By Zobiakvela(Masena)
Kum 2010 June ni 30 khan Greece ram khu ram changkangte zingah International Monetary Fund atanga sum pûk rúl thei lo hmasa ber a ni a. Kum 2012 khan khawvel chanchinah ram khat ve ngat, leiba ngah ber a lo ni tawh bawk.
Greece ram chuan, a tawi zâwngin; sorkar hnathawk an ngah lutuk a, mi 5 zinga 1 zél, sorkar hnathawk an ni a. An sorkar hnathawkte hlawh chu, nei ûk si loin an han pun ve bawk thin si a. Deh chhuah aiin a hman ral lam a tam zawk bawk nen! Sorkar hausa loah ram dang Company-te an sumdawng duh bawk si lo!
An Prime Minister, Alexis Tsipras pawhin President Prokopis Pavlopoulos-a hnenah bánna a theh lut hial a nih kha! A bân chhan kha leibá ngah vanga an harsatna su kiang tura sum an pûk theih nana sawrkar sum hman ral tih tlêm a rawtna hnâwltu, an party hruaitute’n party thar dina kal hran an tum vang a ni.
Aw le, Sorkar hi sum-ah a dá thei a, a tâl buai thei a, mualpho takin a awm thei nameuh mai. India ram kan en pawhin hun kal tawhah Economist ropui, Dr. Man Mohan Singh sawm chhuah a nih chhan te pawh kan la hre hlawm awm e.
Mi tam takin sorkar kan hriat dan hi a mak khawp a. Hausa zet, â deuh mai, ráwk rawn pawha dá thei lo, duh tâwka bum theih, a neitu tak tak pawh awm chuang lo, a neih ang ang thâm sak ngék nghék pawh dâwl zo! A thlâwna engkim beisei ngam, nuamsa tak leh rén hauh lo a tâlpui leh chhek vél pawha tlo tlat, beisei ang kan hmuh theih loh chuan nawrh khum mai tur, tiin kan thlir deuh thuap a!
A sorkar ber pawh chu, mi dang thunun tumna kawnga khauh hlei thei lo, eng pâwl pawl emaw, phuahchawp deuh reuh te pawhin ‘pressure’ an pêk chuan duapkai thei mai tur angin kan hmu a. A fatu hluí (sorkar hnathawk)-te tana ‘pawk’ leh fû si ang deuh hian kan hmu bawk. Chuvangin, sorkar hi pa rethei tak, fa sual tak tak ngah zet a ang thin!
Sorkar leiba chungchangah ‘GSDP atanga chhûtin leiba ngah ber kan ni,’ han tih chiam te hi a tul ber em ni ang aw! Thawhchhuah atanga chhût/teh na na na chuan GSDP-ah Mizoram hi a hniam ngawt thei lo va. Kum 18 kal ta atanga kan enlet pawhin a sâng ber lamah kan la awm zar zar.
(Total Outstanding of Liabilities -As per cent of GSDP, A Study of Budget. A Study of Finance, RBI 2023).
A chung Table-a kan tarlan, GSDP-a RBI figure, kumin 2023-a 53.10% khi Mizoram State Government Figure-ah chuan 40.98% chauh a ni ve daih thung a! Sawi dan chi hnih a awm thei a ni. RBI khi a rintlak zâwk tihna pawh a ni chuang lo a. Central sorkar-in Constitution hnuaia a din; Accountant General, Mizoram-in Audited Statement a siamah 40.98% a tih ve tho avang hian GSDP atanga chhûtin chhe ber anga inpawm tur pawh a ni chuang lo.
14th Finance Commission hunah sum leh paia kan indaih lohna phuhrûkna tur (Post Devolution Revenue Deficit Grant – PDRDG) kan hmuh that lai khán; tlêmin GSDP-ah kan ziaawm deuh a, Covid-19 lo luh hnu leh, 15th Finance Commission hnuaia PDRDG a kiam chhoh nasat tâk êm avangin harsatna hi a awm lo thei lo! Kan sum hmuh hi Central Share of Taxes hmuh that dan a zir a ni thui si a. PDRDG hi a tlahniam ta zar zar bawk nen – 2021-22 ah 1790 crore (thla tin 149 crore) kan hmuh laiin, 2022-23 ah chuan 1615 crore (thla tin 134), 2023-24 ah 1474 crore (thla tin 122) 2025-26 ah phei chuan thla tin 48 crore chauh kan hmu tawh ang!
Kan leibâ hi a tam ve tâwk a; phurrit tak pawh a ni, tih hi pawm mai tur a ni a. Chutih rualin State lianin an bâ tam a, a té deuhin kan ba tlêm tih erawh theihnghilh loh a pawimawh! Hriat ngai hmasa ni tâ chu; eng zah chiah nge leibâ kan neih? Engnge a figure? tih hi a ni. State dang nen kan inkhaikhin dawn a nih pawhin eng zat chiah nge leiba an neih? tih hi hre hmasa ve ila, chu chu mimir pawm dan leh hriatthiam theih dan awlsam pawh a ni ang.
