Rev. Dr. Zaichhâwna Hlâwndo
Kum 1984 October thla tantir lam a ni a, boruak chu favâng boruak tih takah a theng thaw nuam êm êm a. Zing ni chhuak a mawiin tlai ni tla tur chuan “Lailen tlângpui” chu a chhun êng ruih mai a. Mi lunglêng mi tân chuan tawrh a har hle ta ve ang. Chumi zân chu zan dang zawng aiin Thla pawh a êng mawiin, mitin mai chu an hlim êm êm mai hian a hriat a. Keipawh chu zanriah eikham veleh chhuahkhâwmna In lam panin ka kal vang a. Ka thiante pawh an lo kim deuh thap tawh a; chumi zâna nula rim türte kan sawiho laih lai a. Chutianga kan titi laih laih lai chuan Hruiduk tlângá Khuang tlir thâwm ri chuan min thâwng tlâng hle a ni ang, chu enge? tih leh tlân chhuah kan rual a (Hetianga khuang tlir hi rikrum thila khawtlang mipuite in kohkhawmna hmanrua a ni). A hmun kan han thlen ve meuh chuan mi an lo tam hman hle tawh a, enge ni ta? tiin an inzâwt sup sup a.
Chutih rual chuan ‘Val Upa’ a rawn ding chhuak a, mipui chu ngawi tûra khap hranpa pawh ngai lovin kan ngawi nghâl thup mai a. Khua atanga mêl thum vela hla, Zotui tlânga Nghalrual an riah thu leh chumi Nghalrual chu a tuka zim tur a nih thu an sawi a. Chutianga nghalrual zim tur a awm tih an hriat chuan tlangvâlho Sanghal rual zim châk lutuk chu an za sek tawh mai a. Val Upa bawk chuan a sawi chhunzawm leh a. “Nghal-rual awmna hmun Zotui tlãng chu Sanghal an chhuah loh nân din hual tûr a ni a, chuvângin mipa, Pa leh tlangvâl tawh phawt chu insiam a, Zotui tlâng lam pana kal nghâl tur a ni “ an ti leh a. Keini thianho pawh chu kan phur tlâng hle a, mahni inah hawngin kan insiam a, kan in siam peih meuh chuan, zân dâr 9 (kua) a lo ri reng tawh mai a.
Zotui tlâng lam pan chuan kan inzui phei nguah nguah mai a. A hmun kan va thlen chuan, Val Upa bawk chuan, “Sanghal pinhual dân tûr a han ruat fel a, keini thianho pawh chu Sanghal awmna tlâng chhip lama awm turin min ruat a. Thil engkim peih fel anih hnu chuan, mahni awmna tur lam pan chuan kan kal darh ta sung sung mai a. Zanlai dâr 12 (sâwmpahnih) a rik meuh chuan Zotui tlâng Lo fing thum (3) bial vêl chu kan din hual fel tawh a ni.
Mahni awmna hmunah chuan meite kan chhêm a, a khât tâwkin kan kük raih raih a. Keipawh chuan thinglêra lâwnin ral lehlam chu ka va thlir a, meichher de noh noh chu ka va hmu a, reilo deuh ka thut hahchawlh hnu chuan ka chhuk thla a. Lei ka la rap thleng chiah lo tih chuan “Hual mawng lamah sanghalin dai a rawn nâwk e, au ru, au ru’ an tíh lauh thâwm ka hria a. Kei pawh ka theih ang tâwkin ka han au ve lauh lauh va. Chutianga a khat tawka kan au fe hnu chuan khua a lo vâr ve ta dêr mai a.
Zing ni chhuak chuan kan awmna chung zâwna thingbukte chu a rawn chhun êng raih mai a. Kan hma lawka Sanghal zing tho ngûk hraih hraih thawm chuan min tilungmuang hle mai. Hualtu lam atangin tlângau a rawn au va, “Tunah mahni zâwn theuhvah hualdai sah tûr a ni” tiin. Hualdai chu kan han sat ta sang sang a, Hualdai kan zât zo fel tihah chuan, khawchhung atangin putar leh naupang, a pui a nawiin chawfun nên an rawn thleng ta zut zut a. Mahni chhungte chawfun pêk tuma naupang hlim lutuk chu an au chêl chul mai bawk a. Chutia chawte kan fäk (ei) zawh vek hnu chuan, Vâl Upa-in “Tunah hual kan lût tawh dâwn a, tlangval tlâwmngai hual lût tur in awm em? “ tiin hual dai chu a fang kual a. Hual luh a hnai ta tih kan hriat veleh chuan,mipui chu mahni Sanghal chânna tür buatsaihin kan phu mar mar a.
