REMNA NI HI – M. Lalmanzuala

Pu |hena CM Secretary ni-a ka hrawn hlim khan, khatih laia û leh thian hnai ve bera ka neih, Pu Lalthanhawla kha kawm lo turin min hrilh a. India Constitution ropui takin Fundamental Rights min pêk zah lohna anga ka ngaih avangin a duh anga ka tih loh tur thu ka hrilh a. Chu chu kan in hriatthiam loh intanna chu a ni. Dan kalha thil ti tura min tih tam tak dang pawh ka tih duh loh avangin nasa takin ka tawrh phah a ni. Mahse, chu chu Dikna leh Huaisenna kawng ka zawh zel theihna a ni a, inchhirna ka nei ngai lo.
Ngaihdan tlang taka sawi mi ka nih angin tun tumah pawh hian Remna Ni chungchanga ka ngaihdan tlang takin ka rawn sawi dawn a. Ka ngaihdan min tawmpui lotute tan, CHAWNGKHUM DAN TLANG HUAT LOH kan ti a ni ang chu.
Remna ni kan neih chhan chu India sawrkar leh MNF ralthuam hmanga intibuai tawh lo tura an inrem vang a ni. Ram buai avanga ram leh mipuiten kan tawrh nasatzia chu a hmu-a a hretu vek kan ni a. Chutiang buaina awm ta lo chu a lawmawm tih loh rual a ni lo va, a lawmawm a ni.
Buaina a reh nana beitu zawng zawngte pawh kha an ngaihsanawmin an fakawm a. Remna kan neih ni-a ram puma lawmna ni ropui tak kan hmang te pawh kha a inhmeh hle a ni.
Amaherawhchu, kum tina lawmzui hi eng nge a tangkaina ni-a, remna kan tih hian eng nge kan ram leh hnam tan tangkaina a neihzui tih kan zawtin kan sawi dawn a ni.
India ram ropui tak, ralthuam engmah nei lovina tharum thawha hneh tum kha thil theih loh a ni a; âtthlak te pawh kan ti thei ang chu.
Independence kan sual chhan kha kan hnam hi hnam dang hnuaia awm lova, mahni kea din kan duh vang hrim hrim ni lovin Vai kan tihte atanga inlakhran kan duh vang kha a ni.
Sapte kan ngaihsan luatna lamah an tihdan kan lachhawng vak a; an lemah kan inchantir a. Chu bakah an huatzawng kan huatpuiin an duh lohzawng pawh kan duh lohpui ve zel a. Saptawnga, ‘vicarious feeling’ an tih ang hian kan awm phah a ni. Vai hnamzia, an sakhua, an tawng kan duh lova, kan ngainêp a ni. Sap kan ngaihsanna lamah Vai kan tihte nena kan indawrna-ah chuan Sap dinhmunah kan indintira Vaite chu kan hnuaien ve khanglang thin a ni.
Rilru lama inbualâtna hi chuan mi a kalsual thuitir thei hle a. Chu chu Independence sualna lama mi tam tak tihâta an awm theih chhan chu a ni ang.
Independence sual intite tana remchanna danglam tak awm kha, an kal thui theih viauna chhan a ni. India thenawm ram pahnih, Pakistan leh China, India hmelma an nihna kha. India tana buaina siam thei apiang chu an theih ang anga tanpuina pêk inhuamtute an ni.
Pakistan chuan an ram chhunga awmhmun an khuara, an duh ang anga an chêt an phalsak a. China chuan ralthuam an mamawh ang ang pêk a lo phal bawk a ni. An tan chuan rûl kaw zentu ang an ni ber ang chu.
Pakistan ramah chêtna tur nei lo se, China-in ralthuam pe lo bawk se, eng ti thei an ni lo vang a, a tum pawh an tum lo mai thei a ni.
