Site icon The Aizawl Post

MI CHUNGCHUANG – LALKHAMA

F. Lalremsiama
Chaltlang
8415994340

lMizoram Peace Accord Hming sign hnantu Pathum zinga Pakhat a ni satliah mai lo! Mizoram kan Buai laia Politik Milian ber ber Pathum, Pu Laldenga, Pu Lalthanhawla leh Brig. T.Sailo te Politik tlangsang fianrial leh Hun remchang te tea Thufing leh Thurawn tangkai tak tak thehpui fo thintu a ni bawk. Last Minute thlenga thawk Remna Ni June ni 30, 1986 min thlenpuia Sign hnantu, vawiin thlenga mi la dampuitu hi lawmpuiin i chawimawi ang u. Accord Hlawhtling ber a ni bawk si. Kum 40 a lo ni ta tep – Ruby Jubilee! Remna zawng tura IPS bansan ngam, Pu Lalduhoma Chief Minister lai ngei hian!! Zalenna sualna kawng thim hnuaia Martar zawng zawng leh Thilthleng langsar zualte i chronicle ngei ang u hmiang-chhuanthar zel tan!!
lAccord Sign hnantute: India Sorkar aiawh Home Secretary Pu RD Pradhan. Mizoram Sorkar aiawh Chief Secretary Pu Lalkhama. Zalenna sualtu MNF aiawh an Hotu ber Pu Laldenga. An va chhuanawm em! Pu Pradhan Service Tawp Ni Hmawrbawkna chu.
lPu Lalkhama chu: Mizoram atanga IAS(RR) hmasa ber, 1959-a lut a ni. UPSC hnuaia All-India Competitive Exam-naa tling te hi Regular Recruit (RR) tiin luh dan ngaihhlut hlawh ber pawh a ni bawk. Mithiam ni satliah mai loin sense of justice, rilru zau tak nei a ni bawka, Administrator hlawhtling a tling. A Batch pui, vai mihlun hote pawhin Tribal Quota IAS ve mai enin en loin, chutiang chu an hmuh dan a ni. “Khawchhak Mifing” an tifiam thin! Huaisen leh remhriatna a pianpui tlat bawka a tlang zar zar fo thin. President Rule chhunga Governor huaisen Pu Hiteswar Saikia nena an chevel chu a pui rem rem hle. Sawiin a siak lo! Mumang a ni lo.
lMNF mi leh sa, an Hotupa ber thlengin Hnaih hun leh Hlat hun, chintawk a thiam ber hial awm e. India leh MNF Remna zawnga an inbiak laiin Delhi daifem deuh thin Pamposh Enclave-ah Pu Laldenga te an dahna hlat lo teah in a zuk luah ve chat. Ka zin tum khat phei chu an inah ka leng a, chaw ka ei ve nghe nghe.
lPu Lalkhama chanchin ziak turin a hrechiang ber pawl ka ni anga, ziak thiam ber ka ni kher hauh lo ang. Kum 1950-ah Govt. Mizo High School-ah kan pawl chung chiah, kei aia kum 2 vela upa a ni. Kum 70 (Sawm sarih) chuang inhria kan nih chu. An Pawl-ah thiamthei ber pakhat English thiam bik riau nia sawi a ni. Kei pawh an hnuaiah chuti ve deuh hlek, inkawm lutuk si loa inhria kan ni.
lA nupui Pi Hmingthangi d/o Dr. Saptea kha Dawrpui ME School-ah Class-VI 1949-a zir ho kan ni. A nuta phirpui Pu Lalruata te nen Mizo High School-ah pawlpui, Matric Pass tlang kan ni bawk. Amah Pu Khama nen hian All India Service Assam Cadre-a awm ho thin, UT leh State-ah AGMUT Cadre zuitlang leh zel kan ni. 1959 IAS leh 1965 IPS kan ni. Hmun khata thawh ho loh chang pawha chanchin inhre tawn reng fo kan ni. Kan nuam tih zawng a inang loa kan nunphung leh kan hnathawh duh dan a inang lem lo fo. In anna awm tlat erawh thian inhlat lo nih duhtawk ve ve, Mizoram tana |ha ber duh ve ve. Kan thiam dan lah a inchen chuang bawk lo. Ani chuan “Chin Tawk” a hriaa Pawisawi lo tawk a thiam zel, kawng tinreng leh thil engkim ah!!
