Dr. C. Lalrampana
Mizote hian Bible kan hlutin kan ngaisang hle. India ram State/UT zingah Kristian tamna ber dawttu zaa 87.16% awm mekna kan ni. Bible chhiar kan uar hle; in tinah Bible pahnih-pathum kan kawl fer fur a, a kawm nalh changkang tak tak, a kenna/ahna bag lah nalh tak tak Kan nei Fer fur bawk. Mahse, a chhung thu kan chhiar liam puat puat a, tlaivar thak thakin kan inchhiar chhawk thin. Mahse, a chhung thu awmzia ngaihtuah leh a nihna chik peiha a taka nunpui peih erawh zaah 10% pawh kan awm âwm love! Chhandamtu Isua phatsana kan ngaih Judate hian ni tin sam 145 hi vawi thum tal chhiar chhuah tur dan an neih bakah sam 83, 37 an chhiar ziah thin a, Indonaa an chak thinna chhan pawh Rabbi-te’n biak in beit knesset-ah ni tin Israel sipaiho tan leh an ram leh hnam tan an tawngtai ziah thin a ni. Torah an chhiar chu a takin an nunpui bawk thin. Mahse, keini chuan kan tluk lohte hi kan sel chiam chiam lawi si thin a ni.
Tuna kan sawi tur pawh hi Bible nen uluk takin lo khaihkhin la, a taka hriatna dik neih tum ang che.
Khawvel tawngkam tam berah Israel, Jerusalem khu “khawchhak laili” [Middle East]-ah kan chhiar tel chamchi thin. Mahse, a dik tawk lo. Chuvangin, Bible-a a nihna dik tak i han thlir zau teh ang.
“Middle East” hi hla emaw, music piece emaw ang chiaha phuah a ni lo va, mahse, kum zabi 20-na tir lam khan “Middle East” tih thumal hi a lar chho ta a ni.
“Middle East” tih thumal hi kum 1850-1900 chho vela British India Office atanga lo chhuak niin an ngai a, hei hian India rama British Empire ram leh Ottoman Empire inkar bial a kawk a ni.
Hla emaw musical piece “Middle East” tih i ngaihtuah a nih chuan a awmzia tikimtu ‘context’ tam zawk pek theih a ni.
Jerusalem, Israel hi sakhaw engemaw zatin thlarau lam emaw, nunphung lam emaw “center” anga ngaih a ni fo va, mahse, geography tak chuan Lei lai tak chiah a ni lo. “khawvel lairil” tih awmzia hi ngaihtuah chuan Jerusalem hi a dawngtu ‘contender’ anga sawi a ni fo. Hmanlai khawvelah chuan Jerusalem hi khawvel hriat lar ber anga ngaih a ni a, “lei lai ‘navel’ “ tih ngaihdan hi zawlnei Ezekiela leh thuziak dangteah a lang a ni. “Râllak sum leh bungruate la tûr leh hmuna tiau hnu luah leh tute leh hnamte zing ata hruai khâwm tawh, ranrual leh bungruate nghaha, lei lailuma chêngte chungah i kut lek i tum ang. [Ezekiel 38:12]. tih ziak atanga thlir hian lei lailum chu khawilai nge tih chu kan chiang tlang mai awm e.
Geographly taka thlir chuan Lei laili tak hi a tlangpuiin Atlantic tuipui hmun pakhat vel, equator leh prime meridian (0°N, 0°E) inzawmna bulah a awm a ni. Geographical center emaw Jerusalem pawimawhna emaw hriat belh tur tam tak a awm thei.
Khawchhak laili “Middle East” tih hian a tlangpuiin Europe “khawthlang” leh East Asia “khawchhak” [Far East”] inkar vela awm, a kawk a ni. He hming hi khawthlang ramte thlirna ‘geography’ avanga phuah a ni.
Palestine hi Asia chhim lama awm a nih avangin khawchhak laili ‘Middle East’-a tel a ni a, Mediterranean tuipui nen a inrina a ni. He bial hian Israel, Jordan, Lebanon, Syria, leh Turkey leh Egypt ram thenkhat a huam a ni.
