C. Vanlal Ruaia
9862569310
Leilung Chet Dan: Chhiatna Leimin leh Tuilian avanga kan tawrh thin na, thihna thleng hial thin hi a pawi thin hle mai. Thihna a lo thlen tawh hian chuan engkim a ni zo tawh a, kan tlai tawh thin a ni si a. Hun lo la kal zel tur atan a invenna a nih theih nan, a thu phung han sawi puat teh ang, Scientist Nigel Carlder –a (The Ressless Earth: New report of Geology’) tih ziaktu sawi dan in, kan awmna leilung hi a nih dan tawite han sawi hmasa ila.
Leilung chet dan Pangea/Continental drift theory-te sawi rih lo ila) a chet dan tlemte han sawi ila. Indian Ocean Plate-in Eurosian Plate hi Equator chhim lam atangin lo tawlh hret hretin Eurosian plate chu a nawr ta a, a phur kang a, a nawr chuar chu Himalaya thlang dung hi a lo ni ta a. Indian Ocean plate-in Eurosian plate a phurh-kan chu phaizawl (plain) sang tak maiah a vawrh kang a. Chu chu Tibet ram hi a ni ta a. A nawrna point chuar sang tak mai chuan tlangdung Himalayan range a siam bawk a. Indian ocean plate-in Eurosian plate a nawr paha a sir khawthlang lam pang atanga a hrut/nek chuar ramah chuan tlangram chhengche tak tak mai a lo chuar a, khawthlang lam atanga nek chuar a nih avangin Chhim leh Hmar zawngin tlang dung a inthlur phah ta sung a. A tlangdung inkarah lui a luang zel leh nghal a, Chung chu Chin Hills, Aracan Yoma, Lushai Hills, Naga Hills te leh China ram thlengin tlangdung tam tak a a inthlur sung mai a. Mizoram ngei pawh Development siam nan a rem chang hle a, kan la tih ngei pawh ring bawk i la.
Khawthlang lam atanga nekna (pushing force to eastward) a nih avangin Tectonic plate-in a nawr a, a phurh kan avangin heng tlang dung kan sawi hi dan naranin tlak deng lam chu a kham deuh zel a ni. Chhuah chhawng lam chu ram parh tha a ni deuh tlangpui. Mahse Tectonic plate-in a rawn nawrna kawngah Leichhungril lungchang a rawn sut a, a kalkawnga nawi ral zo mai thei lo ho chuan Leilung pawn surface thleng in a rawn nawr chhuak thin a. Chu chuan Tlang sang deuh deuh a siam ta thin a ni. Leilung Tuifinriat mawnga dum leh chhawlhnawl inthuahthip leichhung ril thuk tak a sa chin (Hot bed) zuk thleng chin te chu pressure rit tak delhna avangin a lo muk em em a, Lungchang takah a lo chang thin a, Meidil leichhungril sain a chiah khang leh ta te, Tectonic plate-in a rawn nawr chhuah leh te chu Lungchang tak tak an ni a. Mahse Mizoram ah chuan chutiang leichhungril sa (Hot bed) atanga lo kal chu Mizoramah hmuh tur a awm mang loh avangin Mizoram chu a leilung a naupang an ti thin a ni. S.Hlimen tlang Lungpherah te erawh Tuikep lung kan hmu teuh mai a. Tuifinfriat mawnga inphum tawhte chu an ni ngei hmel a. A lung pawh a chang tha, a lokalna a thuk tih kan hre thei ang. Tin, Mizoram leilung upa tur a rin chu, Khawchhak Tuipuiah hian Sailungvar Marble a awm teuh mai a. Heng lung chang tak tak hi khawi lai atanga lo lang nge erawh chhui chian a ngai a ni.
