Lalthlamuana Pachuau
Maubawk :Aizawl
1. Dan chu engnge ni: Dan hi mihringte intibuai lo va kan khawsak ho theih nana min phuarkhawmtu, kawng hrang hranga mi tinte dikna chanvo leh zalenna humhalhtu leh chu’ng mimal dikna chanvo leh zalennate chu midangin emaw, eng pawlin emaw leh sorkar pawhin a an palzut mai mai lohna tur a min vengtu atana sorkarin a siam a ni thin. Chuvangin eng Dan pawh mai hian engemaw ti kawng talin mipuite hi a nghawng thin a ni. Chutih laiin mipui mimirte leh sorkar officials tam zawkte tan pawh Dan siam dan kalphung hi a hriat loh theih khawp mai a. Mizoram sorkarin Dan siam dan kalphung a neih mek hi a tha tawkin mipuite tan a him tawk em tihte, hei aia tha zawk, mipuite telvena kalphung hi a awm thei em tihte hi mipuiin kan ngaihven a, kan hriat ve hi a ngai a ni.
2. Mizoram sorkarin Dan a siam dan:
Mizoram sorkar hian Dan (principal & subordinate legislation) a siam laiin Dan/Bill siam mekin a kaihhnawih leh a nghawng tur Sorkar Department dangte chu Bill siamtu Department chuan rawnin an ngaihdan a dil thin a. Department dang ngaihdan pawimawhte chu Bill neitu Department-in tul an tih angte an bilh tel hnu-ah Finance leh L&J Department te’n an lo pawmpui (vet) leh a ngai a, chumi hnuah Cabinet meeting-in a pawmpui tawh chuan Assembly House-ah Bill neitu Minister-in pu lutin sawihova pass nghal a ni thin. Bill neitu Minister-in Assembly House-a Bill a put luh hian sawiho nghal emaw, Select Committee zirchian phawt emaw, mipuite ngaihdan lak phawt emaw a rawt thei a; mahse a awlsam zawngin sawihoa pass nghal tura rawtin pass a ni nghal tlangpui thin. 8th Legislative Assembly hun chhung khan Government Bill 71 leh Private Bill 2 put luh a ni a, Private Bill pakhat chiah Select Committee zirchian tura dah (refer) a ni; tin, kum 10 kal ta chhung khan Bill pathum chiah Select Committee zirchian tura pek a ni a, Bill neitu emaw Speaker rawtnaa Dan siam mek chungchanga mipuite ngaihdan/rawtna dil a ni ngai lo thung. (Courtesy: MLA Sectt). Hei vang hian kan Dan siamte hi a famkim tawk thin lo va, pass a nih hnuah sawisel a hlawh fo va, a kenkawh kawngah pawh harsatna a awm fo thin.
Mizorama Dan siamte hi duan a nih laiin a nghawng tur mipuite rawn chu sawi loh MLA/Legislator (Minister ni ve lo) tam zawk te pawhin Session hmaa uluk taka an zir chian hman bik loh (Cabinet meeting-in a pawmpui tawh) chu Assembly House ah put luh ni in, a nî la la-ah sawiho a ni tlangpui thin a, Member thenkhatte’n Bill sawiselna emaw tihdanglam hret rawtna pawmawm tak tak an auchhuahpui chunga (a nih ang ang a) pass a ni thin hian duhthu a sam chiah lovin a lungawithlak chiah lo thin a ni. Ruling MLA-te hi chuan Minister Bill putluh hi siam that tul ti mahse a nih ang angin an thlawp lo thei thin lo.
3. Central sorkarin Dan a siam dan:
Central sorkar chuan kum 2014 khan Prelegislative Consultation Policy a nei a. Chu policy ah chuan Ministry/Department te’n Dan (Bill) an duan te chu Ministry of Law & Justice-ah pawmpui tura an thawn hma-in, Dan siam mekin a nghawng tur Ministry/ Department te ngaihdan an dil bakah a duh apiang te’n Draft bill chungchanga ngaihdan leh rawtna an pek theih nan Ministry website/public domain ah pho chhuah tur a ni a. Tin, Dan siam tulna chhan, a thuken tlangpui leh sorkar sum, environment leh mimal zalenna/dikna a nghawng theih dan tur te leh mipuite a nghawng theih dan tur te pawh public domain a (ni 30 aia tlem lo) dah bakah chanchinbu leh electronic media hmanga puanzar tur a ni a. Tin, Dan siam mekin nghawng tur chiang sa a neih (stakeholders/affected people) te phei chu a hranpaa hriattir/rawn tur an ni. Chutiang anga mipuite ngaihdan/rawtna dawnte chu Department website a dah tur a ni a; tin, mipuite leh Ministry/Department dangte ngaihdan leh rawtna chungchanga a Bill neitu Ministry/Department ngaihdan te chu Cabinet Note ah dah tel tur a ni bawk. Hetianga inrawnna hi tul lo leh remchang lo a nih chuan a chhan chiang taka ziakin Cabinet Note-ah tarlan tur a ni.
He Central sorkar kalphung (policy) hi a that hmel viau rualin mipuite ngaihdan leh rawtna tha awm te chu Bill-ah a tul anga bilh/sengluh tur a ni tih an dah tel lo hi a vanduaithlak lai chu a ni. Tin, he policy hi Central sorkar Ministry/Department te khuan an zawm tha lutuk lo bawk. [17th Lok Sabha ah khuan Dec/2023 thleng khan Parliament a Bill putluh 75% vel chu mipui rawn lo (public consultation tel lo) va pharh a ni a; chu bakah Bill,
Parliamentary Committee zirchian tura dah (refer) chu 20% aia tlem a ni bawk].
4. Tlangkawmna/Rawtna:
Dan reng reng hian engemaw ti kawng talin mipuite hi a nghawng thin a. A nghawng tur mipuite rawn miah lova Dan siam hi chu “Barhluih Dan” a ni mai a, sawiselna pawh a awm duhin a kenkawh kawngah pawh harsatna a awm nge nge thin. Chuvangin kan sorkar hian Central sorkar tih dan tha laite hi entawnin Dan (Draft bill) a siam te hi Law & Judicial Department pawmpui tura thawn hma-in Preliminary Notification siam hmasain a nghawng tur Department dangte bakah mipuite (stakeholders/affected people) hi rawnin an ngaihdante dil se la, ngaihdan/rawtna thate chu Bill-ah a tul anga seng luh/thin ni bawk se a tha ngawt ang (mipuite atanga ngaihdan leh rawtna dang a awm lo a nih leh a lawmawm hlei hlei). Chu chuan Dan siam te chu a tiphuisuiin a tilangtlang ang a, a hnu lamah sawiselna pawh a tlemin a kenkawh pawh a nuamin a awlsam ngei ang. Bill neitu Department officers/staff te erawhin hna an neih belh hret dawn tihna a ni.
Chuvangin a chunga rawtna zulzuia Central sorkar policy aia tha leh changtlung zawk, ram changkang zawkte pawhina an neih leh hman thin, “Dan siam kawnga inrawntlanna Policy” (Pre-legislative Consultation Policy), mipuite telvena tha tak neih vat hi kalphung thar, mipui sorkarin a ken tel tur pawimawh tak niin a lang.