lKan Senior |hian, Chief Secretary a nih aia ka Boss a ni a, kan Pension hnuin MNF Party MLA kan ni dun-1993-98 khan, Aizawl khawpui Bial Pahnih ai kan awh dun. Tling zo loa MNF Party MP Candidate pawh kan ni ve ve bawk. Service lai leh Politik-ah Top Secret khel fo thin bawk kha. Service laiin thian nih vanga puihna Posting leh kei leh ka fapa te Service atan tangkaipuina Advantage ka neih ka hre lo. Sawi tur a awm miah lo ang, kan lawm tawk.
lA nupui Pi Hmingthangi, a thlang sual lo! A pianpui U Khuma nupui Pi Thankimi laizawn chu. Induh, inkawp rem thiam leh hlawhtling chu. Relationship bulpui, intih phuisui tawnna = Complementary model nghe nghe niin! Pi Hmingi hi nu hlim thei, tawngduh, nelawm leh mi rilru zau deuh mai niin mi harsa leh mangang a hnen thleng tawh phawt chu |anpui var duh vut vut thin a ni. A pasal dinhmun leh nihna hre ranin a che var zel. An zarzo kha an tam awm mang e!! Milian mite, a zo-a vai, phek en vek thei a ni. Academic taka zirsang ni lo mah se Functional English leh Hindi a thiam zawng zawng a thamkawp zung zunga a kiangah tumah an hawihai ngai lo. Hlim takin an nui bawk bawk zel thei thin. A inngainep ngai loa Complex uai-hniamtu a nei lo. A lanna hmuh tur awm hek lo. A pui vei nen mual a liam hma lutuk a ni. A pawi mang e!
lPawl Ropuia Pu Lalkhama mi Ropui chu. Aizawl Mizo High School 1949-53 hote Matric First Division Zirlai Sawm lawih, Gauhati University hnuaia 1953-a chhuah thei kha Record an siam chiang! Kan Sikul pumpui tan Nikhat chawlh Pu Sangliana, Headmaster khan Hlim leh Lawmin a puang-kan au ring, Zirtirtu zawng zawng nen kut kan beng hluah hluah. An pawl hian Mizo an chawimawi nasa ber ka ti, a chhan tlemte chauh sawi ila.
wAmah Mizoram IAS(RR) hmasa ber kan tih tawh bakah Pu Rokunga Chongthu IPS(RR)-1962, Pu Ngurchhawnthanga IRS-1962, Pu RV Lalmawia IRS-1964 leh Postal IPS Pu Lalmunga Ralte.
wMizo BE Pass hmasa ber pahnih Pu Robula leh Pu K.Thangzuala. Chief Engineer hmasa ber bawk te. Pu K. Thangzuala phei chu MLA, Minister hial thei kha. TNT Ram zau deuh mai Petu bawk.
wPu Lalawia M.Sc, Higher & Technical Education Director hmasaber kha.
wNula Rokimi Mizo M.Sc (Anthropology) hmasa ber bawk kha.
wAizawl Nula hmeltha Pi Lalliani te, Zaithiam Pi Thangliani te, kawng dang danga chhuantham tam tawk nei.
lMihring Pu Lalkhama kan X-Ray dawn. A mihring mihrinna hian a dawl zo ang em? Buk Lung nge kang ang amah Pu Khama?
wA hmasa berah a Personal Integrity. Union Christian College, Barapani-Shillong leh Madras Christian College atanga inzir chhuak, Students Christian Movement=SCM pawha lo inhmang tawh Kohhran lam Rawngbawlna atan Serhhran=Ordained tak lem loh ti mai ila. Engemaw chenah a nunah sulhnu lian hmuh tur lang lo phenah erawh thawktu nei tlatin a hria.
wChhia leh |ha hriatna, hriatna tha tak pianpui leh chhungkua inkaihhruaina tha taka seilian a nihna hian, Pawisawi lo tawk, chintawk nei thiamah a siam a. A hmaa kan sawi tak ang khian Pathian |ihna a vawng ru tlat niin a lang.
wNunphung leh Service-ah Mihring tungchhoa kalte Thlemna a pumpelh lo. A tawk tam zaw hlei hlei awm e. Tlangval lai hun tha ah, a tumruhna leh a thawh nasat em vangin nula a chhai kual ve hman lo. Pa tawi lam, inphut leh ngo lam, hmeltha tak, nun uluk leh thawmhnaw tha tak a inhmeh zawng nen “Smart hle reng” kha a ni.