Khatiang tih theihna a lo awm tâkah chuan Independence hmuh theih loh pawh ni se, hmuh theih dang sual chhuah theih awm ni-a rinna a awm a ni ang. A sahimna tâwk atanga bei thei tur ni-a inhriate tan chuan ‘risk’ lâkna tlakah an ngai a ni ang. Mizote phei hi chu eng Nihna emaw neih duh tak vek hi kan ni a.
Mihring kan nih chhung hian thalai thisen lum neih laia ralthuam eng emaw han khawih vel châkna hi a awm thin a. Mizote zingah phei chuan hetiang tih châkna hi a zualkai deuh a ni mai thei. Hnam tâna tih a nih a, kan huatzawngte beihna a nih phei chuan châkna leh inpumpêkna neihin a awlsam phah ngei ang.
Kan thalai tam takte kha khatianga inpe an ni a. India sipai beih nana a hmatheh tur, khatiang mi an lo awm tâkah phei kha chuan thutlûkna siam a awlsam phah ta a ni ngei bawk ang.
Pakistanin an rama awm phal lo se, China-in ralthuam pêk remti lo se, ‘ramchhuak’ duh an awm a rinawm lohva; ralthuam hman châk hrim hrim tam tâwk awm lo se, buaina kha a thlen theih a rinawm lo lehzual.
Khang zawng zawng avanga thil lo thleng ta kha, a thiltumah chuan a hlawhchham chiang hle a. Thil theih loh a ni tih a chianzia chu, a hming han sawi tawh mai ila, Pu Laldenga thusawi atang khan a chiang sa viau a ni. Independence theih a nih dan zawhna chu, ‘UNO-ah ka sawi fel vek tawh. Silai vawi khat kan tih rîk chuan UNO an rawn che mai dawn a ni’ tiin a chhang a. Chutiang chuanna UNO resolution copy hmuh ve duh thu sawitute hnenah chuan, ‘Thurûk hi chu a hria an tlêm poh leh a him mai a ni’ tiin a chhang a. Chu chhanna-ah chuan a zawttute chu an lungawi a, an tiho ta kha a ni a.
Beisei, khelh dang an nei a nih loh chuan silai a rîka, UNO-in engmah an rawn tih loh atang khan an thiltih kha chawlhsan mai âwm a ni a. An chawlhsan tâk si lohah kha chuan beisei dang neiin an kal zel ta ni ngei tur a ni.
Ralthuam hmanga India sipai hneh chu kum 15 vel zet India sipaia lo tang tawh chuan thil theih loh a nihzia a hrechiang lehzual ngei ang.
An lo haw ta a. An rawn hawn langsar ber, State nihna chu, thisen far khat pawh sêng lova, Khasi, Garo leh Manipur, Tripura miten an lo hmuh tawh, keini pawhina kan hmuh theih tawh, Pu Ch. Chhungan an rawn hawn atana a lo khêk kha a ni a. A ropui lo hle. Special provision lah chu mi dangten an lo neih deuh vek tawh a ni a. A enga pawh chu lo ni se, hman tangkaina tura kan hman tangkai leh miah si lohte an ni.
Buaina kha lo siam lo ta ila, Meghalaya te rual khan State lo ni ve ta ila, tun ai hian kan hmasawnna chu a sâng zawk ngei ang.
Remna chu kan nei ta a. Remna tluantling, Muanna daih rei ber te kan ti a. Buaina siamtu berin buaina a siam tawh loh chuan midang tan chuan hahdam taka thut mai bâk tih tur dang a awm lo a. A ropuina leh a chhuanawmna vak a awm lo.
Ram buai chhunga ram hmasawnna kal thei lo titute zingah Remna, Muanna boruak hnuaia hmasawnna lam ngaihtuaha ti an awm chuang si lo hian Remna leh Muanna hlutna awmze nei lovah an siam kan ti a ni.
Mihring kan nih chhunga pawimawh ber chu a tel lova kan awm theih loh thila INTODELH a ni a. Mizote chuan BUH hi chawpuia kan neih a ni a. Buha Intodelh kha kan pi leh puten ngaih pawimawh bera an neih a ni. Pûr châwk chu zahthlakah an ngai a; khawdanga purchawk phei chu mahni baka mahni khaw tihmualphona tia an duh loh ber pakhat a ni.