Composition of Outstanding Liabilities. (As at end -March 2023)
State leiba neih tam dan indawtin – (Rupees in crore)
1. Tamil Nadu – 7,53,860.4
2. Uttar Pradesh – 7.10,209.7
3. Maharashtra – 6,80,357.2
4. West Bengal – 6,08,312.9
5. Rajasthan – 5,37,012.5
6. Karnataka – 5,35,156.7
7. Andhra Pradesh – 4,42,442.0
8. Gujarat – 4,23,711.4
9. Kerala – 3,90,859.5
10. Madhya Pradesh – 3,78,616.5
11. Telangana – 3,66,306.0
12. Punjab – 3,05,047.0
13. Haryana – 2,87,266.2
14. Bihar – 2,86,016.6
15. Jharkhand – 1,29,463.6
16. Assam – 1,21,276.1
17. Chhattisgarh – 1,18,166.1
18. Odisha – 1,13,856.4
19. Uttarakhand – 88,483.2
20. Himachal Pradesh – 80,815.6
21. Jammu and Kashmir – 69,532.8
22. Goa – 31,757.8
23. Tripura – 26,446.1
24. NCT Delhi – 21,958.8
25. Meghalaya – 17,433.1
26. Nagaland – 16,562.4
27. Manipur – 15,917.3
28. Arunachal Pradesh – 15,457.0
29. Mizoram – 12,991.2
30. Sikkim – 12,982.6
31. Puducherry – 11,651.3
Total Liabilities of all States and UTs’
– 76,09,926.2 Crore Source:-
1. Comptroller and Auditor General of India, Government of India.
2. Reserve Bank Records.
3. Budget Documents of the State Governments.
4. Finance Accounts of the Union Government, CGA, Gov’t. of India
A chunga State leh UT (31) leibá neih dan Report tarlanah khian Mizoram chu Leiba nei tlem ber 3-na kan ni daih thung! Ti khian a fiah mai. A lian deuhin an ba tam tih mai a ni. Engtin tin emawa chhût kikawi vak ai chuan kan leiba neih zat hriat leh mi state leiba neih zat hriatfiah mai hi a tâwk viau.
Pawisa pûk chungchangah, “an pûk leh tawh,” kan inti chhên te hi a fel lo ang, pûk loh theih chu tha ber mah se, khawi State mah pûk loin kan awm thei hlawm si lo a! Chuta lawmawm tak ni zâwk chu, pûk tur kan la hmu thei leh phalsaktu kan la nei thei zêl hi a ni. Mizoram sorkar pawhin kan sum deh chhuah a pun ve theih nan Resource Mobilization Committee te a din a. Anni hian theihtawp chhuah zel se la.
Mizoram sorkar, Chief Minister, Pu Zoramthanga kaihhruai hian chhiah lâkna tur a hre lo emaw, sum deh chhuah dan a hre lo a ni lo ang. Deh chhuah leh hman ral inmil tir dan pawh an hre em em ang. Nimahsela, Democracy ‘mipui rorel’-na rama cheng kan nih avangin, mipui tlin leh phâk tawk, an ban phâk tâwka sorkar kalpui a ngaih avangin, mipui phurrit aiin sorkar ko-ah an tlâk tir zawk thin a ni, tih hi hriat a pawimawh hle.
Tin, tute Service emaw sawiselna ni lovin, State tam takin 7th Pay an hman (enjoy) theih lo laiin, Pu Zoramthanga sorkar chuan 7th Pay a pe a. IAS (Rtd.) pakhat chuan, Mizoram Ministerial Service te phei chuan Central 7th Pay aia sâng an la, a ti. Kan thenawm State – Assam leh Tripura-ten 7th Pay a pek theih loh laiin, Mizoram sorkar hnathawk te’n 7th Pay an enjoy thei hi an lawmpuiawm a! Mi State-ah Secretariat Service te’n Jt. Secretary-ah pawh kaisan an harsat hlê laiin; mi state a awm ngai lo, Secretary post 2 kan nei bawk a, a ti.
Mi thenkhat thusawi leh ziak atanga en hi chuan, Pu Zoramthanga sorkar hi tun aiin sum leh paiah che chhe hlê mai se la, hnathawkte hlawh pe thei loin; pûk tur pawh hnawng hial thin se, kan ti deuh niin a lang thin. Nimahsela, Greece ram kan sawi ang mai a, sum pûkna tur cha-vai khawpin emaw, pûk sa pawh rûl thei lo khawpin a la tâl buai lo a. Harsa tak chungin dam khawchhuahna tur kawng inhawng lam zawhin ke a la pên ve hrâm hram zêl a ni, tih hi hriatpui a tul awm e.

