Lalhluna
Vaivakawn
Zofate zinga lengzem hla tha chuai thei lo, lung tileng reng mai, “Ka rawn fang leh hmana kan tuanna tlang” (Luah loh lungdi tia hriat bawk) hla hi Ngopa Khaw Valupa Darchhunga, Hrahselin a lawm nu Tlangsawithangi (Thangi Vanchhawng), kum thum lai an inlawm tawh hnu pawha inneih rem thei si lo, vanduaithlak taka thihna kut vawtin hun lo taka a hruai bosak tak daih mai ngaia lunglengin a phuah tak a ni a.
Amaherawhchu, he hla hi Sikul zirlai-buah Lalzova phuah anga tarlan a ni a. Chutih laiin Vankhama phuah alawm, ti tawk an awm bawk a. Kum 1982 khan Pi Vanhlupuii te unauin chanchinbu-ah, hetiang thu hi an chhuah a, “Kan pa Vankhama hlate hi a bua siam kan tum a, Luah loh lungdi hla hi sawi tur nei apiangin han sawi teh u” an ti a. Mi tam takin an hriat dan an sawi ta sup sup a, Lalzova phuah a ni ti tawk an awm laiin Vankhama phuah alawm, ti tawk an awm bawk a. Kei leh midang pahnih khatin Darchhunga phuah a nih thu kan sawi ve bawk a. Chumi hnuah chuan Zirlai bu an chhut tharah Vankhama phuah angin an dah ta zawk a. Inhnialna a nasat zual tak vang ni maw, Zirlaibu an chhut leh chuan he hla hi an telh ta lova, uiawm tak a ni.
Chuta tang chuan Chanchinbu-ah he hla hi Lalzova phuah nia hriaten an hriat dan uar leh zualin an rawn ziak a. Vankhama phuah ngei a ni tih finfiah thei inti tawk an awm ta bawk a. Kei pawhin 2003 kum khan Darchhunga phuah original ngei a nih thu chiang zawk leh chipchiar zawkin MUP Tlangau bu-ah te, Meichher-ah te leh ni tin Chanchinbu hrang hrangah te ka chhuah ve reng bawk a.
Chu mai duh tawk lovin Mizo Academy of Letters hotute hnenah he hla phuahtu original hriatchhuah a nih theih nan Seminar buatsaih turin lehkhain ngenna ka siam a, senso pawh kan tum vek ang ti hialin ka ngen a. Mahse ka rawt hlawhtling zo ta lova, tun hi kan thleng ta a ni.
He hla hi rilru inhawng taka sawihona awm se a phuahtu original hi hriatchhuah a har hauh lovin a rinawm.
Thil lang chiang sa chu mi pahnih pathumin he hla-ah hian kut an thlak ngei a ni tih hi a lang thei a. Darchhunga phuah a ni titute hian a phuah kum an sawi hi 1925 emaw 1926 emaw a ni a. Vankhama phuah tituten a phuah kum an sawi hi 1937 ti an awm a, 1938 ti an awm bawk a, 1943 ti pawh an awm bawk. Lalzova phuah titute hian 1943 kuma a phuah an ti ve thung. An phuah kum an sawi theuh hi han khaikhin-in Darchhunga phuah kum an sawi hi a hmasa ber a, chuvangin Darchhunga hi a phuahtu original a ni tih hi a chiang viau a ni lawm ni?
Darchhunga hi zai leh hla phuah thiam a nih bakah lam pawh thiam tak a ni a. He hla a phuah hma hian tlar thum zaia sak chiin a ngaihzawng Thangi hi hla 22 laiin a phuah a. Chumi zinga pathum chauh chu i han tarlang teh ang. Darchhungan Thangi a ngaihzawn tirha a hla phuah chu –
Zokai Chawngtlai par a vul bung mai,
A tlantu sirvaten chan ka nuam e;
Tichuan Thadangi ka tawng mahna…
Heta tang hian Thangi pawhin Darchhunga chu a ngaina tan ta a. Kum thum lai an inzui hnuin vanduaithlak takin Thangi chuan a thihsan ta hlauh mai a, chuta a lungleng lutuk chuan he hla hi a phuah ta a.
