JC.Zoremi Hmar Joute
Mahni intihhlum lam thu ziak hi a tuar tawh tute elsenna lam ni lovin, he lama kan hriatna a lo zau theih nan leh râlpui do taka do ngai a nih vang zawkin ka han ziak dawn a ni.
Kan rama mahni intihhlum chhan hi ngunthlûk taka zir chian la ni lo mah se, rilru natna (depression) leh ruihhlo vang a ni tlangpui. A hlauhawmzia kan hria em? Intihhlum tum pakhat kan hriat chhuah hian kan hriat chhuah loh mi tam tak, amah anga beidawng leh nun thlahlel lo, rilru hah leh thih châk ngawih ngawih hi a za têl an awm ang tih kan ring tur a ni.
Mahni intihhlum duhtute hi dam aia thih thlang zawk an ni fo lem lo. Inchinfel ngaihna awm tawh lo nia an inhriat avanga he kawng hi zawh an ni. Thih an duhna aiin an tun dinhmuna awm a, nun zel an huphurhna zawk hian kawng dang zawh ngaihna hre lovin a siam a ni. Thih an thlakhlelh ngawih ngawih vang a ni lo tih hi hriatpui a, venpui an tul tak meuh meuh a ni. =ihbaiawm leh râpawm tak anga ngaia kan tlansan/pehhel hian kan tanpui lo va, mahni intihhlumna hun remchang kan siamsak zawk hlauh a ni tih hi i hre theuh ang u. Rinhlelh kan neih chuan pehhel mai lovin hmachhawn a, sawipui bawrh bawrh mai tur a ni zawk.
Zirtute sawi dan chuan mahni intihlum zinga 30% lai hian thâwm an siam hmasa a ni. A kawnghmang ngaihven a, a nachang kan hriat phawt chuan he thil rapthlak tak lo thleng thei hi a vengtu kan ni thei vek a ni. Mahni intihhlum tum, hlauhthawnawma awmte awm dan tlangpui chu hetiang hi a ni:
1. Lungngaihna, rilru nâ leh hahna, Depression an nei nasa.
2. Inthah lam thil sawiin an ziak tam.
3. Beisei bo leh tanpuitu nei lo angin an inngai.
4. Tlan chhuahna awm lo thanga âwk angah an inngai.
5. An nunphung leh zia an inthlak thut thut a, thawpik thut leh thawveng thut tein an awm thei.
6. Thiam lova inhriain an zak.
7. Pawisak nei lova duhdah taka khawsak an ching.
8. Ngaihtuah lâwk lovin thil an ti.
9. Thil engah mah an phur lo.
10. Hna thawhna hmunah leh zirna kawngah an tichhia.
11. An thil neih hlu an sem darh
12. Thihna lam thil an ngaihven a, thu ro chhiah an ziak fo bawk.
Hetiang nungchang danglam rinhlelh kan neih a, kan venpui loh chuan, chhungkua, khawtlang leh Pathian laka kan mawhphurhna kan hlen lo tihna a ni. Man chhiar sen loh khawpa hlu mihring nunna hi i hun minute 5 leh kuhva 20 man lek pawhin i chhan thei tlat! =henkhat chuan, “Mahni inthah tuma hlawhchham tawh chuan an ti nawn leh duh tawh lo,” tiin thâ an thlah mai thin a, zirtute chuan inthah tum 5 zinga 4 hi lo tum chhin tawh thin niin an sawi; chuvangin ngaih tihthat hma lutuk hi a pawi thei tih hriat tur a ni.