wPachang IAS milian a nih zet chuan a sense tin mai inbuan kan hmu ta le. Fing ta na chuan sum leh Rohlu te, mawi leh Hmeltha = Beauty hai hauh hek lo. In tha takte a nei, Huan leh Ram a nei thlih thliah bawk. A hausakna a zual zel ang. Tu leh Fa tha tak tak a nei. Rem a hriaa Pawisawi lo tawkin an leng dial dial i ti leh chiah mai ang. Court-a thubuai a neih ka hre lo.
lLehkhabu Pathum a ziak tawh a. “Ram Thianghlim Israel” ram an fanna Diary kha a te ber a. English-a a ziak, “Random Reflections of a Mizo Civil Servant” te hman deuh mai a “Mizoram Thlirna” a ziak te hi an hlu hle mai. Chhiar tlak, zir tham, chhut chian dawl leh Ram hmangaihna leh a lungphum lam funkhawmna niin a lang. Danpui leh a ken tel Article pawimawh te hi a hre hneh khawp mai.
lRemna leh Muanna Mizoram tan a duh nasat dan, President Rule-a Governor Pu Saikia nena Nikhat thila MNF Returnee zarual(100) Sorkar Hnaa Appointment Order chhuah tura Circular Lawn Puan Ina thut nilen piap kha sawi a tul. Order za(100) kan chhuah hman chiah lo naa a hnua Hna pekte nen, Returnee 200 chuang an tling. An inbenbelna tur leh khua-leh-tui lungawi an nih tak zetna tur a duhzia ka hmu-kei, heng thu ziaktu, Home Commissioner barhluih, An rorelnaa tanpuitu atana an man hian mak tam tak ka hmu. Returnee te Rehabilitate a duh dan leh a tum dan Sorkar lai leh MNF hotute duh loh-“an awmzuina khua leh an awm zel dan monitor an duh lo. Rin loh reng leh Enthlak zuina niin an ngai si. A pawi a ti hle. Ka inrawlh ve hlek lo, min beisei eih lo bawk.
lKa hriat ve chu Mizoram Land-use, Jhum Control Program leh Mizoram Village Record siam, Pu Lalkhama ruahman ang puitling zo lo, NLUP chenin ka uipui ve. A hrula langsar ta mah zawk, Inchung Rangva a thlawna sem=Roof for the Roofless te kha. Neta-land-a kum 5 zet Babudom ka tan chhung khan PHE leh Civil Supply, Fur leh |hal Problem min temtir chiang. Ka buai thei teh ania aw! FCI ka hmelhriat phahna. Khasi IAS unau JM Lyngdoh rahbi, a u Lowrence Lyngdoh a tlak silna “Awt” kha!
lA sense of Justice a khawngkhaw-bai nge a Human Rights Humane lutuk? A class-mate Pu Robula nena an chungchang-a duhsakna zara Mizoram Engineer zawng zawng Beneficiary zo ta kha! Keini ve lah a letling chiah si. Heng atang hian, ani Pu Khama hmaah zet chuan Mak pawh a Mak lo zo zel!!
lPi Hmingthangi kan Nghilh loh nan: Thil tam tak karah a Hospitality zar ka zo ve, Champhaia ka thian tha ber Biakchhunga SIB mikhual ka tawng. Ani MNF Army Chief, kei Aizawl SP-Kum 29 hnuah, SIB Bangla Pui, Tuikhuahtlangah 1976 July Accord hlamzuih lai vel khan! Pu Doval AD-SIB leh Chhunga thian Lalsangliana te nen, kan hlim hle mai. |hiantha inkawm ti-ti bak engmah a leng lo. Pi Hmingi Mizo chawhmeh tui an tih thu te nen chauh!! A lo mikhual ve zeuh zeuh. Kan kim tawh lo!!
lRomantic Warfare Mizoram tan thil thar a ni lo. Lalruanga leh Keichala te chanchin thawnthu kan nei. Mi ropui, a pian chhuah ruala Lianga Sazu tlan lai man thei, Keichala thlaichhiah nana Hrangsaipuia Seki-phir chhuhsak thei, Dawithiam. Mizo Chhurbura hre lo kan awm lawng. Phungpuinu mantu, a intlan-chhuahna Seki-Buhchhuak, Buhchangrum leh sa chhumhminsa koh chhuahna Khawl Ropui Ber! Keimi laka Kungawrhi chhanchhuaktu Phawthira leh Hrangchala te.
