Dr. K. Remruatfela
Chamber of Liberty
Khawvel changkanna leh IT lama hmasawnain min nuai tawh hnu pawha mi nawlpuite thinlunga la bet tlat, an la kalsan hleih theih loh chu ‘Mob Rule’ an tih, Mizo tawnga, ‘Tlangchil’ ti-a kan sawi thin hi a ni awm e. Hun inher zelin democracy a rawn inher chhuahpui a, mi tinte thinlungah Dan ang thlapa kal duhna (Rule of Law) a lo piang chho ta tiin sawi fo thin mah ila, khawtlangah chhiatna lian tham a lo thlen chang erawh chuan Dan leh a kengkawhtute hi hnawk tih riauna thlarau hi a awm leh tlat a awm thin a. Mizo society ah hian ‘Mob Rule’ leh ‘Rule of Law’ hi a la inbuan chho zel dawn pawh niin a lang.
Hmanlai Mizo nunphung kan thlir kir chuan ‘Mob Rule’ hian society ah hmun a kaih thuk hle tih hi hai rual a ni lo a. Kan pi pute kha a huhoa thil ti thin, in lawm tawn den den thin leh khawtlang ina zia a neih angte kaltlangpui tum thin an nih avangin ‘kan veng tih dan a ni lo’, ‘kan khaw zia a ni lo’ tihte chu tawngkam tlanglawn tak a ni thin. Hmanlai Mizo nunah chuan khawtlang hruaitu anga ngaih, Zawlbuka Val Upate kha an lal em em a, eng tiang pawhin khaw mipuite chungah inleng mah se, a huhoa thil tih a nih hrim hrim chuan Lal te pawhin inrawlh enah an en ngai lo.
Lalte chu Zawlbuk enkawltu leh a inrelbawlna kawnga thuneitu bul ber anga ngaih an ni a. Nimahsela, a taka hmang zam bertu leh thupui hlapui vaitu ber chu Val Upate an ni thung. Zawlbuk hi khawtlanga dikna an kenkawhna hmun pawimawh ber pakhat a ni a. He Zawkbuk hmun atang hian Mob Rule ziarang kan tih – ‘Tlangchil’ leh ‘Tlangsawi’ kan tih ang hi a lo chhuak thin a ni. Tlangval ten nula an han rim a, an nula rimin a lo dawnsawn danah an lungni lo a nih chuan Zawlbukah an sawi khawm vat a. Tlangval rualte chuan a hu hovin a hmeichhe awmna in chu an sâwi rawn ta thin a. Chutiang bawkin khawtlangah mi hnawksak an awm chuan hremna ang hrimin tlangval rual chuan an sawisak rawn ta chiam thin a. Heng thilte hi Lalin hmu reng mah se, thubuai hlabuaiah a la ngai lo a, khawtlang tangrual chetna chu mimal tan lah han khin ngam chi rual a ni si lo.
Nimahsela, kumpinu sawrkarin min awp tak chinah chuan heng kan chin dan phung tam takte kha min thlak sak a. A thlaktu tur dan thar min duan sak bawk a. Chuta tang chuan thuneitu ni lovina an mahni kutzala thuneihna an lo inpek thinte kha enliam mai mai a rem ta lo! Khua leh tuite laka dan ang taka roreltu tur ruahmanna fel fai taka siam a ni chho a, thuremna engkim mai kha dan bu tlawhchhan tur a awm loh chuan mahni duh duh dana lekkawh a thiang ta lo! Hei hi hmasawnna in a ken tel a ni tih loh rual a ni lo a, dikna hlenchhuah kawngah pawh a tlo ber zawk fo a ni.
Khawvel finna leh thiamna lo sang chho zelah a bik takin, dan hriatna lama harhtharna a lo theng nasa hle a. Tunhmaa, mahni dikna leh hamthatna rahbeh a nih chang pawha mahnia sepui ruah tuar ngawt thin khan, tunah chuan mahni dikna haichhuah a, a sualna tur hmun dik tak Court hmaa sual chhuah ngei duhna thinlung kan lo pu thar tan ta niin a lang a. Hei hi hmasawnna rah duhawm tak a ni. Amaherawhchu, vawiin thleng hian mi thahnem tak, ziak leh chhiar pawh kan thiam hmaa kan khawsak phung, kan pi pute nun zia hlui kha la lunglen tlat leh thlah hlei thei lo, dan ina a kawngzawh tur nghak hman lova, han rik ve phat châk hi kan la ther fur a, chu chuan dan lekkawhtute duh khawp lohna a hring chhuak thuai a, kan ngaihtuah chiang tawk thin lo em ni aw tih mai a awl thin!
A ni taka, a mi nawlpui mai ni lo, khawtlang hruaitu hial ni pha chinte zingah te pawh hian dan nihphung kan hmelhriat dan leh kan hriatthiam dan hi a la pawnlawi hle a ni tih hi phat rual a ni lo. ‘Rule of Law’ aiah ‘Mob Rule’ sawi mawi lek lek zawk anga ngaih theih tur hian kan ram roreltu leh sawrkara nihna sang tak takte chelhte pawh hi tawngkawm khak sual zeuh chang an nei leh zeuh thin a. Chu chuan legal literacy kan mamawh zia a pho chhuak chiang hle.
