Mahmuaka Chhakchhuak
Generation Gap tih hi Mizo tawnga dah dawn chuan ‘Chhuanthar beng tla lo’ kan ti dawn nge ‘Chhuan mang’ kan ti zawk dawn pawh ka hrethiam chiah lo a, in duh dan ang angin Mizo tawngin lo dah ve mai teh u.
Ni rei lote kal liam taah khan Lehkhabu tlangzarhna hmunah hian chanvo pawimawh tak ‘Lehkhabu thlirzauna’ hun changin duhsakna ka dawng a. Mi sawm nga vel lai tur hi kan kalkhawmin thalai deuh vek kan ni bawk a, a nuam hle. Chutia mipui hmachhawn zawnga ka din a, thu ka sawinaah chuan ‘Thanpuii Pa’ hming pum hi ka zawt thut mai a, tumah chuan min chhang lo a, a hnu deuhah chuan ‘Sialton Official’ ziaktu hming ka han zawh leh chuan min la chhang thei chuang lo a, in hriat loh pawhin rinthu talin min han chhang teh u ka tih pawh chuan tu mah rengin min chhan an tum lo a, an ngawi thup mai a, mak ka ti hle mai.
Thu leh hla lamah hian Mizote hian kutchhuak kan neihna hi a la rei hauh lo a, kan Novel neih hmasak ber Hawilopari kha kum 1936-a ziak a niin a pahnihna – Lali pawh kum 1937-a ziak a niin a pahnih hian Biakliana ziak ve ve a ni a. Novel pathumna erawh Kaphleia ziak niin Chhingpuii tih a ni a, kum 1938-39 a ziak a ni a, hemi hnu, kum 1950 chho vel atang phei chuan thawnthu chhiar tur kan nei deuh mawlh mawlh a, ti mai ang, kan mi hmasate khan an ziak chho deuh ta reng a, Captain C. Khuma’n kum 1950-a Maymyo Sanapui a ziah leh kum 1961-a R.L. Rina ziah Lungtiawii leh Parchuailovi tihte kha chhiar hlawh tak an ni. Kum 1965 hma lamah khan hengte hi kan lo nei tawh a; Sangi Inleng – Lalthangfala, Mizo Dan Bu – District Council chhuah, Mizo Titi – Lalmama, Mizo |awng Ziak dan – Vankhuma, Zo Nun – J. Malsawma, Mizo Hla Hlui leh Hla Thar – J. Malsawma, Hla thu Hrilhfiahna - Pastor Thankunga, Mizo Hla Khawnkhawm – Lalmama, Nun Dan – H.K. Bawichhuaka, Bengvarna Bu – R. Thanhlira, Abraham Lincoln – R. Thanhlira, Mizo Thawnthu – P.S. Dahrawk, Chawngpui, a ti vawl vawl thin – Vanlalropuia, Saikuti Chanchin – Selthuama, Zoram Thlirna – B. Poonte, Pi Pu Ziarang – Kiautuma.
Kum 1965 hma lamah hian lehlin lamah pawh chhiar tur kan lo nei nual tawh a, heng: Quo Vadis – Nikhama, Ben Hur – Dr. Thanglura, Ivanhoe – R. Zuala, Hamlet – JF. Laldailova, Romeo and Juliet – JF. Laldailova, Julius Caesar – S.T. Zama te hi vawiin thleng pawha chhiar hlawh tak tak an la ni reng. Essay/ Article lamah pawh heng hun lai hian chhiar tur a awm nual tawh a. Mizo zinga Essay ziak hmasak ber tia chhal ngam chu ‘THLIRTU’ kha niin Kaphleia ziak a ni a, April 11, 1938 atanga ziak tanin Sept. 24, 1939-ah a ziak zo a. Kum 1940-ah Zairema’n Thukhuh a ziak a, mi hrang hrangte thuziah hmuh tur a awm chho deuh reng a, kum 1950 a rawn thlen chhoh leh meuhah phei chuan Essay/ Article chhiar tur tha tak tak a rawn chhuak ta nual mai. Kum 1950 kum tir lamah C. |huamluaia’n Zoram Nipui a ziak a, kum tawp lamah Zikpuii Pa pawhin |hal Favang ziak ve lehin Thanpuii Pa ngei pawhin a lungthu tih kimnan Fur Khawhnawm a rawn ziak ve a nih kha.