Hlauthawngin venpui duh mah ila chinfelsak dan kan hre lo thei ve tho mai. Mahni inthat tam ber(90%)te hian damdawi leh zirthiamna hmanga enkawl theih rilru natna an vei anga ngaih a a ni. Chuvangin, hetianga danglamna neia kan hriatte chu doctor pan turin kan hrilh thei a, kan hruai thei bawk. Danglama kan inhriat chuan mahni pawhin doctor pan nachang kan hre mai tur a ni bawk e. Hetianga danglama awmte hi hauh emaw, sawithaih emaw, tlawn emaw a tha lo va, chu ai chuan an rin ngam kan nih a, anmahni hrethiamtu kan nih kha an mamawh leh pawimawh ber zawka chu a ni. An rilru hahna leh an sawi hriatthiampui chunga lo dawngsawngtu an mamawh a, dawhthei taka lo zirchianpui tur a ni; ngaihnepsak hian a ti-chi-ai zual thei. Thiam lova an inhriatna belhchhahsak loh tur. A thuruk zeppui mah la, intihhlum a tumna thu chu zeppui loh tur; mahni chauha chinfelsak tum lovin, thurualpui tur mithiam zawn vat tur a ni.
Eizawnna hna atanga bàn te, inngaihzawnna kawnga inbàn te, thihna avanga kan hmangaihte kan thenin leh leiba ngah vang te, mal leh khawhara inhriatna leh rilru hriselna kawnga venpuitu neih loh vang leh sakhaw tihphung dik lo te hi mahni inthah chhan tlangpui a ni.
Chhungkaw din fuh lo, chhungkaw keh chhia leh awmdan tur leh nunphung inzirtirna mumal lohna chhungkuaah he thil hi a thleng duh bik a, nu leh pa ten kristian chhungkaw dik tak din a, Pathian hnaih tlat chhungkua kan din a pawimawh.
Kohhranah: Vanram ngaihhlut luata lei ngaihnepna thu leh hla tam lutuk te, sual inhriatna hril dan dik lo leh ziktluak lova thlamuanna hrilh, pawl chhuak kan tih mai tam lutuk te, sual hlawm, fel thei tawh lo, rin pawh sawt lo anga inzirtirna te a tam em em a, hei hi kan tuar a ni. Kan kohhran huang chhungah theuh, he leiah hian beisei tur a awm a, Lal Isuaah engkim chinfelna a awm a ni tih hi kan inzirtir uar a ngai.
Thatchhe rual awt kan pung. Sum lakluh phu lova khawsak chingte chu an leibain a tihah a, hah lova sum tam tak neih a, hausak thut tumte tan chiahpuam kan sawi ang deuh khan hausak thut tumna hian Mizo mipui tam tak a hruai bo châwk.
Kan hnam dana inngaihzawnna kawnga in chhunga inrim ngainepin, hnam dang anga dating, tih dan tha kan inzirtir leh si lo hi a pawi. Inngaihzawnna hi inngaizawnga te inkar chauha thuruk a nih hian harsatna tawh nikhuaah thih mai hreh lohnain a tuam vat thin. Chhungkuaa inhre pawh vek a, a nuam leh hrehawm paidal ho dial dial hi damna a ni.
Rilru doctor leh hetiang lama mithiam kan la nei tlem em em a, enkawl dan tur dik taka enkawl thei tur leh suicide help line kan nei mumal moh bakah he thil hmachhawn thiam thura zirtirna tha mipuiin kan la dawng tlem.
Rualawh thiam tawk chiahin Literacy-ah kan sâng. Tum sâng si, zirna sâng zawka zir tura mark hmuhin a tlin si loh, BA vâl awm mai mai kan tam lutuk. Zoramah sawrkar hnain a daih vek si lo, rual awtin a awt reh thei chuang si lo hian rilru dam lohna nasa tak a thlen thei bawk.
|hangtharte te hi an thaw a pik a nia aw! Tawlailir, lehkhachaih leh pawnto mai mai thlenga khap vel vekna ram, biak in chhung baka lam tha ngam lo hnam, lengzem hla sak zahna,party ngam lo, leh vahna park leh intihhlimna chhim tur awm lohna state-ah kan fate an sei lian. Tih dan dik inzirtir aia a eng a mah hmaa pawngpaw khap ngawt kan ching. Ruihhlo ngai leh ngawl veite zingah mahni intihhlum ngaihtuah chhin tawh an tam.
Tun tum atan chuan tawk phawt se, kar leh lamah chhunzawm kan tum dawn nia.
(lehkhabu rawn –hringnun II – Vanneihtluanga)
NUNNA A ZAHAWM