lKum za (100) tel engzat emaw lai liam hnuin, Mautam |am 1959-60 chho Harsat mangannaah, Pi leh Pu hun chena Mizo Zepui (Chivalry) an pianken kumkhua (ingrained, imbued & imbibed) chu Pu Laldenga leh a thian hote’n an rawn kaitho thar leh ta a nimai chauh.
lPu Lalkhama te nupa kan pawh luh hmain, Central Sorkar Uisathiam(Sleuth), 1975 January, Unlucky Thirteenth nghawr chhuah, lo zuanglut thut, sawi rih zet a tul tlat mai. Ani hi Kashmir-a Prophet Mohammed-a Relic bo, an zawn buai luai luai laia chharchhuaktu bulpui ber nia sawi, hmingtha tak kha a ni. IPS Chief Secretary kha. Rambuai tan 1966 atanga Kalmar leh a haw vanglaiah chuan a zual. Tawi te chauhin.
lSipai Operation Suppression leh Repression tawrh-hlelhawm mangkheng: Hnatlanga Awp bettu Sipai Post saksak leh hungsak, Movement Permit, Check Gate, Courier Dak tlanpui, a ruk-a ral leh phalna kengin, rinhlelh man, sawisak hrep-Ram-tui-lei-lo khawp leh Thihpui chawpchilh, Quarter Guard, Jail Runthim, Sipai Curfew leh MNF Curfew, Unau hmel hai(palh) dah that leh Jail zau. Pawngsual huat-thlala ber leh Search chitin. Thim hnuaia Tuboh leh Dolung inkar chu!!
l“All is Fair in Love and War” a thleng ta a. Hmanrua chu duh duh, engkim engkim. Hei zet chu Independent Sovereign State sual man Epic ber lai a nih loh nakah! A man a tam, A kawng a thui, tluk leh tlakna a tam kan tih reng kha. Romantic lam thlirin i her leh ang hmiang.
lChutiang boruak rit leh Thim hnuaiah chuan a ni Pu Lalkhama leh a nupui Pi Hmingi te huaisenna leh remhriatzia kan hmuh tak. IPS Chief Secretary, SIB-AD Ajit Doval leh DCIO, Army Intelligence Officer leh an Handler Top to Bottom ho leh Tualchhung Pa fel tu tu emaw inveh titih, in-bihruksiakna khawvel-ah chuan-uneven Playground-ah an che vel. Khawii lam lam tan pawh an tangkai kawp. Khawih ngaihna an hre thei lo/duh lo. Mi naran tan ring rawlh ve ngawt chi a ni lo. Engkim tak meuh Huam(Risk) a ngai. Remhriat a ngai, chintawk thiam a tul, Dawihzep tih chi loh tawp! Sorkar rorel lai leh Ramhnuai lam tantu thlim emaw, hman tangkai emaw a tul khawp zel bawk si. “Reign of Terror dobol” kar chu le!!
lHetiang thil teh teuh vang hian alawm “Safe Conduct-Official leh unorthodox Local” daih te, intlankhalh tum ta reng reng, mit insiai chhawk leh insiai khum thute kan sawi kai. Insawhngheh leh Lar khelin Beat Contest hmasa ber, Assam Rifles Drill Shed-ah tanin, Born again-Piangthar dik tak nih der nen Mizo Officer Pasal nei thar Palal, Vai Lalin a ei tak nghe nghe kha! Human Rights zawlnei, Brig. |henphunga Sailo a lo lang. A pension Mizorama sawmchhuaktu chu Pu Lalkhama a ti. A faten an aupui bawk. Hneh zel chunga khua a fannaah mipui an hlim em em zel. Mahse runthlak taka man, Jail-a tan a ngai! A lo chhuak, a rawn Chief Minister, Surendra Nath a Chief Secretary. An “in Quit” tawk chiah. Zangkhua a Bungbu! Pu Nath-a khan min Dawi â hman lo deuh.
lKum 1976 July Accord Hlamzuih sawi loin kan khar thei nang. Hetah hian “Fak leh Chawimawi” tura ka ngaih chu, Biakchhunga MNF Army Chief leh Lalsangliana Sailo, Pu Laldenga Special Assistant thin te, Pu Ajit Doval AD-SIB tuna National Security Adviser te, Pu Surendra Nath Chief Secretary te leh Pi Hmingi te nupa, SIB khualtha lo mikhual ve leh zeuh thin, mizo chawhmeh tui tak leh thurawn tha lo khilai thintu te kha. Lung an ti leng mang e aw!

Exit mobile version