Hemi hnuah hi chuan chawlh tak tak awm loin thuziak tha tak tak hmuh tur a awm chho ta reng a, kan mi hmasate kut kha a chawl meuh lo a tih theih hial ang. Kum 1960 chhoah pawh mi hrang hrang thuziak hmuh tur a awm a, Thanpuii Pa ziak “Kan Mizia” phei chuan zirlai pawl thin a ti ur hle a nih kha. Kum 1970 kan hmang chho tan tihah ngei pawh Wayne Cole rawn chhuakin Zoram mipuite thinlungah a thawnthu chuan hmun a chang nasa em em a, kum 1975 atangin Meichher Chanchinbu chu thlakipa tihchhuah a ni bawkin kan mi hmasate thuziak hmuh tur a tam hle.
A ziaktute lamah ngei pawh kum 1900 – 1920 inkara piangte kha an vannei bik em ni dawn an kutchhuakte hi a hlu hlawm hle. Liandala, Lalmama, K. Zawla, CZ. Huala, Vankhama, V.L. Siama, Rokunga, Kaphleia, R.L. Kamlala, H.K. Bawichhuaka, R. Vanlawma, Rev. Zairema, R. Thanhlira leh mi dang tam takte kha vawiin thlenga kan hnam rohlu tak takte an ni. Anni hnungah hian kum 1920 – 1940 inkarah ngei pawh mi hlu tak tak rawn chhuakin: C. |huamluaia, PS. Chawngthu, A. Thanglura, JF. Laldailova, |henphunga, Rev. Zokima, Rev. Lalsawma, J. Malsawma, KC. Lalvunga, Lalzova, James Dokhuma Prof. Siamkima te leh mi dang dangte kha an chanchin zir tham a awm.
Kum 1940 atanga thui deuh huap tir pawhin kum 1980 thleng khan mi hlu tak tak an rawn chhuakin vawiin thlenga dinhmun pawimawh tak tak la chelhtute pawh an ni bawk. Anni hnu lam, a bik takin kum 1990 hnu lama piangte zingah hian chhuan thar beng tla lo hi an rawn awm ta em ni tih tur a ni. Thluak tha tak tak nei chung siin kan mi hmasate lam chanchin erawh an ngaihven lo hlawm viauin a hriat a, an sulhnu chhui pawh hi kan tam lo em ni tih tur a ni a, chu chuan an beng a tihngawn phah pawh kan ti lo thei lo ang. Technology lamah khawvel a intlansiak a, hmasawnna tam tak kan nei a. Aizawl khawpuiah ngei pawh kum 1980 hnu lama Television kan neih tan chauh chu kum 1990 velah chuan Thingtlang hmun tam takah kan lo nei ve tawhin tunah phei chuan TV chu In tinah kan neiin a aia thlir manhla zawk pawh a rawn chhuak ta zel bawk a.
Chhuan tharte hi kan dem tihna erawh a ni hauh chuang lo nain kan mi hmasate sulhnu chhui a, chhunzawm erawh chhuan dangte aiin kan tlem deuh em aw a tih theihna lai a awm a, chu erawh kan inngaihtuah deuh a ngaih hmel. Khawvel hmasawnnain hma lam a pan a, thiamna chi hrang hrang a chhuak bawkin mihring thluak ngei pawh a tha sawt emaw tih turin tunlai khawvelah chuan theih loh hi a awm ta meuh lo. Chuti chung chuan kan hmasawnna hi a khingbai deuh em tih tur a ni a, chu chu kal hmasate hnung zui kan tlem vang a ni a tih theih ang. Aia upa zahna kan nei lo tial tial a, tlawmngaihna ber pawhin awmzia a awm lo lek lek bawkin kan khawtlang nun ngei pawh a lo danglam ta viau mai. Heng zawng zawngah hian thangtharte hian mawhphurhna kan nei a, chu kan mawhphurhna pawimawh ber pakhat chu kan mi hmasate hnung zui zel hi a ni.
Zirna kawngah a ni emaw Sakhaw rawngbawlna leh sorkar hnaah ngei pawh nisela kan mi hmasate sulhnute kha chhunzawm zelin an awmna hmun apianga Mizo an nihna hriat theih tura hnam dangte aia an danglam bikna – Tlawmngaihna an nunpui bik tlatna te kha chhawm zel hi thangtharte tih tur pawimawh tak a ni. Thu leh hla lamah ngei pawh kan mi hmasate hnung zui thei zel turin infuih sauh sauh ila, Zonun mawi hi parchhuahtir reng bawkin, he hnam hi lo thangmawi zel rawh se.