Sanghal thahna tur hmanrua, Feikibâr, Muzukfei, Silai nei lovin Maufei zumin kan buai ta laih a. Kan inpeih fel ta maw tih chuan,Hualtu lam atangin tlângau a rawn au leh a, “Tunah hual kan rawn lût tawh dâwn a, mahni sa chânna hmun theuhvah awm a, tumah bengchhen tawh loh tür ani” tiin. Kei pawh ka Muzuk Fei nên ka inring ve ta rân a. Mipui kan inpeih fel ta maw tihah chuan, tlangvâl sawmli rual vêl chuan ‘Hual an rawn lût ta a. He-haih-haih. Hui-ha-he-haih-haih- haih kha …… a rawn tlân e, tih pah chuan thing leh maute chu an sát ri buan buan mai a. Chumi thâwm ri hlau chuan, Sanghal riakkhâwm chu an tlân darh ta sung sung a. Sanghal hualdai pawna rawn chhuah tum chu an kâp tih hriat reng hian râl lehlamah chuan an ngék ri a hriat theih a. Chutah kan Huallûtte chu an han au chhun- zawm leh a. “He-haih-haih-huiha..kha rawn tlân a nia, lo inring r’u, inring r’u” tiin.
Chutianga Huallut ten sanghal an hnawh darh chum takah chuan mahni channa zawn theuh atanga Sanghal an lo chhun thi tür ngêk chu inphaman pâtin a ri chuah chuah ta mai a. Sanghal ngêk ri ngaithlaa ka thut vang lai chuan ka awmna zawn sadai chu Sanghal chuan a rawn su pâwng dawt mai a. Chhun hman a hnêkin ka phu chiang kher mai. Mahse thui a tlân hman bik lo, ka thlang lawka putar hmuihmul tuak phang tawh chuan a fei ki bârin a lo chhun zawt mai a. Ka thiante nên chuan kan chhun rawn a, kan chhun hlum ta a. Kan han enchian chuan, Nghalchang sum ruk zeta lian a lo ni reng mai a. Sanghal thi tur ngêk ri chu inphaman pat a ni ber mai.
Hual chhûng a zau em avângin Sanghal lo tawmbo tum tâwk te pawh an lo awm thin a. Chuvâng chuan Huallûtte chu vawi hnih dang a bul atangin an han lut tha leh a, chumi an luh nawn lehah pawh chuan Sanghal tam tâwk fe chu kan la that a ni. Tichuan, kan thian zaho chuan Hualdai chu engtia zau nge a nih a? Sanghal engzât nge kan thah tih hriat tumin Hualdai chu kan kal hual a. A khât tâwkin Sanghal sümruk, sumnga tih vêl hi an lo bial laih laih zêl a. Dârkâr khat zet kan kal hual hnu chuan kan awmna hmun ngai chu kan theng phei leh thei chauh a ni.
Sanghal awm ang angte kan vai zo tawh a kan hriat hnu chuan Sanghal thah zât chu kan sawi han sawikhâwm nak a. A vaiin 62 (sawmruk leh pahnih) chiah a niin ka hria an ti a, thenkhatin 63 (sawmruk leh pathum) chiah a ni zâwk lo maw? an ti a. Chutia kan inhnial nak nak lai chuan, tlângau a rawn au va, “Tunah Sanghal thah tawh zawng chu Palungkâwnah thiar phei vek tur a ni e” tiin. Tichuan le, Sanghal sawmruk zet mai chu haw-haw nên kan zâwn phei ta hut hut mai a. Chumi tum ang rêng rênga mipui hlim tlân hun hi ka la tawng ngai lo.
Sanghal sa chu kan chan ta mur mur a, Sanghal 60 chuang chan chhung chu hun pawh a duh rei ve hle. Chutianga a sa te kan chan zawh chuan “Tunah kawngpuiah intlar vek tur” tiin tlangau an au leh a. Mahni zawnah hnah phah theuh tur a ni a, mi tinin chan zat in ang vekin sahrang chu an han sem a. Chhungkuaa mipa awm lo hmeithaite pawhin an chan ve theih nan an dawhtir ve bawk a. Sa lu chu a kaptu, a chhun thlutu chan a ni. Sa Bawp chu sa kaptu emaw chhun thlutu hnudawltu chanah dah a ni. Chutianga mahni chanpual tur sa sem zawh chuan khaw chhung lam panin kan hawng ta nguah nguah mai a. Sa a tam tham avangin rit lawih tham kan ak hawng a. Sa kaptute pawhin an salu an pu lawp lawp a, a bawp mantu in a bawp an pu bawk a. Hlim leh lawm takin khawchhung kawnzawlah mipuiin min lo hmuak a ni.
Chutiang khawpa Sanghal tam thahna (Sa-nghalruam zimna) hun nuam leh hlim- awmah chuan – I TEL VE TAWH EM LE?