Rev Dr Ramengliana
Tunlai khawvela Atheist (Pathian hnawltu) lar ber leh tawng huai ber tih theih Oxford Professor Richard Dawkins chuan hmanni lawk khan interview-ah thu mak angreng tak a sawi chhuak leh ta tlat mai. Pathiana rinna nghah leh sakhaw thil han hnuaichhiah tum nasa viau thin mah se mihring tawnhriat leh ngaihtuahna nihphunga inthlung nghet tak a nih avang hi ni ngei tur a nia, hnawl mai chu harsa fat fat tak a ni. Pathian awm ringtute hi chuan mihring nihpung pangngaiin an kal mai a, kawng dang zawn phet tumtute hi an inpal hnawk thin zawk a ni. Tunah pawh hian a mualpho chhiava emaw tih theih a ni ta tlat.
A rilru a thlak hret
Tunhma deuh kha chuan ‘Eng tin nge Pathian awm a rin theih ang?’ tih zawhna a dawnin, ‘Isua hi lo kal leh ta se’, tih te, ‘Vanah hian aw lian, thum leh ring takin “Pathian ka ni e,” rawn ti ruah ruah mai se Pathian a awm ngei chu ka ring ve mai thei e,’ tiin a lo chhang tawh thin. Mahse tunah chuan heng thil zawng zawng pawh hi lo thleng ta se, Pathian awm a rin theih loh tur thu a sawi leh ta tlat mai. “Chhum chungah khian rawn langin van angel rual zawng zawngte nen rawn inlar mah se awih harsa ka ti dawn tlat, thil hmuh sual (hallucination) emaw, David Copperfield te ang magician thiltih(trick) emaw a ni thei dawn tlat!” a ti nia! Vanramah han dah mah ila a la ring thei dawn chuang lo a ni awm e!
A zawt tupa pawhin a duh khirh ve leh zel a. “Tunah hian he kan awmna room atang hian chhuak ta ila, vanah khian tawng tam taka chhiar theihin ‘Pathian ka ni e, mi ring rawh u,’ tiin arsite khi lo inrem thap mai sela i rin phah ang em?” a’n ti chhunzawm a. Dawkins chuan, “Chutiang thil pawh chu lo thleng tehreng se ka rin phah chuang lovang. Keini aia hriatna leh thiamnaa sang fe khawvel danga mi Aliens-te thiltih a ni thei dawn a,” a la ti cheu nia! “… Aaa, engmah hian Pathian awm hi min rintir theih ka ring lo a ni,” a ti tawp mai. Richard Dawkins te angin Pathian awm an rin duh loh chhan chu an rin duh loh vang a ni mai tih a chiang. A awihawm leh awihawm loh lam pawh a ni lo. |awngkam danga sawi chuan ‘epistemic problem’ a nei a ni ber e.
Epistemology
Han chekngel tak tak chuan nunphung pangngaia ‘hria’ kan intih zawng zawng hi kan hriat tak tak leh tak tak loh sawi buai theih deuh vek a ni a. Hriatna dik, mi tupawhin kan pawm tlan, sawi buai theih miah loh, ding reng tur ang chi phei chi chu vang tak a ni. Chumi tehfung atang chuan ‘Naktukah ni a lo chhuak leh dawn,’ tih te chu hriatna dik a ni lem lo. A chhan pawh a chhuah leh chhuah loh tur tuman kan hre lo. Chuti taka fira hriatna kan buaipui dawn chuan ‘2+2= 4’ tih ang chi bak hi hriatna han tih tur a vang khawp mai. Mihringte hi sakhaw thilah chauh lo pawh ‘hriatna’ ni lovin rinnain kan nung a ni ber zawk. Hetiang hriatna chungchang zir velna hi ‘epistemology’ an ti a. Richard Dawkins khian ‘epistemological issue’ a nei a ni ber e.
Father of Modern Philosophy an tih thin Rene Descartes khan a han duh tui mai mai khawp a. Hriatna dik, tuma sel zawh loh khawpa chiang, mi zawng zawngin an pawm tlan tur khawpa fiah, rinhlelh theih dan awm miah lo hriatna a han zawng ta a. A vang khawp mai. Ani chuan a chunga kan sawi mek ‘2+2=4’ pawh khi a pawm zo lo. A chhan pawh, “Ramhuaiin kan rilruah min bumin min hriat sual tir thei,” a ti hial a ni. Chuti taka a uluk hnu chuan hriatna a duh ang tak chu hmu chhuak tain a inngai a, “Hria nia ka inhriat zawng zawng pawh hi dik lo palh thei leh hnawl theih a ni vek, chiang tawpkhawk a ni lo vek mahse ka hnawl tih chu hnawl theih a ni tlat lo. A hnawltu, a ngaihtuahna hmangtu hi chu ka awm ngei a ni. Hei hi hriatna chiang hmasa ber chu a ni,” tiin ‘I think, therefore, I exist,” (Ngaihtuahna ka hman avangin kei hi chu ka awm a ni tih a chiang) ‘Cogito ergo Sum’ a ti chhuak ta a ni. Chumi hriatna chiang atang chuan hriatna bul a tan thei ta a ni.