Remna kan neih hnu pawha Buha Intodelh tura hma latu kan sawrkar neih tawhte zinga an awm lo hi, a makin a zahthlak a. Kan sawrkar neih lai phei hi chu Pûrchawkna lama tih that chu intihtheih nana hmang mektu a ni a. FCI hian kan ramah office rawn hawng tawh se, tih te hi an duh thu a nih an auchhuahpui hial a nih hi.
Chawmhlawm ti tiha awm chunga Independence sual awmzia te kha hriatthiam a har teh lul nen kum 40 zet Remna neih hnu pawha Chawmhlawm ti tiha la awm reng mai te hi a zahthlak a ni lo’m ni? Chu chuan Independence hi kan tum tak tak ngai lo tih a lanchiantir zel a. Politics khelh nan kan hmang fo mai a ni ber e.
Corruption kairualna ber nih te, Natna tihbaiawm pui puiina a bawm nasat ber nih te, Ruihhlo smuggling-na hmun pui, chuvanga ruihhlo ngai tam berna nih te hi kan Remna leh Muanna boruak vang a nih chuan Remna leh Muanna te hi eng tianga ngaih zel tur nge ni ang?
Independence sual thatna ti-a mi tam takin an saw thin chu, khawvelin, hnam dang min hre ngai loten min hriat phah tih a ni a. Hei phei hi chu a mak mai bakah a zahthlak zawk a ni.
State pachhe ber, Central Sawrkar chawmhlawm ti tiha awm, Corruption Kairualna ber, Natna tihbaiawm pui puiina a bawm nasat ber, Broken family tamna ber, chuvanga fahrah tamna ber, Ruihhlo ngai, Zu ngawl vei, Smuggling leh sualna chi hrang hrang tam takina a tihbuai nasat ber kan ni a. Hetiang kan nihna te hi kan zep tur a ni kan ti lo va. Mahse, hnam dangten min hriat tamna a nih chuan hnam tihmualpho zualna a ni a, a pawi kan ti a ni.
Kan nihna an hriat chian avanga Central Sawrkarin Nihna pawimawh min pek duh loh phahna a ni te phei hi chu a vanduaithlak a ni.
Remna ni hi kan lawm a nih pawhin, Remna kan neih nana thawktu tangkai leh pawimawh, Rev. Zairema te leh a dangte chawimawina pek hun te hi awm se la, a inhmeh ang a. India sipai emaw, MNF emaw, pawi sawi miah lo, eng emaw vanga MNF-ten an thahte kha an awm a. Khang mi chhungte kha chu tun thlengin an thin a la nâ a ni. He tiang hunah hian MNF te hian khatiang thila pawi an tih thu leh ngaihdam dilna thu te emaw rawn sawi se, thin nâte tidamtu a nih theih a rinawm. A enga pawh chu ni se, Buaina siamtuten insawi ropui nana an hmanna tur hun chu a ni lo a ni.
Mahni mimal chanchin te pawh han sawi kai ta ila. Punjab-a ka awm lai khan tih theih ka neih ve ang ang thiantena min han dil chang khan, tih theih chu ka tihsak nghal mai a; tih theih loh chu a theih loh thu ka hrilh nghal mai thin a. Dawt ka sawi ngai lo tih an hre bawk a ni.
Khatiang ka ze tha an hriat khan Mizo an hriat chhun ka ni a; Mizo chu dik taka thil ti mi, dawtsawi ngai lo, tih kha an hriat dan chu a ni mai a. Mizo an ngaihsan thu sawi chhuah nan te an hmang ve thin a ni. Tuna kan nihna dik tak hi hria se, khang mite khan Mizo hrim hrim chu an ngaisang tawh lo ngei ang.
