Dr. C. Lalrampana
A KAMKÊUNA
Khuarêl vang rêng ni lova mihringina kan thlen chawptir chhiatna chihrang hrang lo thleng thin hi mihring siam chawp/hringrêl chhiatna (man-made disaster) chu a ni a, chungte chu- Sualna chihrang hrang; helna; nawrhna; indona; ralthuam hlauhawma inbeih (biological/chemical threat); khãwl thluak nei hmanga inbeihna (cyber-attacks); inrûn; ram hãl; lo hãl; tûra inhrai; zu chhe in; ruihhlo hlauhawm hman sual; chemical weapon hman sual, ruihhlo hman sual, inpãwngsual; kawlphetha kalsual (electrical short circuit), tui tla hlum: oil chhe paih (oil spill); lirthei, lawng leh thlawhna chesual etc. Sawi tur tam tak a la awm thei. Khawvela kan cham chhungin khuarel chhiatna baka kan tawrh ve fo thin chu khing hringrêl chhiatna hrang hrangte khi a ni.
HRINGRÊL CHHIATNA CHU?
Khawvel pum thang chhuak khawpa hringrêl chhiatna liantham kan tawh chang a awm nual tawh a, chungte chu tlem i han thlir teh ang.
BHOPAL GAS PUT
December 3, 1984 khan India ram Bhopal-a pesticide plant atangin methyl isocyanate gas ton 40 chuang a chhuak a, mi 3,800 vel an thi nghal a, mi sang tam takin natna nasa tak an tuar a, an thih phah bawk. Tunlaia industrial accident rapthlak ber thlenga inhnamhnawih company chuan dan anga mawhphurhna atanga inthiarfihlim a tum a. A tawpah Supreme Court inremna hmangin India Sorkar nen inremna an siam a, moral responsibility chu a pawm ta a ni. Compensation atan $ mtd 470 a pe a, hei pawh hi a tlem hle a ni. He chhiatna hian boruak himna atana international standard enforceable, accident leh industrial disas ang chi laka invenna tur ruahmanna siam a ngai tih a tilang a ni.
OIL CHHE PAIH
Deepwater Horizon oil spill “BP oil spill” tia sawi bawk hi boruak chhiatna thlentu a ni a, April 20, 2010 khan United States tuipui kamah Gulf of Mexico-ah BP-in a enkawl Macondo Prospect-ah a intan a, chu petroleum industry chanchina tuifinriat oil chhe paih chhuah tam ber nia ngaih a ni a, a hmaa oil paih chhuah lian ber, Ixtoc I oil paih, Gulf-a awm ve bawk aiin zaa 8-31-in a lian zawk nia chhut a ni. Deepwater Horizon oil platform-a puah hnua lo awm a ni a, United States federal sorkar chuan a paih chhuah zawng zawng chu 4.9 MMbbl (210,000,000 US gal; 780,000 m3) niin a chhut. He tui luang hi tihtawp tumin vawi tam tak an beih hlawhchham hnuah, Sept.19, 2010 khan tuikhuah hi seal-a puan a ni. Kum 2012 tir lama report-ah chuan tuikhuah hian put a la awm tih tarlan a ni. Deepwater Horizon oil chhe paih hi khawvel chanchina boruak chhiatna lian ber zinga mi nia ngaih a ni. April 20, 2010 khan Gulf of Mexico-a Macondo Prospect-a oil drilling rig Deepwater Horizon chu a puak a, a pil a, hei vang hian Deepwater Horizon-ah hnathawk 11 an thi a, tuipui oil chanchina oil chhe paih chhuah tam ber a ni.
NUCLEAR PUAK
Chernobyl chhiatna hi April 26, 1986 khan Ukraine SSR chhim lama Pripyat khawpui bula Chernobyl Nuclear Power Plant No. 4 reactor puak atanga intan a ni a, Byelorussian SSR ramri bula awm, International Nuclear Event Scale-a nuclear energy accident vawi 7 zinga a nasat berna rate pahnih zinga pakhat a ni a, pakhat zawk chu kum 2011-a Fukushima nuclear accident a ni. A tir lama emergency response leh a hnu lama tihziaawmna tura hmalaknaah hian mi 500,000 chuang an tel a, roubles tluklehdingawn 18 vel sen a ngai nia chhut a ni. Kum 2019-a US dollar tluklehdingawn 68 vel, inflation nena khaikhin chuan. Nuclear chhiatna rapthlak ber a ni a, mihring chanchina chhiatna man to ber a ni bawk a, US dollar tluklehdingawn 700 vel zet sen a ngai nia chhut a ni.
VALDEZ OIL CHHE PAIH
Exxon Valdez oil chhe paih hi hringrel chhiatna a ni a, Exxon Shipping Company ta oil tanker Exxon Valdez chuan March 24, 1989 khan Alaska-a Prince William Sound-ah crude oil gallon maktaduai 11 zet a paih a, kum 1 chhunga oil chhe paih nasat ber a ni U.S. history atanga kum 2010-a Deepwater Horizon oil spill thleng khan Exxon Valdez oil slick hian tuipui kam mel 1,300 zet a khuh a, tuifinriat sava, otter, seal leh whale sang tam tak a that a ni. Kum 30 dawn a liam hnuah pawh hmun thenkhatah chuan crude oil pocket-ah a la awm reng a ni. Hemi hnu hian Exxon Valdez chu hming dang hmangin a service leh a, kum 20 chuang zet chu oil tanker leh ore carrier angin a thawk a ni.