Khawiah awm kher maw thadang
rauthla?
Ka zawng ruai ruai ka hai ka hai mai dawn e;
Kan zalna tlang thingte chhawl zawng zawng..
tiin a tap reng mai a.
An Lal thupekin Tualbung atangin Ngopa khuaah an insawn thla a, Khawdungseiah te, Chiahpuiah te, an in sawn kual hnuin, an khaw pangngai Tualbungah an kir leh thei ta a. Chutah a lungleng tho thar leh chuan he hla hi a phuah leh ta a:-
Ka rawn fang leh thin e Valrianga’n,
Kan sulihnu kan tum kawng zotui
thiang;
Nghahloh hian Thangte a tling
reng mai.
He hla kan sawi Luahloh Lungdi hi Indopui I-na France ram kal hawng Ngopa tlangvalin an sak lar Waiting for me tih thluka sak turin 1925 emaw 1926 thal laia phuah a ni a. Kum 1927 atangin Lalzidinga Sailo lalna Chiahpui, Upper Middle Sikul awmna khua-ah an sa lar tawh a ni tih sawi thei an awm fur mai. Major Buaia Salvation Army te, Pu PC Lalmawia (Upa Dr PC Biaksiama pa) te, Pu Khawbuaia (Upa C. Lalluia Ramthar Tlangveng pa) te leh Pi Nokungi (Upa F. Zakhuma nu, tuna College venga awm mek kum 105 a upa) te leh midang dangten he hla hi an naupan lai thingnawi fawm rual an nih laiin an sa an sa tawh thin tih an sawi hlawm a. An zinga pakhat Pi Nokungi College venga mi hi a la dam a, a duh tan zawh fiah theih reng a ni. He hla Darchhungan a phuah lai hi chuan Lalzova chu kum 2/3 mi chauh a la ni ang, 1924-a piang a ni si a.
Lalzova phuah tituten a phuah kum an sawi chu 1943 a ni an ti a. Kum 1944 November thla khan Lalzova chu Shillong-ah a zin thla a, Mizo sipai, Assam Regimental Centre, Happy Valley-a awmten lengah an sawm a.
Luahloh Lungdi hla a phuah dan hriat an chak a, an zawt a, hetiang hian a chhang – “Ngaizawng bulfuk tak ka nei a, ani pawhin min duh ve hle a; mahse ani chu sawrkar hna lian tak thawkin nupui atan a be ta tlat mai a. A nu leh a paten kei min neih ai chuan chumi a betu chu a neih chuan a tan a tha zawk ang, tiin an nawr ta tlat mai a. Ka hnenah chu thu chu min hrilh a, ka ngaihdan min zawt a.
Kei chuan ui hle mah ila remtihpui lo thei lo niin ka inhria a, harsa ti tak chungin ka remtihpui thu ka hrilh ta a. A hnu rei vak loah chuan an innei ta a. Chutia pasal min han neihsan takah chuan ka lung a leng ta em em mai a, ka lungleng chuan he hla hi ka sa chhuak ta a ni,” tia a sawi hretu Pu C. Thangkhuma (L) Rev C. Rosiama pa chuan chanchinbu-ah a chhuah a, a copy pawh kan la kawl tha a. Hetah hian Lalzova chuan ka phuah tih a sawi lova ‘ka sa chhuak ta a ni’ a ti chauh mai. Darchhunga hla phuah sa (original) chu chang hnih chauh a ni a; mahse tuna a nih danah chuan chang li lai a ni a. Chang thumna chin chunglam hi chu a hla thu kalhmang a dang ta daih mai a, damlai pasal inneihsan tih chiang takin a lang a ni. Heng phuah belh awm ta hi Lalzova insawi ang hian ama phuah belh chu a nih ngei a rinawm.
Darchhunga phuah chin, chang hnih chiah hi i han thlir teh ang:-
1. Ka rawn fang leh hmana kan
tuanna tlang,
|uahpui leh Vau an vul leh ta;
Kan sulihnu khuarei an chang zo ta
Hring leh thar hnah nem ten lo bawm.