Kum 20 zet Tuboh leh Dolung inkara lêng ang, |ah leh Ha thialna rama awm ang kan ni te kha eng dang vang ni lovin kan cho chhuah a ni lo’m ni? Fighter Jet an rawn chêt chhan kha India sawrkarin a sipaite tuihâla thi thei dinhmuna ding a chhan chhuahna a ni lo’m ni? Mahni fate thi thei dinhmuna ding chhan chhuak ngam lo chu patlingah kan ngai lo a ni lo’m ni? India sawrkar tan chuan, March 1, 1966-a Independence kan puan atang kha chuan, kan ram chu an ram ni tawh lo, keinite chu an khua leh tui ni tawh lova ngai theiah kan awmtir tawh a ni lo’m ni?
Indona emaw Buaina emaw a awmna-ah tawh phawt chuan sipaiten hmelma leh hmelma inbeihna bâkah a behbâwm thil tih an neih ziah thin a. Chu’ng chu hmelmate tihhnual tumna a ni thin a. Khawkhâwm te, In hâl te leh a dang dangte pawh kha chutiang atana an hmanraw hman a ni. Lutuk(excess) an neih chang a awm ngei bawk thin. Khatiang tih kha thiamthu kan sawisak ni lovin, buainaina a ken tel ve tih sawina a ni. An indo lai khan Japan sipaite, German sipaite, British sipaite pawh khan tih loh tur an ti ve tho thin a ni.
Sapten min awp atangin Sap ngaihsanna kan nei tan a. Kristian kan nih atangin an tihdan leh Israel-te tihdan lachhawngtu-ah kan tang a. Politics kan hmelhriat tan atangin kan ram hruaitute chu ram neitu nihna changa a humhalhtu ni lo va, an nihnate chu mahni hmasial nana hmangtu an ni ta a. Midang tihdan lakchhawn mai bâkah kan hnam dan ngaihnêp phah nana hmangtu kan ni ta a. Heng zawng zawng avang hian Lemchang dik tak kan lo ni ta a.
Lemchang kan nih bakah Intihhlim nuam ti mi kan nih avangin intihhlim theihna, lawm theih thil tawh phawt chu intihhlim nan kan lawm fo ta mai a ni. Khuallianah kan tang zur zut lovang titute pawh ram danga an nih ang niten tih ena an en loh, chutiang tih nana hun nei lova an inngaihna thil, pass lawm tih angrengah te, thil tenau tê tê hawnnaah te an khuallian ta zut mai thin a nih hi.
Rev. Thansiama finzia kha kan sawi fo tawh thin a. Han sawikai leh te pawh a inhmeh ang e. Kan thian pakhat badminton khel thiam leh taima, a thih ni a Badminton Association hminga mawihnai taka kan vui thu a bula ka sawi chu, ‘In thianpa in chawimawi ni lovin, badminton in chawimawi a nih chu,’ a ti daih a. Subedar pension a nih anga Ex-Service miten band baza nena ropui taka an vui thu ka sawi pawh chu, ‘Sipai an tiropui a nih chu’ a ti zel a. Hnialna vak ka hre lo va.
Ngaihtuah chian chuan a sawi kha a dik tlat thin a ni. Office emaw, pawl emaw hminga mitthi kan vui chuan mitthi aiin pawl/office-in a lâr phah thin a. Remna ni lawm thinte pawh hian an pawl tihlârna remchangah an hmang thin ti ila, kan sawi sual tam pui lo vang.
Hetiang thu kan sawi hian tu te emaw, eng pawl emaw sawisel tumna a ni lo va. Kan sawi fo thin tawh angin State pachhe ber, Corruption kairualna ber, Natna tihbaiawm pui puiina a bawm nasat ber kan nih rengna hi Politics, Sawrkar, Kohhran, Pawl hrang hrang leh kan khawtlang inkaihhruina te an dik loh vang leh an that loh vang ni ngeiin kan hria a. Kan diklohna te hi kan siamthat hma chuan that lam kan pan lovang a, chhiat lam kan pan zel zawk dawn tih hi rin loh theih a ni lo va. A tu a te pawh kan inbenharh theihna a nih beiseiin hetiang thute hi kan rawn auchhuahpui thin a ni zawk e.