Aizawl Ram Leilung : Kum 1966-ah ram a buai a. Indian sipai sawisak avangin nun hum him nan khawpuiah raltlan tam tak, an tlan lut a, chu chuan khawpui a tithang nasa em em a. Khawpui chu plan miah lo in, a remchan dan dan in, In hmun te pawh an sem thin niin a lang. Heng chungchangah hian, Assam Land Settlement and Regulation Rules 1956 in (residential area) in hmun mihring chenna tur atan an sem zung zung a, Tualchher politician leh Officer lianin ram awl an han dil a, Surveyor-in an hre ve ta a. Sawrkar bawk in Sawrkar ram Mi challang hnen ah an pe a, Surveyor chu a hretu a ni a. Surveyor chuan Ram awl LSC ah siam in, a ram tak (land surface) awm lo thlengin an hralh a, Chung LSC lem Thlarau LSC lei ve si, a ram tak hmuh zawh loh a leng ta nuai mai a ni. Land Revenue Department hi SIAM THA TUR CHUAN MIDIK TAK NIH A NGAI A, MI|HA HUAISEN TAN LO CHUAN MI HREM (punish) A THEIH LOH. Mizoram sawrkar kal ta te zawng zawngin an ram leilung enkawl dan a dik loh avangin Greater Aizawl Plan te pawh khan harsatna a tawk a, Kawngpui sial turin Compensation sang tak tak a ngai a, khawpui chhehvel hi Milian ram a ni fai vek mai a. Development project khawih tur in ram him (ram-awl)a ngai a, Central lam atanga detailment project report (DPR) approve tur in Compensation kha hisap tel a theih loh reng reng a ni.
Ramngaw Suat rem Nghawng: Thingkung dinna tur awm lo lek0in Inhmun an pe a. Plan awm lo. Tualchher politician (politics ethics hre lo) sulhnu a ni. Thenkhat laiah te phei chuan Tuihawk luan kawr tur a awm lova. Tui kawngbo chuan Leimin a siam ta thin a ni. Khawpui thang lianah chuan ram rem leh rem lo sawi lovin, hmasang atanga Ngawpui vah ngai loh (virgin forest) te chu an han chen phul a. Thingkung lian tak tak leh upa tak tak, Chhura rual ten lei lung lam a zung (root) an kaih in leilung a phuar khawmtu kal kawkalh nuk mai te chu kan kih rual khan an lo thi ve a, an lo tawih/mawih thawrawng zo bawk a, |hal leh Nipui ah nisa in direct in leilung a rawn hem a. Ngawpui a phul chuan Phul di/thlawhna hlo/Japanhlo, a lo tla a. Heng hruizam hian Fur chhung chiah an daih a. |halah chuan an ro zova. Thingzung ro chuan Leilung hnawnna a pe thei si lova, leilung chu a thawp zova. Thingzungmawih pawh sulrul leh rannungin an ei zova, a lo thawrawng a, Fur ruah a rawn sur teuh mai chuan leimin mai loh chu hmabak a nei lo. Khawvel lum (Global warming) in khaw awm dan a tidanglam em em a, khaw awmdan (Climate) pangngaia ruah rawn sur zeuh zeuh a, sur tam tial tiala inla dam chho tur kha leilung thawp takah ruahtui a lut in, a in zo lova, thingzung man khawmtu awm si lo, an min ta thin a ni. Kumin Remal cyclone May 28 zan pawh khan thal khawro lai in, a sur hnem ta lutuk a, a sur tlaivar zankhua zak mai a. A han sur dan kha lo en chik tan chuan Aizawl chu ngaihtuah awm tak a ni.
Thingkung awm lohna veng Leilung chu lian pui puiin a che mai dawn a ni. Thing hi Thlasikah a hnah atangin tui an la a, Nipui (monsoon) ah chuan a zung atangin an inchawm thung a ni. Thlasika chhum boruaka thlawk tam tak chu thinghnah vawt khan a lo hip a, ‘Dai a tam’ kan ti thin. Hnaha tui chu a kung ah a pe thla a. Rangva vawt pawn a hip a, Kawmba a far tluk tluk thin a ni. Lamkhuang buk lian deuh te hian tui gallon tam tak zankhatah hian a hip thin a ni. A zung(root) ah pe thlain lei a tihnawng thin a. Lei hnawng chu hnuai lamah a lut thla zel a. Kawrteah tui hnaah a rawn innek sawr a, tui hna a lo ni thin. Leilung kha a thawp thei lo a nih chu.