Tunhma lam atang khan he thumal hian kum zabi 20-na tir lam khan ram bial thenna [traction] a siam nasa hle a, a bik takin Indopui I hnu lama he biala British leh American-teah nghawng a neih nasat vang a ni. He bial geography emaw history emaw hriat belh tur tam tak a awm thei awm e.
Jerusalem hi rinna tam takah chuan khawvel thlarau lam bupui ber “center” anga ngaih a ni fo va, mahse, geography tak chuan Leilung lairil dik tak a ni lova ngaih a ni. Jerusalem chu “center” anga ngaihna hi hmân lai thuziak leh thurin atanga lo chhuak a ni. Entirnan, Ezekiela 5:5-ah chuan, “Hei hi Jerusalem a ni; Hnamte zingah ka dah a ni,” a ti.
Geography taka thlir chuan Leilung lairil ber hi “core” a ni, kan ke hnuai km 6,371 vel a ni! Landmasses ngaihtuah chuan Atlantic Ocean-a point pakhat (0°N, 0°E) hi Leilung hmunpui lali tak “center” tia sawi a ni fo. Jerusalem awmzia emaw, geography ngaihdan ‘concept’ emaw chungchang hi chhui belh tur tam tak a awm. Hetiang hi ni mah se, lei leh van siamtu Pathian engkimtitheia chuan keini mihring te, scientist-hote thiamna petu chuan lei laili chu a hre chiang zawk daih a, chuvangin, Jerusalem, Israel chu “lei laili” a nih thu chiang takin zawlnei Isaia leh Ezekiela-te hmangin a lo sawi dimdiam tawh zawk a; chuvangin, a siamtu Pathian hi tu hnial rual a ni lo tih i hre chiang mawlh teh ang u.
Lalpa, Sipaihote LALPA chuan, tawpna, tawpna thleng ngei tûra ruat tlat chu, lei chung zawng ‘lailiah’ chuan a la siam dawn si a. [Isaia 10:23]
Chumi niah chuan Israel-ho chu Aigupta-ho leh Assuria-ho pathumtu an ni ang a, ‘lei lailiah’ hian malsawmna an ni ang. [Isaia 19:24].
‘Lei lailia’ mi tin zingah hetiang hian a la awm dawn si a, olive thing vuak hnua rah a la awm thin ang leh, grêp lawh hnua grêp hmaih lawh tûr a la awm thin ang mai hian. [Isaia 24:13].
A chiang tawk viau a ni lawm ni? Pathian berin ‘lei laili’ dik tak chu Jerusalem, Israel ngei a ni tih a puana a nemngheh tawh ahnu engahnge khawchhak laili ‘Middle East’ kan la tih cheu vang? Khawchhak lailiin a huam Jordan, Lebanon, Syria, leh Turkey leh Egypt ram thenkhatte hi “Greater Israel’-in a huam vek tur an la ni nghe nghe asin! [Gen 15:28]. Iran pawh hian Israel ram hi nuai chimih vek tum mah se, a nuai chimit thei dawn kumkhua lo. Adolf Hitler-a kaihhruaina hnuaia Nazi Germany kaihhruai Holocaust-ah khan Juda maktaduai 6 vel chu ruahmanna fel tak siamin an that a, chubakah mipui duh loh zawng anga ngaih mi maktaduai tam tak an that bawk a, chung zingah chuan Romani mite, rualbanlo mimal leh LGBTQ mimalte pawh an tel a ni. He thil rapthlak tak hi Indopui II-na (1939-1945) lai khan a thleng a, thah tam zawk hi Auschwitz-Birkenau, Treblinka, leh Buchenwald ang concentration camp-ah te a thleng a ni. Holocaust hi khawvel chanchina thil pawimawh leh lungchhiatthlak tak a ni a, huatna, ngaihdan dik lo, leh extremism hlauhawmzia a tarlang a ni. Heti chung pawh hian Judaho chu tun thlengin nuai bo an la ni lova, khawvel ram tereuhte si vai hmarchate chi ang maiin an la thak hlar reng mai chu a nih hi! Aw! Israel, lungphang suh, bei zel rawh. Sipaihote Lalpa’n a tanpui zel ang che.

