P.C.Lawmkunga
An sawi a, an ziak a, a tu-a mah kan inhmin lem hlei lo va. A then chuan Sawrkar kan mawhchhiat a, kum 2023-a namen lova do si, vawiina thuneihna an chan ve leha, a thatzia hahipa sawi leh si tiin, a hruaitu lu ber chu rilru lê-lo leh nghet lo-ah an lo chhuah mek a. Chutih lai chuan ramngaw leh leilung humhalh duh pawlte chuan inhawt bukin khawlaia pun khawmte huaihawtin an lo au ve mek a. Chutiang teh nuai karah chuan vantlang mimir tan hian thil hriatthiam a har khawp mai a. Hetiang zawng hian i han thlir ve teh ang.
Pathian thil siam leh mihringte an inmamawh tawn: A tira Pathianin khawvel a siam khan A thil siam ramsa, thing leh boruakte nena chengho tura a tih avangin inrem taka awm (ecological balance nei) turin a siam a. Genesis Bu-a kan hmuh angin Pathianin a mihring siamte chu heng thil siamte chunga thunei tur leh an mamawha an hman turin a pe a ni. Chutiang a nih avang chuan mihring leh thil siamte inkarah buaina a awm ngai lo va. Mihring ten an mamawh leilung, thing leh luite chu tihchhiat leh tih chereu an ni ngai lo. Duham takin, sum siam nan leh hausak nan tu mahin Pathian thil siam te an hmang ngai lo. Mahnihmasial avangin a tu-a mah intibuai leh inrah beh tum an awm ngai lo. Hei hi Pathian duh dan leh A siam chhan pawh a ni ngei ang.
Mihringte an kalsual ta: Chutianga Pathian duh dana A thil siam leh mihringte inrem taka awm thin chu lo inhmu rem ta lovin chhiatna a rawn thleng a, kum 1960 chho-ah chuan buaipui tham a lo ni ta a. Mihringte hmasialna leh duhamna, hausak châkna chuan khawvel mawi tak leh nuam tak Pathianin duh taka a siam leilung leh lui leh ngaw te chu a suasam chho ta a. Chuvang chuan mihring mamawh boruak hip tur leh kan tui in tur te chu a lo bawlhhlawh zo ta a, ram sik leh sa pawhin awmzia a nei hlei thei ta lo va. Chuvang chuan boruak rawn lum zel (global warming) tihte chu khawvel buaipui ber a lo ni ta mai a. Tuihna te a kangchat a, ramngaw te chên phulin an tibûa a. Hmasawnna leh changkanna hmachhuanin Pathianin duh taka a siam ram leilung thianghlim leh hrisel tak thin te kha laih chhiat a ni a, thing leh maute suatin an awm a. Ramsa leh nungchate an chimit mek zel bawk a.
Mizote, ram kilkhawr taka chengte pawh he thil tha lo tak hian min kalkân bik ta hauh lo mai a. Kan ram zimte, tun hmaa ngaw hring dup leh lui thianghlim tak tak luanna ram chu, “Hmasawnna” chhuanlamin kan suasam mek a. Chuvangin vawiinah hian kum 60 vel kaltaa Mizote hriat ngai reng reng loh sik leh sa inthlak nasa lutuk, khaw lo lum zual zel, tui thianghlim in tur duhkhawp loh te chu kan ni tin tawngkam a lo ni ta a. Kan pumpelh theih loh, kan hnam kalphunga lo neih dan, vah leh halte pawh ngaihmawh tawh nâk alaiin “A zualzawpui vailenhlo” tih ang main vawiinah chuan hmasawnna leh changkanna hming vuahin kan lui leh ngaw leh boruak te chu dimdawina tel miah lovin kan suasam ta hem hem mai a nih hi.
