Dr. C. Lalrampana
A KAMKÊUNA
United Nations chhut dan hnuhnung ber Worldometer-in a tarlan dan chuan tuna khawvela mihring awm zat hi April 18, 2024, Thawhlehni thleng khan tlûk leh dingâwn 8.1 (8,103,864,674) a ni a. Chhût dân thenkhatah chuan khawvêlah sakhua, kohhran, pâwl, rinna pâwl, hnam, nunphung, inthlâk danglam, sakhaw tê leh lian 4,200 vêl an awm mek a ni. Khawvela sakhaw upa ber chu Hindu nia chhút a ni bawk. Khawvela mihring tamna ber dawttu India-ah hian mihring tlûk leh dingâwn 1.3 (1,392,329,000) an awm a. India ramah hian sakhaw hrang hrang a awm a, a chhan chu khawvela sakhaw lian pariat India ramah hmuh tur a awm a ni. Sakhaw lian pariatte chu Hindu, Islam, Kristian, Juda, Buddhism, Jain, Sikh, leh Zoroastrianism-te an ni. Sakhaw hrang tam lutuk hian India inpumkhatna tluantling neihna kawng a dal ve thei a, mahse, tun thlengin inngeih dial dialin kan la awm zawk a ni. Sakhaw zalênna dikna chanvo hi India ram danpui Article 25, 26, 27 leh 28-ah hian a lang chiang hle a. State hmaah sakhaw engmah hi duhsakna pek bik phal a ni lo. Mipuite’n an duh duh sakhua eng pawh vuanin thu hril, thiltih leh thehdarh hi an zalênna niin, zalênna thuhmun kan nei vek a ni.
ENGTIK A|ANGIN?
Kum 1976-a India Danpui siamthatna (Forty-second Amendment of the India) siam a nih takah khan Constitution Thuhmahruaiah chuan India chu secular hnam a nih thu nemngheh a ni. Amaherawhchu, Supreme Court of India chuan kum 1994-a thubuai S. R. Bommai v. Union of India-ah khan republic siam a nih atang khan India chu secular a ni tih a nemnghet a ni. India Republic day Jan. 26, (Sunday), 1950 atanga tun thlengin kum 74 zet sakhaw zalênna neiin tluang tak leh inngeih dial dialin India ram chu kan la kal mek a ni. Hetih lai hian heti khawpa mihring tam leh sakhua, hnam chihrang tam karah chuan khawii maw laia buaina leh innghirnghona eng eng emaw tawk chu awm lo thei a ni lo. Mahse, India ram kehdarh khawpin tun thlengin a la awm lova kan thupui ber chu “Unity in diversity” (Anekta mein ekta-Tam hi inpumkhatna a ni) tih hi a la ni fan zawk a ni.
INMAWHPUHNA
Jan 26 (Sunday), 1947-1964 kum 17 chhung zet Pandit Jawaharlal Nehru Congress party-in PM a chelh a; a hnuah a fanu Indira Gandhi @ Iron lady tih hial khan kum 15, ni 350 chhung PM a chelh leh a. A dawtah Indira fapa Rajiv Gandhi chuan 1984-89 kum 6 chhung PM hna chelh lehin INC Secular party tia vuah hian India ramah kum 50 vel zet sorkarna an chelh a ni. A hnuah AB Vajpayee, BJP-in 1998-2004 kum 7 chhung PM a chelh bak 2004-2014 thleng khan Man Mohan Singh INC bawk PM a nileh a ni. Tichuan, kum 2014-March, 2024 thleng khan Narendra Modi PM-na hnuaiah BJP chuan Sorkarna an chelh ve ta a ni. Inthlan campaign hun lai apiangin INC hian BJP-te hi sakhaw zalenna tichingpen tur emaw secularism hnãwl tur ang zawngin emaw an puh châmchi thin niin a hriat theih a. Hetih lai hian April 16, 2024-a PM Narendra Modi, BJP chuan Gandhi Maidan Bihar-a a campaign-naah thu sawiin-Congress Party leh a thawhpuite’n BJP chu India danpui chu politic ralthuam atana hman tumin an bei mek a; India danpui chu BJP-in thlâk tum angin mipuite hnenah dik lo takin congress leh a thawhpuiten an puh thu a sawi, Modi chuan India danpui chu duh duha thlãk danglam theih a nih loh thu leh BJP chuan mipuite chu India danpui pawimawhzia uar zawka hrilh an nih theih nan hma a lak zawk thu uar takin sawi a ni.
A TLÂNGKAWMNA
A tirté atanga tun thlenga India dinhmun thlir hian Congress Party-in kum 50 zet min awp bak kum 17 chhung chauh BJP-,in min la awp a. Khatih hun chhung zawng khan sakhaw zalênna kan neih hlu tak chu tute mahin an la paih bo lo ve ve a ni tih chu a taka hretute vek kan ni. PM Modi-a’n a sawi ang khian India ram danpui Article 25, 26, 27 leh 28 sakhaw zalenna kan neihte hi duh duha thlâk ngawt theih a ni lova rinawm tak leh zah taka vawng nung theuh zawk tur kan ni. A nihna takah chuan heng political party lian pahnihte sorkarna hnuaiah hian sakhuana avanga buaina leh intualvuakna chu vawi engemaw zah a thleng ve ve tho a, INC hun lai phei chuan Hindu-Muslim inkara buaina a chhuak nasa hle thin. Engpawhnise, sakhaw zalenna hlu tak kan danpuia awmte hi tuman an nawh reh (delete) emaw thlak danglam (change) emaw, paih bo (repeal) emaw mai mai theih a ni lo tih hrechiangin India rama sakhaw hrang hrang betute hian zalên takin kan sakhua theuh kan be thei a ni tih i hre nawn theuh teh ang u.

