Dr Lalchhuanawma Tochhawng
Hman ata tawh sawrkar kum hi kan sawi fo thin. Hmanah chuan ration card-a kan kum zat a tam thur a, school lama kan kum a tlem leh duai a; mi thenkhat chu an vote neih kum a dang bawk a ni awm e. Kohhranah chiah kan kum dik kan hmang thin. Hei hian kan rilru kalhmang tam tak a tarlang kan ti thei ang.
Pian kum dik tak leh sawrkar kum nei hrang hi an inang vek lo mai thei. Pian kum dik tak hre chunga kum dik lo hmang an awm a. Inziak naupang an ni deuh vek a, kum dik tak aia upaa inziak an awm zeuh bawk.
Matric exam dawnah form fill up a lo ngai a. Tunhmaa mi lo tih thin dan kha entawnin an inziak naupang sup sup mai a ni. Mi tam tak chu an zirtirtuten an kum an lo bithliahsak thin bawk. Zirtirtute chu hmanlai mi an ni a, an demawm lem lo ve. An zirlaite tana sawrkar hna zawn chhung rei deuh tur leh sawrkar hna an thawh rei theih dan tur te an ngaihtuahsak a ni ber. Pawnlanga a lan ang aiin kan rilru chhungril awmzia a pholan hi ngaihtuah chiang ila, a zahpuiawm lek lek a ni.
Sawrkar hna kan ngaisang em em tih a tilang. “Kamding” kha kan ngaisang hluah hluah a ni ber. Kan economy a hniam a, kan rethei a, kan rilru pawh a rethei tel deuh roh. Kan rama eizawnna harsatzia pawh a lang thei nghal.
Kum dik tak nena sawrkar hna hmuh hman loh hlauhna hi rilru chhung rila inrintawkna kan tlakchham vang a ni pakhat a; kan pawm ngam ang em? A hnam pum angin kan rilruah ‘insecurity’ a awm niin a lang.
Sawrkar hna thawh rei theih beiseina avanga dawt pawm zui zel duhna hi corruption rilru a ni lo maw?
Tun thlenga kum dik lo hmang tam tak insawi thiamna chu, “Kan Headmaster-in min ziahsak,” tih hi a ni a. Hei hi chhuanlam a tling em?
Tunhma deuh khan pian kum dik taka voluntary-a sawrkar hna chawlhsan hi voluantary-a a chawlh chhan ka zawt a.
“Matric exam dawnah kan Headmaster-in ka kum hi a lo ziak naupang a. Mahse, keimah hian a diktak ka hre tho si a; Biak inah, pulpitah te Pathian thu sawi zel ka la duh a, kum dik lo hmanga hlawh pum lak reng hi dik ka ti lo,” a ti. Hei hi ringtute rilru put dan tur ni awm tak a ni. Sawrkarin hre lo mah se keimahniin kan kum dik kan hre tlat a; kum dik hre chiah lo te pawh hian tum tak tak se an baptisma channa atangin a dik thei ang ber chu an chhui chhuak thei ngei ang.
Kan sawi tak angin hmanlai zirtirtute khan an hun lai milin thil an ti a, naupang kum kha duhsak intiin an ziak naupang fo thin. Mahse, sawrkar hnathawk ber khan a kum diktak a hre tlat a, a inziah naupan chhan sawrkar hna pawh a hmu tawh a, a thawk tawh a. Ringtu a nih chuan a kum diktak kha a hmang ngam tawh tur niawm tak a ni. Kum dik tak hre chiang lo tan pawh Baptisma chan kum atangin a chhut dik theih viau a, tum leh tum loh thil mai a ni.
Heti hian i han sawi teh ang: Department azirin a hnuaia mi ang thlap thlap hi chu a ni vek kher lo thei.
Mr A chu kum thuma a inziah naupan avangin a pension hun dik tak aiin kum thumin a thawk rei a; a hnuai chiaha mi Mr B kaisanna tur kha kum thum a hrek a, a thawhna azirin amah avangin a hnuaia miin kum thum chhung hlawh a lak tlem phah a. A hnuaia mi chu kum thum chhung kai sang lova a awm avangin a hnuai leh a mi Mr C kha a duh reng vang ni lovin kum thum chhung a hrek leh chhawng tihna a ni. Chutiang zela inhrek thlain an hna luh tanna(entry grade) kha a ruak thei lo va, thangthar hna hmu lo kha kum thum a tlai phah ta a ni. Mr A-a’n kum thum chhung hlawh pum a lak chauh kha a tawpna a ni lo a nih chu. Hei hi ringtute tih dan tur a ni thei dawn em ni?
