leh thil ropui a awm tawh lova, rapthlak leh hlauhawm engah mah kan ngai tawh lova, tihawm leh awm loh a awm tawh lova, zahthlak leh mualphothlak lah a awm tawh hek lo. Mi zawng zawng hi tih chawmawlhin kan awm tawh a, kan ro hulha, kan ho hulh zo ta a nih hi. Mi itsikna leh mahni hmasial em emna erawh thung chu nitin a zual zel thung si a nih hi. Mitthi ngaih lunglen lusun leh khawhar a awm tak tak thei tawh lova, mihring dang ngaih lunglen khawhar leh ngaih ngawih ngawihte pawh kha a awm tawh lo emaw ni? Mitthi ngaih vanga lungleng lusun khawhar ngawih ngawih ang kha chu hmuh tur an vang ta a, hei hi chu kan awm dan atangin a hriat theih mai a. Mihring damlai inngaih em emna ang leh, nula leh tlangval inngaihzawn inhmangaih em emna leh inthlakhlelh ngawih ngawihna, inngaih em emna nuam takte kha la awm zel tak maw ka ti thin. Keini ang hi chuan kan hriat thiampui phak tawh lo nain, kei chuan tunhma ami ang hmangaihna thuk tak leh inngaihzawnna ril, a mi thram na tak, mahse nuam em em bawk si ang kha chu tunlai mite hi chuan an tem ve phak tawh pawh hi ka lo ring tawh meuh hleinem.
Mahse, hetiang thil zawng zawngah hian tu mah indem thei kan awm lova, tumah mawhpuh tur an awm chuang hek lo. Hun hnuhnunga thil awm dan tur Pathian ruatsa, Bible pawhin a sawi a ni miauva. Amaherawhchu, Pathian pawhin a rin phak bak a nih avanga Bible pawhin a sawi lem loh, kan natna leh damlohna, kan thihna kaihnawih vel kan lo chapopui ta em em hi chu Pathian leh Setana pawhin an rin phak baka kan khawlohna a nih hial ka ring a ni. Kan natna leh damlohna vel leh kan thihna vel tih ropui kan tum ang zetin, kan thih champhaahte pawh a ropui thei ang bera intihlan kan tum ta zel a. Kan natna, kan damloh lai leh kan damloh dan leh kan thihna vel chu kan phak tawk ang theuha lan ropui nan leh, kan chhungkaw ropui lai ber theuh theihtawpa tihlan tum theuh kan lo ni ta. Heng zawng zawng hi damlo kha kan tawrhpui vang leh, thi ta kha kan sun lutuk vang ni lovin, kan phak tawk theuhva kan chapo vang zawk a ni.
Depression neihte chu zah ahnekin intihchangkan leh intihtheih nan tak kan hmang a. Depression natna hming kan hriat hmate khan kan lo vei ngai lo emaw ni dawn ni? Tunah depression hming kan han hre ve dek dek a, a awmzia tak leh a thawh dan tak pawh hre tak tak chuang lo, a zakthei lo leh thatchhia apiang an inti- drepress vel ta mai mai emaw ni lehnghal a? Nakinah chuan zak map lovin, ‘Depression Association’ te pawh an la din duh hial maithei a ni.
Mahni tihsual leh tih dik loh, mahni awm dan tha lo leh fel lo nghawng tur hmachhawn leh ngam si lo leh tuar ngam leh si lo, a tih thatna tur leh siam thatna tur ti ngam lo leh peih lo mi dawihzep leh thatchhiate hi depression vei intite chu an ni mai lo maw, te ka ti deuh a ni.
Kan han na dek dek a, miin an hre tam lo ang tih ngawt kan hlauva, a zau thei ang berin kan thehdarh a. Vengchhung chanchinbua lan loh mawlh kan hlauva. Natna danglam, damlo changkang leh enkawlna hautak chungchuang nih kan chak a. Damdawiin man to leh changkanga awm thei leh thi thei nihte chu kan inchhuanna a ni. Mahse, heng zawng zawng hi a na tuartu ber tan chuan awmze nei miah lo a ni si. Na tak tuar chungin an thihsan tur an chhungte ngaihtuah reng rengin an rilru a luah tawh zawk hmel si a. A la na ve lo leh la thi ve hrih lote zel hi a ni mi natna leh thihna zara nuam lo ti em em zawk thin chu.
Kan han thi ta ngei a. Mi langsar leh mi lar, mi changkang leh mi ropui, mi hausa lenpuitu leh vuitu neih ngah leh ngah loh lam zawk chu kan rilru kaptu zawk a lo nih hmel zawk ta a. Fam ngaih aiin mihring leh lirthei tam leh tam loh lam zawk chu kan rilru engto ber a ni zawkin a lang fo. Thla kan han la a, film shooting nge picnic thlalak tih khawpin kan han che uar leh a. Kan damloh lai, kan thih tirh leh kan thih ni vel zawng zawng chu nasa takin phone-in thla kan la char char tawh bawk nen. Kan chhungte damlohna leh thihnate hi kan phak tawk theuha kan ropuina lanchhuahtirna hun tha bera hman kan tum ta vek a nih hi.