Tin, tectonic plate sawina (push-na) kan tih kha a pawimawh em em mai a, Khawimaw laiah Leikawmzai te, mual nak thenkhatah te Lei thawp (loose soil) leh lei me tiau nen a inpawlhte a nawr khawm thin bawk a. Heng lei me leh lei thawp (loose soil) hi khawih chet emaw, hal fai emaw chuan, an che ngei ngei thin. Chutiang lei nghet lo chu Aizawl khawpuiin a luah chhungah hian hmuh tur a awm nual a ni. Tunah phei chuan Mizoramah hian hriat tham loh Lirnghing der der (trembling) a awm reng thei a. Kum 2020 June 21 Lalmanga nu lawm rawih ni, Awkin ni a lem ni tak khan, Mizoramah tlaiah Lir a lo nghing a. Epicentre chu Mizoram Hmar lam Suangpuilawn tlang dung ni ta maiin ka hria. Mizoramin kan la hriat ngai miah loh, Mizoram chhungah Epicentre a lo awm ta a nih chu. He mi avang hian a tlangdung zawm pui Khawbung tlangdung chu a nghing ta sek a nih kha kan la hre vek ang chu maw.
Global warming:
Khawvel lum hian season tidanglam in, Thlipui, Ruah, Rial, |ek, Rial, Leimin, Khawkheng te hi a rawn thlen mai thei tawh a. Latin America-ah chuan El-nino, Khawlum avanga ram kang ngawt mai, thlipui nasa lutuk in Bawng rual tla lai mual hran daiha a thlawh bo te a awm ta thin a ni. Kumin May 28 zana Remal Cyclone lo thlen dan kha chu May thlaah khan kan sawi tawh angin ruah kha a la sur tam lo. |hal khua a sangin khua a lum em em bawk a. Ruah hmasa chu a ni mai a. Ruah hma tawng khatianga a han sur zan-khua a, chawl lova a bei leh barh barh mai kha chu, ‘pawi a khawih mai awm mang e,’ tih tur chu a ni. Khatiang a, thala sur nasa kha Mizoram khan kan la tawng zen zen lo a. A sur kha a chawl lo a ri tlar tlar reng mai a. Ngaihtuah ang ngeiin chhiatna hmun hrang hrangah a lo thleng ta a. Vawiin ni thlenga ruang hlawm loh te an khawngaihthlak hle. Engtikah mah rilru dam ni awm lo tur te an ni. Global warming hi mihringte hian an ti dam thuai dawn lova, Equatorial belt ram lum thlipui Hondurus vel a tleh (Bawngrual pawh la thei) ang kha kan hnaih ve thei a ni. Chuvangin, Fimkhur taka kan nun a ngai a. Sawrkar pawh hian Rorelna khawl (administration) Post pawimawh Deputy Commissioner, Disaster Management, Chairman AMC-ah te hian chuan Dan hmang thiam (discreationary power) hria te chauh dah fimkhur sela, Global warming bikah hian Mizoram pawh tlem lai deuh atang khan, Thingzaina Chain Shaw-in Mizoram a thleng a, mi pakhat chauhin thing a zai theih a, kihthluk tawpa zai nghal a ni mai. Thing lian leh sang deuh chu kham thing thlengin suat rem an ni. Hei hian Mizoram khua a tilum nasa em em a. Ruah sur dan pawh a ti danglam a. Thosi a ti tam a, khaw lo lum thut hian Ran hri pawh a rawn lentir ta chiam chiam mai a nih hi. Thing lian deuh apiang mai kih thluk a ni a. Sava thenkhat thing sang lama cheng thin Irliak te, Bemkawng te pawh an thlawh bo zawh vek tawh hi….

