Site icon The Aizawl Post

SAKHUANA HUMHIM

Mahmuaka Chhakchhuak

Sakhuana humhim chungchang hi zau taka sawi dan a awm rualin tun tumah erawh tawi fel taka sawi tum ila. India ramah hian sakhaw hrang hrang dinhmun (Census 2011 atangin) chu hetiang hi a ni a;
Hinduism: 79.8%
Islam: 14.2%
Christianity: 2.3%
Sikhism: 1.7%
Buddhism: 0.7%
Jainism: 0.4%
Others: 0.66%
India rama sakhaw lian ber Hindu sakhaw zuitute (Hinduism) hian Pathian pakhat an ring a, nimahsela inlarna hrang hrang: Brahma, Vishu, Shiva, Trimurti, Devi, Ganesha, Krishna leh Rama te neiin an ngai a. Sakhaw kût pawimawh pali an nei bawk a, chungte chu: Diwali, Holi, Durga Puja leh Navratri te hi urhsun takin an hmang thin. Heng bakah hian Ganga lui hi tui thianghlima ngaiin inchiah faina hun an hmang thin bawk a, Bawng nen hian inzawmna pawimawh leh thuk tak an nei a, a hnute tui hi mihring chawmna a ni a, a ek leh zun pawh thil thianghlimah ngaiin an ti nâ ngai lo. Bawngsa ei chu thil thianghlim loa ngaiin an theih ang angin an duat thin. Tin, Rin dan laimu pali an nei a, chungte chu:
Dharma: Tih tur dik leh nun dan tha;
Karma: Thil tha tih chuan kan chungah thil tha a lo thleng a, thil sual kan tih chuan thil tha lo a lo thleng anga rinna;
Samsara: Pian nawn lehna;
Moksha: Pathian nena inpumkhatna.
Hindu sakhaw bakah hian Kristian-te hi Mizoram mipui tam ber (87.16%) kan niin kar khat, ni sarih chhungin vawi ruk vel inkhawm kan neiin, chhungkaw tinah chhung inkhawm kan nei bawkin Office hrang hrang leh School-ahte pawh devotion neih fo a ni bawk. Sakhaw dang zawng aiin Pathian biak inkhawm (Worship service) nei tam kan niin a rinawm a, inkhawm hunbi neih tam dan atanga thlir chuan sakhaw dang aia Pathian hnaih tur ber pawh kan ni awm e. Juda sakhaw zuitute (Judaism) hi sakhaw humhim kawngah entawn tlak tak an niin kum sang hnih chuang ram nei loa an darh hnu pawhin an inzirtirna nghet tak vangin an inpumkhat leh thei hial thin. Islam sakhaw zuitute (Islams) pawh hian nitin vawi nga tawngtaina an nei thin a, inkaihhruaina nghet tak an neiin an naupangte chu Koran (Sakhaw lehkhabu) chhiar an zirtirin an biakbuk (Mosque) ah urhsun takin an tawngtai thin. Buddha sakhaw zuitute (Buddhism) pawh hian eizawnna leh sakhuana hi inthlunzawma ngaiin sakhuanaah nghet taka awmin mi pawi sawi an hlau em em thin bawk a.
Hetianga rinna leh inzirtirna nghet tak kan neih leh kalpui mekte zingah India ramah kumpinu sorkar chuan sumdawnna bul tanin an rawn lut a. Sumdawnna huang zauh zelin kum zabi sawm pariat chhoa Industrial revolution lo thleng avang chuan thil siam chhuah lamah harhna nasa taka lo thlengin khawvel hmun hrang hrangah a darh zel a, a bik takin Asia, Africa, Middle East leh North & South America ramah te chuan kua an hreuh hmasain kum 1750 vel atangin India ramah pawh rawn lut tanin kum 1858-ah chuan Kumpinu sorkar chuan India ram chu an awp chho tan der ta mai a.
Chutianga ram hran hrana kua an hreuh chhoh zel takah chuan an ram awp (Colony) chin pawh alo zau zelin an vanglai takah phei chuan ram hrang hrang 64 lai an awp hman hial. Nimahsela anni ang bawk chuan French, Portuguese leh German te pawh chuan an chhehvel ram dangte chu hnehchhuh an tum ve ta a. Chutianga ram hran beih an chin tak zelah chuan Indopui hial a lo chhuakin kum 1914 – 17 chuan Indopui pakhatna a lo chhuah phah ta hial a. Kha Indopui Pakhatna lo thleng kha thil tam tak: Militarism, Alliances, Imperialism leh Nationalism-te vanga lo thleng a ni tak nain kum 1914 June 28-a Archduke Franz Ferdinand thah a ni kha Indopui pakhatna lo chhuah chhan bul ber nia sawi a ni thin. Chu indonaah chuan Germany, Austria-Hungary, Ottoman Empire (Central Power) tanghote leh France, United Kingdom, Russia leh United States (Allies) te chu he indonaa inep berte an ni.