Mi tin hian kan kum dik hi pawm ngam ila, sawrkar hna thlakhlelh lutuk vanga kum dik piah lam thlenga thawh hi inthiam chawp chunga ti zel lovin thangthar hmakhua tur thlir thiam ila a tha zawk hle awm e. Kohhrana kum dik tak hmang si, sawrkar hna a nih tak avanga kum dik lo hmang lui tlat kan nih chuan sawrkar kan hmuh dan a dik tawk lo tihna a ni a; kan Pathian biak mek hi a lawm viauin ka ring lo. Sawrkar bum hreh lo, kohhrana rinawm tak anga lang si hi Pathianin eng angin nge a ngaih ang?
Mizoram sawrkar hnathawkin kum 62-a pension kum bithliah an duh a. Tunlai chuan mi kan dam rei a, kan thalai rei bawk a, a awm viauin a lang. Mahse kum dik lo hmangte hi an kum dikah pension ngam tal se a tha awm asin.
Mihring hi kan inang lo em em a. Kum 70 chuang pawh thil zir peih tak, lehkhabu chhiar zau reng peih an awm laiin kum 50 chung lam tam tak chuan thil thar an zir peih tawh lo. Tun hnaia Vana Pa Hall-a Lehkhabu Pho Runpui buatsaih a nih khan, chhungkaw sum kawltu nu leh pa an tlem a; thalai an tam hle thung. Hei hian kum upa lam zingah inchhiar zau peih an tlemzia a tilang hle tih loh rual a ni lo. Tunlai thiamna leh hmanrua chi hrang hrang a lo chhuak a; inzir thar reng a ngai a. Kan ram dinhmun en hian, kum upa lam rawih reng nge kan thatpui ang kum naupang lam, tunlai thil man phak hi?
Hetih lai hian daktawrte hi a hrana ngaihtuah an ngai a. A bika zir ngai, graduate zawng zawng thawh theih loh a ni. MCS chu BA chin chung lamin an exam thei vek. Daktawr hna thawk tur erawh chuan BA chin chunglam tih ve theih a ni lo.
Daktawr kan mamawh zat kan la nei lo a. A bik takin Specialist kan tlachham a; super specialist phei chu kan nei tan ve ek ek chauh ang a ni. Eng speciality-ah mah hian kan mamawh zat kan la nei lo a ni ber. Chuvangin tuna kum 62 an tlin thleng thawk theia an awm hi a tha viau mai. Mahse, thil hi siam danglam leh a harsa viau naa, tuna kum 62-a an inchawk rual hi ennawn theih ni ta se a tha hle awm e. Kum 60-ah tho pension se la. Mi thiam bik, an speciality lama kan mamawh bikte erawh chu kum 65 thleng pawh phur taka an tawh zui theihna tur dinhmun pein contract-a rawih ni se a tha zawk mai thei a ni. Entirnan: Kum 60 an tlina an hlawh lak hnuhnung ber ang zat hlawh se emaw, a zatve hlawhin an dam lo zai leh enkawl zat ang zela allowances pek belh emaw, an hnuaia junior te kaisanna tur dal lo leh transfer and posting tibuai tawh lo turin an mahniin an duh chuan thawk zel mai se(a aia remchang zawk leh tha zawk pawh a awm thei ang). An thiamna bakah an tawnhriat atanga an thiamna tling khawm pawh kha a itawm tham takzet a ni. Chutianga thawk chhunzawm zel tura itawm tak tak chu an awm thluah mai.
Thil eng pawh hi ti dawn ila, mahni hlawkna tur leh sawrkar hna kan thawh rei theihna tur chauh ngaihtuah lovin, thangthar lo awm zel tur dinhmun ngaihtuah telin thu tlukna siam thei ila kan ram tan a tha berin ka ring.