Hmasawnnain min tirethei thei: Mihringte hi eizawnna leh ni tin khawsaka kan changkan zel hi Pathianin a khap ngawt lo. A thil siamte nena inrem taka awm chunga kan hmasawnna zel tur kan dap hi a phal a ni. Chutih lai erawh chuan hmasawnna ringawt cheleka hmakhua thlir hauh lova kan ram leilung leh ngaw te kan tih chereu hi Pathian dan kalh a ni tih hriat a pawimawh khawp mai. Hmasawnna ro tling (sustainable development) te hi kan sawi chhuak thla zen a, a tua mah hian kan sawi tluantling ngai lo. Heta ‘ro tling’ kan tih hian tuna mihring damlaite tan chauhva ngaihtuaha, duhtawka leilung hausaknaa inchhekarbawm hi a kawk lo. Hmasawnnaah hian chintawk a awm tur a ni. |hangthar lo awm zel turte tana ngaihtuahna senga, kan leilung leh ngaw te a chintawk neia hman hi a tul a ni. Kan tu leh fate hian leilung hman tlak an rochun zel theihna hi kan ngaihtuah tur a ni. A dik chiah chuan hmasawnna ro tling tak tak awmzia chu leilung leh ngaw leh lui leh boruak te ti chhe lova mahni ram thil neih hlu(resources) hman thiam hi a kawk daih a ni. Hei hi kan hriat thiam loh chuan hmasawn inti reng chung hian kan ram leh leilungte chânin ram retheiah kan la chhuak mai ang.
Sawrkarin ramngaw leh leilung humhalh a ngai pawimawh: Kan boruak lum zual zel leh a nghawng tur hi khawvel mi thiamten an ngaimawh (ngai pawimawh ni lovin) em em a. Pawl lian pui pui dinin inhmuhkhawmna lian tak tak an nei zur zut a. India sawrkar pawh hian kan ramngaw te kan tihchhiat nasat avanga khawvel tilum zualtu zinga tel ve (thei)-a inngaiin ramngaw humhalhna dan khauh tak Forest Conservation Act hi 1927 leh 1980 chu a lo siam tawh a. He dan hnuaiah hian hmasawnna itawm leh tul tak siam nana ramngaw tihchhiat a tul thlû a nih pawhin phalna hmuh dan kha a khirh em em mai a. A dik chiah chuan ramngaw lak theih loh dan an siam emaw tih tur zawk khawpa dan thikthuchhia a ni. A chipchiarin kan sawi hman lo ang a. Chutianga dan tha leh ramngaw humhalhna chu hnawk tipawl an lo awm ta ngei mai a. A hnawk titute chu tu dang ni lovin a Sawrkara bawk chu a ni leh lawi a. Chuvangin chu dan khirh tak hi a tihdalna turin kum 2023 khan Sawrkar Laipui Inpui pahnih chuan FCA 1980 siam thatna dan chu a lo siam ta phut mai a nih kha.
Chu dan siam thar chuan thuhmahruai a nei a. A thuhmahruaiah chuan ramngaw humhalh a tulzia leh kum 2070-ah chuan boruak chhia (carbon emission) tibo tura Sawrkarin hma lak a tum dan a han sawi hmasa te te a nih hi. Mahse a dan kan han chhiar chipchiar chuan kum 1980-a dan hman thin kha nasa takin a rawn su chhe ta tih kan hre mai ang. India ram venhimna thil atan chuan tun hmaa forest department emaw Ministry of Forest, Environment and Climate Change emaw phalna(clearance) ngai lova ram lak theih dan a chuang ta kulh mai a nih hi. He dan sawimawitute chuan hetianga dan thara ram lak hi a thlawn ni lovin pawisa (NPV) an chawi tho dawn alawm tiin a hmaa an lo dona kha sawi pial an tum a. Hei hi a makin sustainable development awmzia kan man fuh lohzia a entir ringawt mai a ni. He mi denchhena a rang a ranga project 7 hmuh a ni, tih te hi a dik phei chuan, “Khawbung a ti ta deuh deuh” tih kan ang ber ang.