Kum 1857-a Sap hoin India mi an chhawrte atangin helna lian tham tak Sepoy Munity tia European historian-te’n an chhinchhiah kha, helna ni loin Indian Nationalism lan chhuahna hmasa ber a ni zawk tiin kum 1909 khan Indian historian Vinayak Damodar Savarkar chuan ‘War of Indian Independence’ tiin a lo ziak daih tawh a. Chu chu Jawaharlal Nehru khan chawi lar chho ta zelin India sorkarin a seng lut ta a nih kha. Hei hi a nihna tak chu hetiang hi a ni a: 1857 May 10-ah chuan India mi British sipaia tang mek, Mangal Pandey (Hindu, Bhumihar Brahmin chhungkua atanga seilian; kum 30 mi chauh niin 1857-ah a boral) chuan an silai hman lai silaimu (kartut/cartridge) seh chhuah ngai thin tih nal nana an hman chu bawng thau atanga siam a ni tih a hriat chuan a sakhua hmuhsitnaah ngaiin an hotupa, Sergeant Major Hewson chu a kap ta a. Chuta tang chuan Indian Independence movement hi a lo intan a ni.
Chu helna chu hmeh mih mai theih a nih loh avangin leh midang a kankai zel takah chuan a nghawng pawh a lian deuh deuh zel a. Indopui Pahnihna (1939-45) ah ngei pawh khan min awptu Kumpinu sorkar chak tak tanpuiin Mizo tlangval sang rualte ngei pawh chu thawkchhuak mahsela Kumpinu lak ata zalenna duha Japan lam lo tanpuitu Subhas Chandra Bose leh a hote chu mi engemawzat an awm tho a ni. Mahatma Gandhi ho ngei pawh chuan Kumpinu lak ata zalenna duhin indo leh inrikrapna tel lo ‘Non Violence’ hmangin theihtawp chhuah mek a ni a, kum 1947 alo thlenah meuh chuan zalenna kan lo nei thei ta a ni.
Chu zalenna chu sakhaw zalenna (religious freedom) a nih bawk avangin vawiin thlengin sakhaw hrang hrang kan in awm pawlh a, Mizoramah ngei pawh Kristian sakhua chauh kan awm lo a, kein’in ‘milem bia’ kan tih mai, sakhaw dangte pawhin hmun an neiin zuitu mi engemawzat an awm a. Chutianga kan inawmpawlhna karah chuan engtinnge kan Kristianna hi kan humhim ang a, engtin nge ram rawngbawlna (Politics) lamah pawh tan kan lak ang tih hi ngaihtuah ngai tak a ni ta.
Kum tam tak kal tawh atangin ram rawngbawlna kawngah ngei pawh sakhuana hian hmun thuk takin alo chang tawh thin a, nimahsela politics kalphung tha lo tak avangin kan sakhaw puithiamte chuan ram rawngbawlna lamah inrawlh an duh ngai ta lo a, tunah chuan inhlat tak tak si lo leh inhnaih tak tak thei si loin kan awm a. Ram rawngbawlna (Politics) leh sakhuana hi kal kawppui dan kan thiam a ngai a, politics aiin sakhuana hian mi a hneh thei zawk tih kan hriatreng pawh a tha. Thuthlung Hlui hun atang tawh khan Puithiam rawngbawlna leh lal rawngbawlna kha kal hrang deuhin lang thin mahsela dah hran hlak erawh a theih tak tak ngai chuang loh. Pathian thu-ah ngei pawh hetiang hian fiah takin kan hmu a: Genesis – Deuteronomy chhungah hian Puithiam rawngbawlna leh lalte inkar thu fiah takin kan hmu a, Joshua – II Lalte chhungah hian Israel sorkar inrelbawlna kan hmu bawkin I Chronicle – Nehemia chhung thuah hian Judate sakhaw nun, zirtirna leh inkaihhruaina dan fiah takin kan hmu leh bawk.
Kan Kristian sakhaw humhimna tur atana kan entawn tur pawimawh deuh chu thuthlung hlui huna Israel-te kha a ni. BC. 537-332 chhung chuan anmahni hnehtu Persia hnuaiah an awm a, chumi hnuah Persia chu Alexander the Great chuan a rawn hneh ve lehin a hnuah lal ram pali a rawn chhuak a. Lal ram pali zinga pakhat Ptolemai Dynasty (Aigupta ram zawng zawng chunga thuneitu) hnuaiah chuan kum 122 tehmeuh (BC. 320 -198) an awmin chumi hnuah Seleucid Dynasty (Syria ram zawng zawng awptu) hnuaiah chuan Judate chu an lo awm leh a. Seleucid Dynasty (BC. 198 – 142) hnuaia an awm lai phei hi chuan an sakhuana thlengin tihbawrhban sak an ni a, sakhaw lehkhabu thianghlimte ngei pawh hal sak a niin an hal ral thil hlanna maichamahte chuan Judate huat em em vawkte hial an hlan luih sak thin. Hemi hnuah hian Political Independence an hmuin ram zalen, mahni sorkar ngei, mahni hnam inawpna neiin Simon-a kaihhruaina hnuaiah an lo hmu ta a.
Heng zawng zawngah hian Judai ram hruaitute leh an sakhaw kalkawp dan kan hre thei ang a, an sakhua leh ram rawngbawlna thliar hran a theih lohzia pawh kan hmu thei ang. Chuvangin ram rawngbawlna hmunah sakhaw puithiamte hian hmun pawimawh chang ve rawh se tihna lam ni loin kan ram hruaitute thinlungah hian sakhuana hian hmun pawimawh ber changin dikna leh thianghlimna nunpui tlat zel sela, duhsak bik pawh nei loin an rawngbawlsak mipuite chungah hleihneihna awm loin rorelna nei tlat sela, sakhaw dang nena sawi zawm remchang tura thil ti loin Kristian sakhaw vuantu an nihna hi khawi hmunah pawh lantir thin zel rawh se. Chu chu sakhaw humhimna atana pawimawh hmasa ber a ni.

Exit mobile version