Rule of Law tih tawngkam tak hi French thutluang (Phrase) pakhat ‘la principle de legalite’ tih atanga lakchhawn a ni a. A awmzia tak chu, a tawi zawngin “Dan lal berna” emaw “Dan hmanga rorelna” tihna a ni. Rule of Law tih thumal lo phuhchhuaktu chu Sir Edward Coke niin, khawvel hriat tura vawrhlartu ber erawh chu Prof. Dicey a ni thung a, a lehkhabu pakhat “The Law of Constitution” tih kum 1885-a a tihchhhuahah chuan he Rule of Law chungchang hi nasa takin a tarlang a ni. Rule of Law tihin a sawi tum ber chu kawng engkima dan lal berna emaw, ram inrelbawlna leh pawl inkaihhruaina engkima dan tlawhchhan veka hmalakna tihna a ni ber.
Thil hriat nuam lo tak chu India ram hi khawvela law & order bawhchhiatna ram langsar zualte zinga sawi a ni a. Mizoram pawh hi a chhunga cheng kan nih avangin dan kenkawhna kawngah hian kan hming a tha fahran chuang bik hauh lo. Khawvela mihring piang tawh phawt hian mihring kan nihna anga dikna (Birth Right) kan nei vek a. He dikna, khuarel nihphungin min pek hi eng dan tlawhchhan maha tihtawpsak theih a ni lo. Heti a ni chung hian kan nitin nunah leh kan khawtlang leh ram inrelbawlna reng rengah dan palzutna hmuh tur a nasa hle thin a. Kan dikna chanvo pawh hmang thei lo khawpa phuarbeh kan nih chang a awm fo, a pawi khawp mai.
Kan ram hruaitute chu sawi loh, khawtlang hruaitu (NGO hruaitu) te zingah pawh thuneihna hman sual ching, dan hnuaia leng an ni tih intheihngilh thak khawpa uchuak taka thuneihna hman firfiak ching; tin, mi thiltithei leh chak ni-a inngaih avanga dan pawisa lo lui leh, dan hnuaia leng an ni tih intheihngilh lui thak khawpa khawtlang leh mimal chunga lal hrawt ching hmuh leh sawi tur an lo awm zeuh leh thin a. Mi rethei zawkte kan bet tlawk tlawk mai thin zawng a ni e.
Hetiang hi kan dinhmun a nih thin avang hian mitin mai hian kan dikna chanvo kan hriat a, kan mawhphurhna kan ngaipawimawh hi a tul em em a. Sawrkar leh NGO hruaitute pawh hian dan an ngaihpawimawha an zah thiam deuh deuh pawh a tul hle. Hemi kawnga hmalatu ber turte chu Dan hre mi ‘Lawyer’ kan tihte hi an ni. Judiciary hna ber chu dan humhim a nih avangin law & order kenkawhna kawngah hian beng an chhit ngun deuh deuh pawh a ngai a ni. Khawtlangah thil duhawmlo – pawngsual emaw, inthah emaw buaina eng eng emaw lo thleng se dan zam sa a awm lo emaw ni tih turin dan dinglai bawhpelh rak khawpa mipui thinrim te chetchhuah chang sawi tur a awm leh zauh thin a. Dan zawm loh hi thil hlauhawm a ni tih pawh kan ngaihtuah chang tawh thin lo.
Greek Philosopher Aristotle chuan ‘Democracy hmansual hi khawvela thil hlauhawm ber’ niin tunhma kum zabi 20 kalta daih khan a lo sawi tawh thin a. Tun hnua ngaihtuah let hian a lo dikzia a lang fo thin. Democracy hi tunlai khawvelah chuan ram inrelbawlna atana thil tha ber anga ngaih a nih lai mek hian hmansual pui leh hmang diklo hmuh tur a tam em em a. Ramin a tuar zel zawng a nih hi! ‘Rule of Law’ aia ‘Mob Rule’ kan chawisan chhung chuan engtikahmah rorelna tha “Good Governance” kan nei ngai lo ang.
Mi tam tak chuan ‘Rule of Law’ a parchhuah theihna tura kawihsapira kuai ngar ngartu, Ukil hna te hi hna tawp leh tenawm tak, Ar dum pawh Ar var tia sawi phet tum, mi sualte thiam chan tir tuma dawt leh thu puarpawleng pawh pawisa lova dawt sawi ching niah kan ngai thin a. Hei hian politics kan ngaihdan thleng pawhin nghawng thalo tak a thlen a. Mi tam tak chuan politics tih hian a thu leh hla zir chiang hmasa lovin, political workers te chet vel dan hi politics awmze ber emaw tiin, thil bawlhhlawh tak, sakhaw rawngbawltu tan phei chuan inhnamhnawihna chi reng reng ni lovah kan ngai thin a. Hei hian dan hriatna lampanga kan la pachhiatzia leh thim chhah nasa tak hnuaia leng kan nih a, kan tana khua a la var mawlh lohzia a tarlang chiang hle awm e.
Tin, dan hriat hi mahni inhumhim nan leh khua leh tui tha nih nan a tul hranpa ve hrim hrim a. Tunlai khawvel hmasawnna thang chho zelah hian a pawimawhna hi a la zual zel dawn a ni. Chuvangin, ‘Ignorance of the law is no excuse’ (Dan hriatloh hi chhuanlam tling a ni lo) an tih thin kha kan rilruah vawng reng ila. Tin, dan ang taka thil tih tum thin ‘Advocate’ te dinhmun pawimawhna pawh hi i hre thar theuh bawk ang u.