Hmanah kan unaunu pasal accident-a thi ruang zuiin Bairabi-ah kan kal a. Vuinnaa thlalatu tur, an khuaa click three (click 111) camera nei chhun kha rei ngial an zawn hnuah, hmeh bang hmeh hnih chiah nei khan a lo kal a. Hmeh hniha lang kim thei tur ber khan thla chu kan la ta a. Tu mahin mak leh zahthlak an ti chuang miah lo nia. A tuartu chhungkua leh khawtlang pawhin run taka an lusun chu an thulh phah lova, a thia ber pawhin zah leh thinur pawh nei chuang lovin, a thih thulhin a thawh leh phah chuang hek lo. A fate pawhin an pa vui nia mi ropui leh thlalak ropui hmuh tum aiin, an pa damlai hmel leh a thihna hmun hmuh chu vawiin thlengin an la thlahlel zawk reng a ni.
Kan damloh atanga kan thih ni leh thihna kaihhnawih zawng zawng chu keini buai ngai lovin khawtlang, NGO leh kohhranten min buaipui vek a. Keini erawh chuan kan natna, kan damlohna leh kan thihna leh thih chamte chu kan chhungkaw ropuina show na remchang leh nuam lutuk, huau huau hlimawm tak emaw kan lo ti ta tlat hi chu Pathian leh Setana pawhin an rin phak baka kan khawlohna uchuak a nih hi ka ring tlat a ni. A chhan chu Bible-ah pawh hmuh tur a awm lo.
Hetianga kan han khawsa vel hi chu kan chapopui ber a thi-a ber khan van atang hian, “Khaih khaih, khatiang khan ti lul suh u. Heta mithianghlim zawng zawngte hian Pathian hovin in rilru leh in thil tih kha kan hmu vek a nia, a zahthlak lutuk. Khatia in tih vang khan hetah in lo kal ve loh phah dawn e. Sim ula, in rilru a tharin lo awm tawh zawk rawh se” an lo tih lawm lawm ka ring thin.
A nih loh vek leh, “Aw khatiang rilru kha pu tawh suh u. Khatia in tih apiang khan heta mei min kangtu hi a sat belh sauh zel a nia. Nangni pawhin khatiang in rilru leh in thil tih avang khan ka awmna lam hnaih zelin in lo kal vena tur kawngpui in rawn blacktop zel a nih kha. In lo thleng ve tep tawh si a, khawngaih takin simin harhchhuak ula, kir leh rawh u” an lo tih lawm lawm ka ring thin.
Thil pakhat, Mizote hi mi tha leh mi chhia kan inthliar lo kan ti maw? Chhiatni hian khawpuiah hian kan va inthliar chiang thin si ve. A bik takin Presbyterian kohhran member mi chhia an thih ni hian a chiang a ni. Kohhran dangte hi chuan an member an thihin, kohhran dangten an thlauhthla ang tih hlauvin nasa takin an intawiawm thin a. Presbyterian pawh an member ngaihsan zawng chu zing tak atanga nileng zankhuain, nasa takin an bawm reng thin. Enge maw zat mitthi in kal taima, regu taka eng hunah pawh kal thin tam tham tak pawh an awm bawk a ni. Mahse, mi chhe daikilkar deuha mi an thihin, an reh leh thup thin si a. Midang leh kohhran dangin, ‘anni chu an inngaihsak nasat theih kha, bakah a kal regu ho pawh an awm kha’ tiin, an lo inthlahdul ve thin si a, hetiang boruak tawng chhungkua hi an awm fova, mitthi chhungte rilru na takin kan awmtir fo thin a ni. Hetiang hi ka hmu fova, ka chikin ka zir ru fo a ni. Chutiang boruak a thlen ka hlauh avanga kei tehlul ka thawhchhuah ve tak chang leh, ka tum aia rei ka awm tak chang pawh a awm ve thin.
Kum tawp kohhran member thi tate sunna hun mawlh maite hi. Chhungkaw ropuina inshow siak zan, mi tha leh mi chhe chhungkua kohhran hmuha Biak ina langsar taka tihlan zanah kan chantir ang tih a hlauhawm tan ta. Mitthi kan sun nge chhungkua kan inlan ropui siak? tihte pawh ngaihtuah a ngai ta. Kan rilruah mitthi sunna nge lian zawk chhungkaw lan ropui loh mawlh hlauhna zawk le? Chhungkaw hung leh ropui chu an awm vesa hrim hrim lai hian, hemi zan lo thleng tur huphurh ngawih ngawih chhungkua hi an awm ang tih ring ila. Chuvangin, kum khat chhunga mitthite hming chhiar chhuah mai emaw, chhungte kal tur zat bithliah emaw hi a tul hial tawh mai lo maw? Mitthi kan pun tam belh kumtin hmel bawk si. Midang tana thut vena tur awm lo dawn khawpin hmun hran hrana mi an intuk khawm thin bawk si a. Mahse, tu mah indem tak tak theih erawh chu a ni lo. Hausa leh retheite intluktlan lohna khawvel kha a la ni miauva.