Tawnmang em ni lunglem ka nei lo,
Ka hawi vela ka tawng si lo;
Zun leng erawh a cham tanglaiah,
Luah loh lungdi nghilh ni awm lo.
2. Hmanah chuanin a bahsam thlah
mawiah,
Kan thliah senhri nauban a tawn;
Tunah erawh vul leh sang thinglerah,
Thliah loh ten par vul t’ang an ti.
Hemi chang hnih chinah hi chuan damlai pasal inneihsan lam hawi reng a awm lo, inthihsan vanga phuahna a ni tih a hriat a.
Chang thumna leh chang li-na hi i han thlir ve thung teh ang
3. Tawnmang si lo maw kei zawng ka ring lo,
Ami tawnah zamual i liam;
Kumtluang kha chen kha sul ang ka
zui sa,
Heti maia ka then tur hi.
4. Tawnmang lamah kan zalna run dang lo,
Hai ang thang suihlung lam vai e;
Ka chul ruai ruai kan zalna laikhum hi,
Ka chawi lai nempuan mai lo ni.
Hemi chang thumna leh Chang li-na hi chuan a kawh a dang ta daih mai! Nupui pasal inthihsan lam ni lovin, pasal inneih san emaw, ngaihzawng dang inneihsan emaw a kawk chiang khawp mai. Chuvangin Darchhunga hla phuah sa Lalzova hian a phuah belh ngei a ni ang, ama insawi dan atang leh mi tam takin Lalzova phuah nia an hriat danah hian.
Hei lo pawh hi chang khat phuah belh a la awm cheu:-
5. Ka zawng leh dawn ka thinlai lung dam nan,
Kan thliah thingsiri zar hnuai saw;
A riang te hi tu zunah uai ang maw?
Piallei hi kei ka tan tahna.
Hemi chang hi tu phuah belh tak ni ang maw? A dak nalh thlarh mai a. Pu Vankhama phuah nia sawi hi i han thlir ve thung teh ang:-
1. Mahte’n ka rawn fang leh hmana ka tuanna tlang,
|uahpui leh vau an vul leh ta;
Kan sulihnu khuarei an chang zo ta,
Hring leh thar hnah nem ten lo bawm.
Tawnmawng emaw lunglem ka nei lo,
Ka hawi vela ka tawng si lo;
Zun leng erawh a cham tanglaiah,
Luah loh lungdi nghilhni awm maw?
2. Hmanah a tawn a bahsam thlai
mawiah,
Kan thliah senhri nauban vulmawi;
Tunah erawh vul leh sang thing lerah,
Thliah loh ten par vul t’ang an ti.
3. Tawn mang si lo maw kei zawng ka ring lo,
Ami tawna zamual i liam chu;
Kumtluang kha chen lam sul ang ka zui sa,
Heti maia ka then tur chu.
Vankhama phuah an tih erawh hi chu mi phuah sa duh anga tihdanglam zeuh zeuh a ang deuh. A phuah kum nia an sawi 1937, 1938, 1943 hma hian 1925/1926- ah he hla hi Darchhungan a lo phuah tawh a, chu chu a duh danin, ama hla rua hmangin a tidanglam nual niin a lang a ni. A thluk pawh hi a fanu Vanlalruatin a sak hi a danglam viau a ni.
Tichuan, Mizo zinga hla phuah thiam hmingthang pahnih, Lalzova leh Vankhama te hian Darchhunga hla “Ka Rawn Fang leh’ (Luahloh Lungdi) tih hla hi an lo phuah belhin an tidanglam nual a, chuvangin Lalzova phuah angin emaw Vankhama phuah angin emaw miin an sawi tlangthang ta tihna a ni.
Darchhunga leh a fate hian kohhran upa an nih hlawm avangin he lengzem hla phuahtu nih hi zahthlak an ti a, ngawih an chuh tlat mai a. Tlai khaw hnuah a tul avangin mi dangin hetiang hian kan puan chhuahsak ta a ni.
Thu laknate:-
1. Upa Vanthuama, Tlangsawithangi nau
2. Pu C. Thangkhuma
f/o Rev. C. Rosiama, Thu chhuah
3. Fam Lalzova Bu