Dik chiah chuan ramngaw leh leilungte hi mihring te tel lo pawhin an awm kumkhua thei. Mihringte erawh chu ni khat pawh an tel lovin kan awm thei lo thung. Chutih laia hmasawnna tur ti-a ren baksak lova kan ram leilung kan hralh zel hi chuan Khasi ho ang khuan inchhirin ban a chen dawn a ni. (Heta ‘hralh’ ka tih hi a ngial a ngana hralh ka tihna a ni. Kan ram leh ngaw te kan laktir a, sum tlemte hmu leta kan lungawi dawn a nih avangin).
Khasi leh Jaintia ho an inchhir tlai khawhnu: Meghalaya-ah khuan limestone laih chhuah phalna Nongtrai khaw bulah State Sawrkarin Lafarge Umiam Mining Pvt.Ltd hnenah a pe a. Chu chu Bangladesh-a Chhatak hmuna an Cement Factory chawm nan an hmang hem hem mai a. Chutianga an ram leilung leh a hausakna midang kuta an dah ngawt mai chu inngaihtuah harh lehin Shela Action Committee insiamin Supreme Court-ah te an khing tlai khaw hnu a. Hetiang bawk hian Lumshnong hmunah MNC ten cement factory an din thliah thluah bawk a. A tirah chuan mipui pawhin an lo lawm viau va, hnathawh tur hmuh phah turin an inring bawk a. Mahse khua a lo rei chuan an ram tlawm te te-a an hralh avang khan anmahniin chenna hmun leh ram an neih loh phah a, an pawisa an ei zo tawh si a. Chu ai maha tha lo chu an ram ngaw, lui leh nungchate an tichhe nasa em em a, Bengali pa rangkachak lei sual ang maiin an chal an kuk kauh kauh tawh mai a nih khu. A dik chiah chuan hetianga ram dang Company te an chet theihna chhan chu an State-a mi hausa fâl tlemte leh politician ho inzepru ten inhriatthiamna an lo siampui vang ni-a sawi a ni. Mizoram tan inenfiah leh fimkhur a ngai khawp ang.
Narmada tuikhuah pawh khu: Hetianga tribalho ram laksaka, hmasawnna chhuanlama tribalte tana harsatna siam hi thil thar a ni lo. Gujarat-ah kum 1987 chho khan tuikhuah lian Sardar Sarovar Dam (tuikhuah 25, kawlphetha 1450 MW pe chhuak thei tur) an siam avangin tribal (Adivasis) te ram 88,000 sqkm an lak sak a, khua 245 tichhiain mihring nuai 2.5 in leh lo nei lovin an vakvai a. An pi leh pu te kumkhaw hmun chu chhuahsan luihtirin ram leh hmun siam chawp (rehabilitation centre) ah an hnawh lui a. Baba Amte leh Medha Patkar hovin han dodal chiam mah se kawngro a su ta lo a ni ber mai.
Mizote hmabak – duhthlanna pawimawh: Tuna FCAA 2023 hrim hrim hi ngaihmawhawm ber a ni lo. Hmasawnna tiin Mizoram leilung leh ngaw te a ral chak em em a, chutih laia a tichhe belhchhahtu tur Dan siam thar lo pawm hi a la pawi thui thei viau dawn tih a ni zawk. Heti a nih chuan hun lo kal turah pawh kan indang zo tawh lo vang. Kan hmaah hian duhthlanna, nunna leh thihna a awm. Hmasawnna chauh thlira kan ram leilung leh boruakte tihchhiat zel nge kan duh, kan ram leilung leh boruakte tichhe lutuk lo tawka hmasawnna neih ve hi, tih hi. Dan leh hrai hmanga FCAA 2023 hi hrilhfiaha thiam chan tumte hian kan rama natural environment hlutzia leh humhalh a tulzia an theihnghilh hmin der a ni. Ngaihtuah ngun a ngai e.
RAMNGAW VEHMIMNA DAN SIAM THAT HI (Forest Conservation Act Amendment 2023)