INDIA HRINGRÊL CHHIATNA
Vanduaithlak takin India rama industry engemaw zatte chuan himna atana Standard Operating Procedures zawm lovin an hna an thawk thin a, hei vang hian hringrêl chhiatna chihrang hrang kan tawk thin a ni. Dec. 9, 2011-a AMRI Hospital-a kangmei chhuakah pawh khan mi 89 an thi a, basement-a short circuit awm vang nia ngaih a ni. Basement-ah dan lova kang thei thil dahkhawm a nih vangin damdawi in director-te chu man an ni.
March 31, 2016 khan India ram Kolkata-a Girish Park venga Vivekananda Road 1, flyover siam mek, steel span 150m (490 ft)-a sei chu a chim a. He chetsualnaah hian mi 27 an thi a, mi 80 dangin hliam an tuar bawk. Contractor eiruk hmangte chuan a siamnaah hmanraw quality hniam tak tak an hman avangin kawngpui hi a chim a ni.
Allahabad rel station-a kea kalna kawngpui (footbridge)-a railing chim vangin mipui innêkna a chhuak a. Mahse, mit ngeia hmutute chuan station-a mipui pungkhawm chu thunun tumin rel police-te’n thinghnah hmanga mipui an beih vang a nih thu an sawi. Hetah hian mi 42 an thi a, chung zingah chuan hmeichhia 29, mipa 12 leh hmeichhe naupang kum 8 mi an thi a ni. Hei bakah hian mi 45 velin hliam an tuar bawk.
February 10, 2013 khan Allahabad-ah Hindu festival Maha Kumbh mela-ah mipui tlanchhia innâwk avangin mi 42 an thi a, mi 45 chuangin hliam an tuar bawk.
MIZORAM HRINGRÊL CHHIATNA
August 9, 1992 khan Hlimen quarry a chim phut a, mi 67-in nunna chanin in 16 a chhia a, mi engemawzatin hliam an tuar. Hei hi khuarêl chhiatna a nih rualin a chhan bulpui ber chu hringrêl chhiatna mihringin lung thuahthip tanhmun kan chhut chah nasat vang a ni a, chuvangin, hringrêl chhiatna a ni tel thei bawk.
August 23, 2023 khan India hmarchhak state-a rel kawng siam mek Bairabi-Sairang rel kawng lei dawh thar hlim chu a chim a. Aizawl atanga kilometre 20 (mile 12) vela hla Sairang khawpuiah zing dar 9:30 vel khan a chim a nih kha. He hmuna hnathawk mi 26-te chuan nunna hlutak an chan a, an JE-te pawh leiah tangin chhanchhuah an ngai a nih kha! Khami tum pawh khan NEF Railway hotu pakhat duty thin chuan an hmanraw ru thintu rukruho an huaisarzia leh 407 truck hmanga an ruk thin thu leh ngampa taka an chet thin thu a sawi kha kan la hre reng awm e. Kha chhiatna kha hringrêl chhiatna rapthlak tak a ni.
May 28, 2024 (5:30am) vel khan Hlimen & Melthumah in tawlhin in dang 3 vel lai a hnawl thla a, min 30 chuangin nunna chanin hliam an awm nual bawk. Hei pawh hi khuarêl chhiatna Cyclone remal vang ni mah se, a chhan bul ber erawh chu tlanga in satuin leivung a chhêk vang nia ngaih theih a nih avangin hringrêl chhiatna a ni tel thei a ni.
A TLÃNGKAWMNA
Khing tarlan takte bak pawh khi hringrêl chhiatna neuh neuh sawi tur tam tak a la awm. Kangmei, tui tla, silaia inkap palh, lirtheia chetsualna (abikin ke hnih nei)-a chetsualna avanga hringrêl chhiatna tam ta lutukte hi kan fimkhur loh vang leh sorkarin dan a kenkawh that tawk loh vang te, hremna a lekkawh tak tak thin loh vangte a ni ber. Tin, AMC awm hma leh a awm hnuah pawh abikin Aizawl kawngpui kama in sate SORKAR & AMC-in a thunun tak tak ngam loh avangin leimin, kawng bal, lei dawh chim, lei khi a tam phah a, a tawpah chhiatna rapthlak tak a thleng thin a ni. Tun ai hian AMC hian JCB hmanga in hmun laitu leh satute hi vil ulukin huaisen takin thunun ngam se hringrêl chhiatna kan tawh thin tam tak hi pumpelh theih a ni ngei ang. Hetiang bawk hian state sorkar & VC-te hian khaw hrang hranga in satute hi khauh takin dan hnuaiah khuahkhirh ngam bawk se tun ai hian hringrêl chhiatna hi kan hmachhawn tlem zawk ngei ang.