Pathian thu hi a zira zira, a sawia sawia duhtawk mai tur a ni lo va. A NUNA NUNPUI TUR A NI. Hmangaihna te, Taihmakna te, Dikna te, Rinawmna te, Tlawmngaihna te, Huaisenna te hi kan pi leh pute huna an tih ang khan kan nunpui tur a ni. Chu chu Zai, Lam, Thusawia au vak vak aia Pathian biak dan dik leh tangkai a ni.
Mizo ka ni a, Mizoram hi ka ram a ni a; ka hmangaih a. Ram dang leh hnam dang chunga kan awm a nih êm loh pawhin an tlukpui niha, an hnuai en nih loh hram kan duh a. Chutianga kan awm theih nana theih tawp chhuah hi kan hnam tana ka bat ni-a ka hriat tlat avangin hetiang hian ka inhmang zel a ni.
Hetianga ka inhmanna lamah hian mimal thila hlâwkna ka nei ngai lo va. Chu chu ka tum a ni ngai hek lo. Sawrkara thuneitu thenkhat chuan ram siam that nana kan sawi te hi huatthu-a an lo lâk chang a awm a. Ka mimal thila min hrêk chang te pawh a awm hial thin a ni. Rev. Thansiaman nuho zaipawl member-ten an in-practice nana in an chhuahsan thin hlana an fate lo awm dan tur ngaihtuahawm a tih thu a sawi chu, annin insawiselnaa ngaiin, a sermon an ngaihthlak duh tawh loh thu te hial an sawi a. Ani erawh chuan ram leh hnam siamthat nana nuin in lama a fate a enkawl that pawimawhzia a sawina a ni a, nuho huat atan a sawi a nih loh thu-a, a chhang ang khan kei pawhin ram hruaitute huat atana ka sawi a nih loh thu ka sawi ve thin a ni.
Pathianin amah anga a siamte kan nih vanga keimahni-a Zahawmna awm hi ka ngai pawimawh a. Zahawm lova awm loh dan hi ka zawng hram thin a. Ka zahawmna tihchhiat tumtute chu ka do tlat zel thin a ni.
Central Sawrkarina Nihna pawimawh, Governor, UPSC Chairman/Member, Chief Election Commissioner /Election Commissioner pêk ve tlâk lohva an neih awm chhun nih reng zah nachang kan hriat te hi a hun kan ti tawh a. Ei leh Bar leh a tel lova kan awm theih loh, mamawh thildangte-a Intodelh nana beihpui thlâk te hi kan ram hruaitute tana tih tur pawimawh leh hmasa ber a ni tih kan hriat a hun thu te pawh kan han sawi nawn leh a ni e.
Rev. Thansiaman, Mizote kan pawnlanzia chu a thûk a ni,” a tih leh, Pu HK Bawichhuakan, “Mizote hian lunglen leh mi tihdan lakchhawn bak hi eng nge maw thiam kan neih le?” a tih thin dikzia nemnghettu-a kan tan reng hun pawh hi a sei ta lua e, kan ti a ni.
Thu belh:
1. Hun hmannaa khualliante hi chu hun hman thila hriatna zau tawk nei, fuihna thu tha leh tangkai sawi tura ngaih an ni a. Ziah sa(prepared speech) an rawn chhiar hi chuan hun pawimawhna leh anmahni zahawmna pawh a tihnêpna chin a awm a. Program siamtute hian VVIP an nih vang hrim hrima sawm, ‘khuallian culture’ hi bansan se, a duhawm khawp mai.
2. Khuallian Pu K. Sapdangan, Remna atana thahnemngai taka thawktu zing ami, Rev. Dr. C.L.Rema hnena chawimawina hlan a nih thu a sawi kha, tu nge a nih le?