Rinna tel lovin kan nung zo lo
Rene Descartes ang em ema uluka hriatna dik zawn hi thil tul a ni ber em? Mihring tan a tangkai lem em le? tih zawhnate hi zawhna pawimawh tak a ni ngei ang. Heti khawpa chianga kan hriat chauha innghah kan tum chuan kan nung zo lovang. Mihring hriatnain chin a neih vang hian Pathian lam kher lovah pawh ‘rinnain kan nung’ reng si a. Vawiin newspaperin a sawi te chu kan thu dik pawm deuh mai a nih hi. Lengpuia kan thlawh chhoh dawn chuan kan tum ngei dawn tih ‘proof’ kan nei miah lo, mahse rinnain thlawhnaah chuan kan chuang ve tawp mai a ni. He rinna hi hman tangkai zel a tulzia chu inchhungkua, inthianna leh inngaihzawn thleng hian a ni a pawimawh. Inrin tawnnaa innghat lo chuan tumah hi kan ‘inhre’ tak tak lo. Dawkinsa ngaihdan ang khian bumna a ni thei vek!
Rilru nihphung chhuina ‘Philosophy of Mind’ an tih pawh hian he thil kan hriat dan hi a buaipui nasa khawp mai a. An zawhna pawimawh ber pakhat chu ‘Can we know other’s mind?’ tih hi a ni. Mi dang rilru leh ngaihtuahna, an duh zawng awm leh an rilru puthmang awm te chu man theiin inhre mah ila, ‘hria’ han tih tak tak tur khawpa va hriatna chu kan nei lem lo. Theih pawh a theih loh a ni awm e. Mi pakhat chuan, “Mi dang rilruah hian va lutin, an ngaihtuahna te pawh va hre vek thei pawh ni ila an rilru hria kan la ni thei lo cheu vang. A chhan chu kan va hriat zawng zawng kha keimahni rilru a ni vek dawn si a,” a ti. Chuvangin mihringin kan hriat theih chin hi a awm a, hriat theih loh chin pawh a awm. Pawm theih chin a awm tih chu hringnun pangngaiah chuan a hriat theih mai e. Richard Dawkins ang em ema kan duhtui chuan nun ngaihna awm lo a ni ber e.
Tu nge vannei?
Kum 2000 chhovah khan science hriatna thang zel changchawiin Pathian rinna thlauthlak tul nia hria an lo chhuak a. New Atheism an tihah khan Richard Dawkinsa te hi a meizang hlaptu an ni. |hangthar thenkhatin an lo tuipui ve deuh a ni awm e. Thil inher chhoh zel dan thlir hian he ‘Scientific Worldview’ promotea Pathian sawi bo lam aiin science tlakbalna ruam an phawrh tam telh telh dawnin a lang. Evolution sawituten ‘life’ bul intan dan an la sawi theih lohzia te, evolution hian hun rei em em mai a duh a mahse hun rei tak hian evolution process a kalh zawk si zia te, Pathian tel lo evolution chuan science dan kalhin ‘miracle’ a mamawh zawkzia te an rawn phawrh chhuahte chu social mediaah hmuh tur a awm zel. Science tehfung hmangin ‘Ni hi lei aiin a upa zawk a, mahse lei chunga awm tui hi ni aiin a upa zawk si’ te an la ti ta deuh deuh! Sipai bang kan bo map map mai alawm le.
Pathian hi hnawl kan tum hrim hrim a nih loh chuan a awm ngei a ni tih hi awih a harsa lo. Siamtu a nih angin chumi ti thei tur chuan kan rilru te pawh a duangin a ruahman fel a, ngaihtuahna pangngai nen a inrem fel hle a ni. Eng emaw ti zawnga ngaihtuah chuan han hnawl mai hi a harsa fe zawk awm e. Amaherawhchu, Pathian hi a awm a nih chuan Amah kan hriat ngei ngei chu a ngai thung ang. Eng nge a duhzawng ni a, eng nge a huat zawng? A lawm zawng tih chu kan chak ber tur leh tum ber tur a ni ang. Tin, amah hretu leh ni tina amah pawl thintute leh a thu awih mai tute chu mi vannei ber an ni ang. Chuvang chu ni ngei tur a ni Tirhkoh Paulan, “Pathian ropuina Isua Krista hmela lo lang chu kan hriat chian theih nan, “Thimah eng lo awm rawh se,” titu Pathian chuan kan thinlungte hi a chhun eng ta a ni,” (II Kor 4:6) a lo tih. Pathian hretu nih hi a lo va nep lo em!
ATHEIST RICHARD DAWKINS-AN A MAWNG A HLIM LEH TA EM NI?

