Mahni Inthah

Chawngthanmawia
Mahni inthah chungchang hi tun hnaia kan thu khel nasat pawl tak a ni a, ngaih dan hrang hrang a awm thei awm e. Kum zabi 19-na atang daih tawhin scientist thahnem takin hriatthiam leh hrilhfiah tumin an lo zir chiang tawh thin a. Mihringin ama nunna lâk a duhna, theih/theihlohna chungchang hi huang hrang hrangahte thenin, zirchianna thui tak kalpui a lo ni tawh. Chu’ng ang zirchianna hrang hrangte chu han hriat belh tum ta ila:
i) Midang tana mahni inthah (altruistic suicide): heti anga mahnia inthahna hi miin pâwl pakhat tân emaw, chu pâwl rinna leh thupuia a inhlanna avang emaw, chu pâwl thiltum/thupui kaltlanga midang tana hlawkna a awm tih a rin/hriat avanga amah a inthahna ang chi hi a ni.
ii) Miin midang lak atanga hrang riaua a inngaih emaw, a ngaih dan, pawm dan leh duh dante emaw chu midang lak atanga hrang leh danglam bik riaua a ngaih avangin mal leh khawhar em emin a inhria a. Chumi chuan intihhlumna a thlen ta a ni. Chuti ang chu ‘egoistic suicide’ tiin an sawi thin.
iii) Danglam thutna atanga beidawnna (anomic suicide): Entirnan, ro sum leh pai tlakchhiat thutna chungchangah te leh hmangaihten an boral san thut thu hla te leh thil beisei loh ang taka a thlen avanga mihring rilru a thawn thut ang te hi a ni ber. Inphatsanna avang te pawhin a ni ang chu, heti ang intihhlumna hi a thleng fo bawk.
iv) Kan chhehvel a mi ten min khuahkhirhna atanga beidawnna (fatalistic suicide): Heti ang lam intihhlumna hi chuan lung in tang te emaw, khawtlangin min khuahkhirhna avanga beidawnna te a kawk ber.
Khi’ng kan han tarlan atang khian kan thalaite zingah pahnih khat emaw, a zavaia tuar te pawh an awmin a rinawm. Tin, thalai chang ni lo naupang leh puitlingte zingah pawh heti ang tuar hi kan awm ngei ang.
Tun laiin mahni intihhlum chungchangah mipui nawlpui ngaih dan leh hmuh dan te kan lo hre mai thei a. Chu’ng zinga kan sawi lan teh fo chu “tuar zuau” tih hi a ni. ‘Tuar zuau’ tiin kan inmawhchhiat a, kan indiriam belh fo mai.
Harsatna nasa tak tuar a, natna khirhkhan tak, a tam zawkah phei chuan enkawltu mumal chu sawi loh, sawi chhuah ngamna pawh an neih loh avangin, mal ngawih ngawihin an nun an hmang a, chu’ng an harsatna an ngawibopui chu, “fuih” tum inti ve siin, diriam awka titih maia han chhut zui ang chi hi chu a dikhlel viau a ni.
Tin, tuar zuau vang pawh lo ni ta tehreng se, tihdam emaw puih tumtu emaw thusawi kha ngaihthlak ai mahin kalh a awlsam zawk awm e. Heng ang ngaihtuah hi chuan mitinte kan inenlet theuh a ngaihna chin a awm reng mai.
“A va han pawi tak”, “i harsatnate kan hriat miah lovin kan bulah i lo awm ve reng a,” tih ten mi an boral hnuah kan ti chiam thin a. Kawng lehlamah hei hian a lantir fo chu an/kan damlai ngeiin hrilh tlak an awmlo tihna a ni mai a, hrilh turin kan awm hnaivai lo tihna a ni mai. A pawi tawh chinah hian kan in lamlet a, ‘Se bo hnua Se kawng khar ang’ chauh a ni.
Mahse, kan ni tin nunah mi hriatthiam tumna te kan neiin, an natna tawrhpui duhna te kan nei emaw, han chhawk zangkhai tumna kan neih vangin emaw tlawmngaih chhuah hi kan awm em le? He zawhna hi i inzawt nawn fo teh ang.
Harsatna leh mamawhna khawvelah kan cheng ho a, inhriatthiam tum a hnekin kan in el ru em em a, kan thlarau te pawh hi a lang lo lamah dere riau hian a rin theih thin. Kan sum leh pâi thehchhuah hmang hian social media-ah khawvel fai leh changkang kan siam chawp a; nimahsela, chhungrila kan nihna dik tak, kan khawvel kan ti lang ngai lo. Kan social media te en hi chuan khawvel famkim leh fai kan nei niin a lang si a. Mahse, chuti ang khawvel chu kan la hlat hle.
Rilru lak pênna tur thil dang leh mawina hi kan ûm a. “hlawhtlinna” um turin kan inzirtir bawk, eng tak hi nge “hlawhtlinna” chu ni ta ang? Mipa leh hmeichhia kan hmuh a, dinhmun kan teh dan a inang lo bawk a, harsatna kan nei ve ve a ni. Mipa pawh sumpâi lama hlawhtling tura beisei leh nawr bik a ni tih hai rual lohin kan inrelbawl danahte a lang chiang hle a. Nupui pasal zawn nikhuaah pawh nu leh pa tam tak tehkhawng ber chu tuna kan sawi sum leh paiah an dinhmun a tha em? Khawtlang leh kohhranah dinhmun zahawm an luah em? tih te hi an ni fo mai. Heng tehkhawngte hi mi thenkhat tan chuan nghawngkawl rit tak a tling a ni. Tin, Ruihhlo ngaite êm pawh kan la sawi thleng lo a, sawi kim hi a harsa hle. Kan chhehvel boruak a thil leng: politics atanga mahni inchhungkhur, thil engkim deuhthaw hi an chhiat em avangte hian, mite chu tling lo, chak lo leh thil tithei loa inngaihna te hian a zêm fo thin ang. Chutiang hunah chuan mahni nunna lak a, hrehawmna pawh tawi hi kawng awmchhun a nih chang a tam hle ang. Heti ang hunah hi chuan mahni nun mai bakah, hemi kawnga a nghawng lian tak thlentu khawtlang leh kohhran te hian kan zir a ngai hle a ni. Ruihhlo bawiha tângte tan phei hi chu chhandamna kan hlattir zawk zel ni hian a ang thin. Tun hma deuh phei kha chuan invuak sim te kan tum a, tunah erawh chuan kan zia ve deuh ni te pawhin a lang. Nimahsela, zir tur tam tak kan la nei a ni. Harh fim kâka khawvel hmachhawn aia ruih nut phûtna nena khawvel hmachhawn hi mi thenkhat tana thlâkhlelhawma kan siam dan te, kan taksa ruihtheihthil bawiha kan chantir dan te, banphak maia ruihtheihthil tamzia te zawng zawng hi kan ngaihtuah chuan kum rei lo tê chhunga siamthat theih an ni lo tih chu a chiang reng mai. Nimahsela, heng hi kan zavai mawhphurhna, kan tihmakmawh, ram tha lehzual kan siamna tur kawnga kan hlen tur dik tak chu an ni.